Al-Mustarshid sahifasining manbasini koʻrish

{{Qirollik bilgiqutisi
| ismi               = Al-Mustarshid billoh <br /> المسترشد بالله
| title              = [[Xalifalar roʻyxati|Xalifa]]<br/> [[Amir al-moʻminin]]
| succession         = [[Abbosiylar xalifaligi]]ning 29-[[xalifa]]si<br/> [[Bagʻdod]]da hukmronlik qilgan [[Abbosiy xalifa]]
| reign              = 1118-yil 6-avgust — 1135-yil 29-avgust
| oʻtmishdoshi       = [[al-Mustazhir]]
| davomchisi         = [[Ar-Rashid billoh|ar-Rashid]]
| tugʻilgan_sanasi   = 1092-yil aprel/may
| tugʻilgan_joyi     = Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi
| vafot_sanasi       = 1135-yil 29-avgust (43 yoshda)
| vafot_joyi         = Bagʻdod, Abbosiylar xalifaligi
| full name          = Abu Mansur al-Fadl ibn Ahmad al-Mustazhir Al-Mustarshid billoh
| era name           = Soʻnggi Abbosiylar davri
| era dates          = 12-asr
| otasi              = [[Al-Mustazhir]]
| onasi              = Lubaba
| spouse             = {{plainlist|
* [[Xotun (Ahmad Sanjarning qizi)|Amira Xotun]]
* Xushf
}}
| issue              = {{plainlist|
* [[Ar-Rashid billoh|ar-Rashid]]
* Alī al-Qabī
}}
| sulola             = [[Abbosiylar sulolasi|Abbosiylar]]
| dini               = [[Sunniylik]] ([[Islom]])
}}

'''Abu Mansur al-Faḍl ibn Ahmad al-Mustazhir''' ({{lang-ar|{{nq|أبو منصور الفضل بن أحمد المستظهر}}}}; 1092 — 1135-yil 29-avgust) 1118-yilda 1135-yilgacha Bagʻdodda hukmronlik qilgan [[Abbosiy xalifalar roʻyxati|Abbosiy xalifa. Asosan '''Al-Mustarshid billoh''' ({{lang-ar|المسترشد بالله}})  hukmdorlik nomi bilan mashhur. Oʻzidan oldin xalifalik qilgan [[al-Mustazhir]]ning oʻgʻli. 1118-yilda otasidan Abbosiy xalifa lavozimi uchun vorislikni qabul qilgan.

== Biografiyasi ==
Al-Mustarshid 1092-yilda tugʻilgan. Xalifa [[al-Mustazhir]]ning oʻgʻli. Onasi Lubana ismli [[Slavyanlar|slavyan]] kanizak<ref>{{Cite book |title=Арабский и исламский мир в Средние века : от Иберийского полуострова до Средней Азии |last=Kuzenkov |first=P. V. |publisher=[[Institute of Oriental Studies of the Russian Academy of Sciences|Institute of Oriental Studies]] |year=2021 |location=Moskov |pages=18 |language=ru |editor-last=Mishin |editor-first=D. E. |chapter=Глава 1. Иностранные матери халифов |trans-chapter=Chapter 1. Foreign mothers of the chaliph}}</ref>. Onasi ham Bagʻdodlik boʻlgan. Tugʻilganida otasi al-Fadl ismini qoʻygan. Toʻliq ismi Al-Fadl ibn Ahmad al-Mustazhir, [[kunya]]si esa ''Abu Mansur'' boʻlgan. 1118-yilda otasi vafotidan keyin xalifa boʻlgan. [[Saljuqiylar#Hamadonda hukmronlik qilgan saljuqiy sultonlar|Saljuqiylar]] sultoni [[Mahmud II (Saljuqiy sulton)|Mahmud II]] Sharqda urush olib borayotgan sharoitda yanada mustaqil hukmdor boʻlishga erishgan.

Al-Mustarshid 1122-yilda oʻz vaziri Amid ad-davla Jaloliddinni lavozmidan ozod qilib, qamoqqa olgan. Shundan soʻng, Mahmud II [[Ahmad ibn Nizomulmulk]]ni Mustarshidning vaziri etib tayinlagan. Keyinchalik Mahmud ''mazyadiylar'' rahbari Dubays ibn Sadaqaga qarshi kurashgan. Ahmad Bagʻdod qalʼasi devorlarini ham mustahkamlagan{{sfn|Bosworth|1968|p=127}}.

Oradan bir yil o‘tib Mahmud II Shamsulmulk Usmonni vazirlik lavozimidan chetlatib, qatl qildirdi. Abbosiylar xalifasi bu fursatdan foydalanib, vaziri Ahmaddan qutuladi{{sfn|Bosworth|1968|p=122}}. Ahmad keyin otasi asos solgan Bagʻdoddagi [[Nizomiya]] maktabida faoliyat olib borib, u yerda umrining soʻnggi 25 yilini oʻtkazgach, 1149/1150-yilda vafot etgan{{sfn|Bosworth|1984|pp=642–643}}.

1123-yilda [[Banu Mazyad]] boshlig‘i Dubays ibn Sadaqa bir lahzalik kuchsizligidan foydalanib qolishga urinib, [[Busro]]ni talagandan so‘ng sultonning yosh ukasi [[G‘iyosiddin Mas’ud]] (Mas’ud nomi bilan mashhur) bilan birga Bag‘dodga hujum qildi. Biroq, [[Imoduddin Zangiy|Zangiy]] va Ahmad ibn Nizomulmulk boshliq qoʻshindan magʻlub boʻldi. Xuddi shu yili al-Mustarshid Ahamd ibn Nizomulmulkni vazir lavozimidan boʻshatgan. 1125-yilda al-Mustarshid qoʻzgʻolon koʻtargan. Vositni egallash uchun qoʻshin yuborgan, ammo Bagʻdod yaqinida magʻlubiyatga uchrab, keyingi yil oʻz saroyiga qamab qoʻyilgan{{Citation needed|date=2024-yil oktyabr}}.

Mahmud II vafot etgach, saljuqiylar davlatining gʻarbiy hududlarida fuqarolar urushi boshlangan. Zangiy xalifa va Dubays ragʻbatlantirgan baʼzi isyonchilar sabab sharqqa jalb qilindi. Zangiy kaltaklandi va qochishga majbur boʻldi. Xalifa uni Mosulgacha taʼqib qilib, uch oy davomida qamal qilsa-da, muvafaqqiyat qozona olmadi. Shunga qaramay, bu harakat xalifalik harbiy qudratini tiklashda muhim bosqich boʻldi{{Citation needed|date=2024-yil oktyabr}}.

Zangiy Suriyada harbiy harakatlarni davom ettirib, 1134-yilda Damashqni qamal qildi. Qisman dushmanning jasorati, qisman Zangiy jamoat namozlarida bir oz yon bergan xalifaning qistovi bilan bu urinishdan voz kechishga majbur bo‘ldi. Sharqdagi notinchliklar tufayli Zangiy al-Mustarshid vafotidan keyin salibchilarga qarshi ko‘p ish qila olmadi{{manba kerak|date=2024-yil oktyabr}}.

[[Fayl:Anonymous - Death of the Abbasid Caliph, Al-Mustarshid bi-llah, Assassinated During the Reign of Sultan Mas’ud, - 1965.51.6 - Yale University Art Gallery.jpg|thumb|right|Abbosiy xalifa Al-Mustarshid billohning oʻlimi. 1135-yilda suiqasd uyushtirilgan]]

Damashq qamalidan ko‘p o‘tmay, al-Mustarshid 1133-yil yanvar oyida Bag‘dodda xalifaning o‘zi unvon bergan Saljuqiy sulton Mas’udga qarshi harbiy yurish boshladi. Raqib qoʻshinlar [[Hamadon]] yaqinida uchrashdi. Qoʻshinlari tashlab ketgan xalifa asir olinib, oʻz saroyini tark etmaslikka vaʼda bergani uchun afv qilindi. Xalifa xalifalik chodirida qoldirilgach, sulton yo‘qligida, Qur’on o‘qiyotgan vaqtda o‘ldirilgan holda topildi. Taxmin qilinishicha, bu ishni xalifaga nisbatan nafrati bo‘lgan [[hashshoshiylar]] vakili amalga oshirgan. Oʻsha davrning eng mashhur ikki tarixchisi [[Ibn al-Asir]] va [[Ibn al-Javziy]] bunday taxmin qilmagan boʻlsa-da, zamonaviy tarixchilar bu qotillikni Mas’ud uyushtirgan deb gumon qilishadi{{Citation needed|date=2024-yil oktyabr}}.

Al-Mustarshid koʻk koʻzli, sepkil yuzli mallasoch kishi boʻlgan<ref name="Maalouf2012">{{cite book|author=Amin Maalouf|title=The Crusades Through Arab Eyes|url=https://books.google.com/books?id=Fj0hBQAAQBAJ&pg=PT81|date=15 July 2012|publisher=Saqi|isbn=978-0-86356-848-0|page=81}}</ref>. Vafotidan keyin [[Ar-Rashid billoh|ar-Rashid]] merosxoʻri boʻlgan.

== Oilasi ==
Al-Mustarshidning yagona xotini [[Amira Xotun]] boʻlib<ref name="G&uuml">{{cite thesis | last=Güney | first=Alime Okumuş | title=Orta Asya Türk-İslâm devletlerinde evlilikler ve evlilik gelenekleri | publisher=Sosyal Bilimler Enstitüsü | date=2020-12-29 | url=https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/441011 | access-date=2024-01-13 | page=49 | type=masterThesis | arxiv-sana=2024-01-13 | arxiv-url=https://web.archive.org/web/20240113035338/https://acikbilim.yok.gov.tr/handle/20.500.12812/441011 | url-status=dead }}</ref>, u Saljuqiy sulton [[Ahmad Sanjar]]ning qizi boʻlgan<ref>{{cite book | last=Lambton | first=A.K.S. | title=Continuity and Change in Medieval Persia | url=https://archive.org/details/continuitychange0000lamb | publisher=Bibliotheca Persica | series=Bibliotheca Persica | year=1988 | isbn=978-0-88706-133-2 | pages=[https://archive.org/details/continuitychange0000lamb/page/n283 268]}}</ref>. Ular 1124-yilda turmush qurishgan<ref name="TDV İslam Ansiklopedisi">{{cite web | title=SENCER | website=TDV İslam Ansiklopedisi | url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sencer | language=tr | access-date=2021-08-31}}</ref>. Kanizagining ismi esa Xushf boʻlgan. Ushbu kanizak iroqlik boʻlib, boʻlajak xalifa [[ar-Rashid billoh]]ning onasi edi<ref name="الدكتور 2009">{{cite book | last=الدكتور | first=عبد القادر بوباية ،الأستاذ | title=الاكتفاء في اخبار الخلفاء 1-2 ج2 | publisher=Dar Al Kotob Al Ilmiyah دار الكتب العلمية | year=2009 | pages=489}}</ref>. Xalifaning yana bir oʻgʻli boʻlib, u 1131-yilda chechak kasalidan yigirma bir yoshida vafot etgan<ref>{{cite book | last=Richards | first=D.S. | title=The Chronicle of Ibn Al-Athir for the Crusading Period from Al-Kamil Fi'L-Ta'Rikh.: The Years 491-541/1097-1146 the Coming of the Franks and the Muslim Response | publisher=Ashgate | series=Crusade texts in translation | year=2010 | isbn=978-0-7546-6950-0 | page=289}}</ref>.

== Vorislik masalasi ==
Al-Mustarshidning vorisi oʻgʻli [[ar-Rashid billoh]] boʻlib, u faqatgina bir yil, 1135-yildan 1136-yil 17-avgustda taxtdan agʻdarilguncha hukmronlik qilgan. Vorisi Bagʻdod aholisining xalifaga qarshi isyoni natijasida agʻdarilgan. Oʻgʻliga esa oʻgay ukasi [[al-Muqtafiy]] voris boʻlib, 1136-yil 17-sentyabrda taxtga oʻtirgan.

Al-Muqtafiy [[al-Mustazhir]]ning suriyalik Ashin ismli kanizakdan tugʻilgan oʻgʻli boʻlgan<ref name="الدكتور 2009"/>.

== Manbalar ==
=== Snoskalar ===
{{Manbalar}}

=== Adabiyotlar ===
* {{cite book | title = The Cambridge History of Iran, Volume 5: The Saljuq and Mongol periods | year = 1968 | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | editor-last = Frye | editor-first = R. N. | last = Bosworth | first = C. E. | author-link = C. E. Bosworth | chapter = The Political and Dynastic History of the Iranian World (A.D. 1000–1217) | pages = 1–202 | isbn = 0-521-06936-X | url = https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1}}
* {{cite encyclopedia | article = AḤMAD B. NEẒĀM-AL-MOLK | last = Bosworth | first = C. Edmund | url = http://www.iranicaonline.org/articles/ahmad-b-nezam | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica, Vol. I, Fasc. 6 | pages = 642–643 | location = London et al. | publisher = C. Edmund Bosworth | year = 1984 | isbn = }}
*''This text is partly adapted from [[William Muir]]'s [[public domain]], The Caliphate: Its Rise, Decline, and Fall.''
*Hanne, Eric.  ''Putting the Caliph in his Place''.
*[http://www.aljazeera.net/news/hijri/2013/9/10/%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87 اغتيال الخليفة المسترشد بالله] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161108052443/http://www.aljazeera.net/news/hijri/2013/9/10/%D8%A7%D8%BA%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D9%8A%D9%81%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4%D8%AF-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87 |date=2016-11-08 }}

{{s-start}}
{{s-hou|[[Abbosiylar sulolasi]]||1092||1135-yil 29-avgust}}
{{s-rel|su}}
{{s-bef|before=[[Al-Mustazhir]]}}
{{s-ttl|title=[[Xalifalar roʻyxati|Islom xalifasi]]<br />[[Abbosiy xalifa]]|years=1118-yil 6-avgust — 1135-yil 29-avgust}}
{{s-aft|after=[[Ar-Rashid (1109—1138)|Ar-Rashid]]}}
{{s-end}}

{{Abbosiylar}}

[[Turkum:1092-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1135-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:12-asr Abbosiy xalifalari]]
[[Turkum:Suiqasd qilingan xalifalar]]
[[Turkum:12-asr oʻldirilgan monarxlari]]
[[Turkum:12-asr arab tilida ijod qilgan shoirlari]]
[[Turkum:Nizoriy ismoiliy — Saljuqiy munosabatlari]]
[[Turkum:Nizoriy—Saljuq urushlari shaxslari]]
[[Turkum:Hashshoshiylar qurbonlari]]
[[Turkum:Abbosiy xalifalarning oʻgʻillari]]