Alkatraz sahifasining manbasini koʻrish

{{Diqqatga sazovor joylar
| nomi = Alkatraz
| mahalliy_nomi =
| tasvir =Alcatraz_2021.jpg
| izoh = San-Fransisko ko'rfazidan Alkatraz orolining ko'rinishi
| xarita
| xarita_izohi =
| koordinatalari = 
| joylashuv = [[San Fransisko]], [[Kaliforniya]]
| turi = Orol
| material =
| binokor =
| qurila boshlangan = 
| qurilish tamomlangan = [[1934-yil]] qamoqxona qurib bitkazildi. 
| balandligi =
| eni =
| ochilish =
| kengligi =
| vebsayt =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = 
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = 
|CoordAddon               = 
|CoordScale               = 
}}

'''Alkatraz''' ({{lang-en|Alcatraz}} [ ˈælkəˌtræz ]<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/american_english/alcatraz|sarlavha=Definition of Alcatraz noun from the Oxford Advanced American Dictionary|til=|ish=www.oxfordlearnersdictionaries.com|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=28-iyun 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180628153401/https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/american_english/alcatraz}}</ref>, ispan tilidan „ boanie“ deb tarjima qilingan), '''Rok''' nomi bilan ham tanilgan ({{lang-en|The Rock}} -rok)<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.nps.gov/history/museum/exhibits/alca/overview.html|sarlavha=Страница, посвящённая Алькатрасу на сайте Службы национальных парков США|til=|ish=www.nps.gov|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=25-iyun 2007-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20070625090945/http://www.nps.gov/history/museum/exhibits/alca/overview.html}}</ref> — [[San Francisco boʻgʻozi|San-Fransisko koʻrfazidagi]] orol. Maʼmuriy jihatdan [[Kaliforniya|Kaliforniya shtatiga]] tegishli.

1969-yil noyabridan 1971-yil iyunigacha orol AQSh boʻylab tubjoy amerikalik faollik toʻlqinining bir qismi boʻlgan bir guruh San-Fransisko hindulari tomonidan ishgʻol qilingan va 1970-yillarda ommaviy norozilik namoyishlari boʻlib oʻtgan. 1972-yilda Alkatraz milliy dam olish zonasining bir qismiga aylandi va 1986-yilda Milliy tarixiy yodgorlik sifatida belgilandi.

Orol hududi himoya qal’asi, keyinchalik harbiy qamoqxona, soʻngra oʻta xavfli jinoyatchilar va oldingi hibsxonalardan qochishga uringanlar uchun xavfsiz qamoqxona sifatida ishlatilgan.

Bugungi kunda orol obyektlari ekskursiyalar uchun ochiq boʻlgan Golden Gate National Recreation Area xizmati tomonidan boshqariladi. Sayyohlar orolga parom orqali San-Fransisko parom binosi va San-Fransisko Fishermanʼs Wharf oʻrtasida joylashgan 33-Perdan 15 daqiqadan kamroq vaqt ichida yetib borishlari mumkin. Orolga va oroldan paromlarning rasmiy yetkazib beruvchisi Alcatraz Cruises nomi ostida faoliyat yurituvchi ''Hornblower Cruises and Event''s hisoblanadi.

Alkatraz orolida tashlandiq qamoqxona mavjud boʻlib, u hozirda faoliyat koʻrsatmaydi, lekin AQShning Gʻarbiy sohilidagi eng qadimgi faol mayoq, dastlabki harbiy istehkomlar va tosh hovuzlar va dengiz qushlari koloniyasi (asosan chaykalar, karabataklar va qoraquloqlar) kabi tabiiy xususiyatlarni oʻz ichiga oladi. 1971-yilda Alcatraz tarixi haqida hujjatli filmga koʻra, uning balandligi dengizning eng baland nuqtada 41 m yuqorida joylashgan. Maydoni taxminan 9 gektar, u qirgʻoqdan 2 km uzoqlikda joylashgan<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=https://www.youtube.com/watch?v=RU1iMG5HBAw|sarlavha=История Алькатраса|til=ruscha|ish=www.youtube.com|nashriyot=|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=11-noyabr 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20201111143132/https://www.youtube.com/watch?v=RU1iMG5HBAw}}</ref><ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=https://www.britannica.com/place/Alcatraz-Island|sarlavha=Alcatraz Island|til=|ish=www.britannica.com|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=21-oktabr 2020-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20201021133647/https://www.britannica.com/place/Alcatraz-Island}}</ref>.

== Orolning tarixi ==

=== Orolning kashfiyoti va uning nomi ===
1775-yilda Xuan Manuel de Ayala boshchiligidagi ispan kemasi birinchi boʻlib San-Fransisko koʻrfaziga kirgan. Ayala jamoasi koʻrfazning [[Xarita (Qozoq tilidan)|xaritasini tuzib]], uni ''La Isla de los Alkatrazes'' hozirda ''Yerba Buena'' nomi bilan tanilgan uchta oroldan biri. Bu ism orolda bu qushlarning koʻpligi sababli „ Pelikan oroli“ degan maʼnoni anglatishi mumkin, deb taxmin qilinadi<ref name="BOP">. {{Veb manbasi|url=http://www.bop.gov/about/history/alcatraz.jsp|sarlavha=''Federal Bureau of Prisons — A Brief History of Alcatraz''|qaralgan sana=6-fevral 2006-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110109114629/http://www.bop.gov/about/history/alcatraz.jsp|arxivsana=2011-01-09}}</ref><ref name="Brif">{{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.alcatrazhistory.com/rs1.htm|sarlavha=''A Brief History of Alcatraz Island''|til=inglizcha|ish=www.alcatrazhistory.com|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=11-sentabr 2018-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180911020928/https://www.alcatrazhistory.com/rs1.htm}}</ref>. Ornitologlarning maʼlumotlariga koʻra, orolning biron bir joyida yoki yaqin atrofdagi biron bir joyda pelikanlar yoki bubilar koloniyalari mavjud emas<ref name="Golden Gate NRA">{{Veb manbasi|muallif=|url=https://science.nature.nps.gov/research/ac/search/iars/Iar?reportId=47715|sarlavha=Отчёт по орнитологическому исследованию на острове Алькатрац|til=|ish=science.nature.nps.gov|sana=|qaralgan sana=|arxivurl=|arxivsana=}}{{Oʻlikhavola|date=noyabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ref-en}}</ref>, lekin bu yerda koʻplab turli xil [[Qoravoylar|karabataklar]] va boshqa yirik suv qushlari yashaydi.

1828-yilda ingliz geografi kapitan Frederik Bichi orol nomini ispan xaritalaridan yanglishib hozir mashhur qamoqxona hududi sifatida tanilgan ''Alkatraz oroli'' nomi bilan oʻtkazdi. 1851-yilda AQSh Sohil xavfsizlik xizmati bu nomni ''Alkatrazga'' qisqartirdi<ref>California Place names: The Origin and Etymology of Current Geographical Names, by Erwin G. Gudde, William Bright (Editor), 2004, ISBN 0-520-24217-3</ref>.

=== Mayoq tarixi ===
1848-yilda Kaliforniyada oltinning topilishi minglab kemalarni San-Fransisko koʻrfaziga olib keldi va mayoqqa ehtiyoj tugʻdirdi. Birinchi mayoq 1853-yilning yozida Alkatrazda oʻrnatildi va ishga tushirildi. 1856-yilda tumanda ishlatilgan mayoqqa qoʻngʻiroq oʻrnatildi.

1909-yilda qamoqxona qurilishi paytida, 56 yillik foydalanishdan soʻng, Alkatrazning birinchi mayoqchasi demontaj qilindi. Ikkinchi mayoq 1909-[[1-dekabr|yil 1-dekabrda]] qamoqxona binosi yonida oʻrnatildi. 1963-yilda mayoq oʻzgartirildi va avtomatik va avtonom holga keltirildi va u endi kechayu kunduz texnik xizmat koʻrsatishga muhtoj emas edi.

=== Fort ===
"Oltin shovqini " tufayli koʻrfazni himoya qilish zarurati paydo boʻldi. 1850-yilda [[AQSh prezidenti|Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidentining]] farmoni bilan orolda qal’a qurilishi boshlandi. Qal’ada 110 dan ortiq uzoq masofaga yetib boruvchi qurollar oʻrnatildi<ref>{{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.nps.gov/alca/historyculture/index.htm|sarlavha=Алькатрас на сайте Служба национальных парков США&#124;Службы национальных парков США|til=|ish=www.nps.gov|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil|arxivsana=28-fevral 2011-yil|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110228194317/http://www.nps.gov/alca/historyculture/index.htm}}</ref>. Keyinchalik qal’a mahbuslarni joylashtirish uchun ishlatilgan. 1909-yilda armiya uni buzib tashladi va faqat poydevorini qoldirdi va 1912-yilga kelib mahbuslar uchun yangi bino qurildi.

== Qamoqxona tarixi ==
[[Fayl:Alcatraz03182006.jpg|center|thumb|800x800px| Alkatraz panoramasi]]

=== Harbiy qamoqxona ===
[[Fayl:AlcatrazIsland-1895.jpg|thumb|300x300px| Alkatraz oroli 1895-yil]]
Muzli suv va kuchli dengiz oqimlari boʻlgan koʻrfazning oʻrtasida joylashganligi orolning tabiiy himoyasini taʼminladi. Shu sababli, Alkatraz tez orada AQSh armiyasi tomonidan harbiy asirlarni saqlash uchun qulay joy sifatida qabul qilindi. 1861-yilda orolga turli shtatlardan birinchi [[AQShda fuqarolar urushi|fuqarolik urushi]] asirlari kela boshladi, 1898-yilda esa [[Ispaniya-Amerika urushi]] natijasida harbiy asirlar soni 26 nafardan 450 nafardan oshdi. 1906-yilda San-Fransiskodagi zilzila shaharning katta qismini vayron qilgandan soʻng, xavfsizlik nuqtai nazaridan yuzlab mahbuslar orolga koʻchirildi. 1912-yilda katta qamoqxona binosi qurildi va 1920-yilga kelib uch qavatli bino deyarli butunlay mahbuslar bilan toʻldiriladi.

Alcatraz armiyaning birinchi uzoq muddatli qamoqxonasi boʻlib, qattiq intizomiy jazoga duchor boʻlgan huquqbuzarlarga nisbatan qattiqqoʻl boshqaruv bilan obroʻsini rivojlantira boshladi. Jazo ogʻir mehnatga tayinlash, non va suvning cheklangan dietasi bilan bir kishilik kameraga joylashtirish boʻlishi mumkin va roʻyxat bu bilan cheklanmagan. Qamoqqa olingan harbiy xizmatchilarning oʻrtacha yoshi 24 yoshni tashkil etdi va ularning aksariyati dezertirlik yoki unchalik katta boʻlmagan jinoyatlar uchun qisqa muddatli jazoni oʻtagan. Qoʻmondonlarga boʻysunmaslik, jismoniy zoʻravonlik, oʻgʻirlik yoki qotillik uchun uzoq muddat qamalganlar ham boʻlgan.

Harbiy tartibning qiziqarli elementi, majburiy hibsga olishning alohida holatlari bundan mustasno, kun davomida kameralarda qolishni taqiqlash edi. Yuqori darajadagi harbiy mahbuslar qamoqxona atrofida bemalol harakat qilishlari mumkin edi, bundan yuqori darajadagi soqchilar xonalari bundan mustasno.

Jinoyatchilarga nisbatan qoʻllangan qattiq intizomiy choralarga qaramay, qamoqxona rejimi qatʼiy emasdi. Mahbuslarning koʻpchiligi orolda yashovchi oilalar uchun uy ishlarini bajarishgan va baʼzida tanlangan bir nechtasiga bolalarga qarash ishonilgan. Baʼzilar qamoqxona qoʻriqchisi tashkilotining zaifligidan foydalanib, qochishni eplashgan. Qochqinlarning koʻp urinishlariga qaramay, qirgʻoqqa yetib borishni imkoni boʻlmagan va sovuq suvdan qutilish uchun orqaga qaytishga majbur boʻlgan. Qaytib kelmaganlar hipotermiyadan vafot etdi.

Oʻnlab yillar davomida qamoqxona qoidalari yanada yumshatilib kelingan. [[1920-lar|1920]] -yillarning oxirida mahbuslarga beysbol maydonini qurish va hatto oʻzlarining beysbol formalarini kiyishga ruxsat berildi. Armiya qoʻmondonligi juma kuni kechqurun mahbuslar oʻrtasida boks boʻyicha musobaqalarni tashkil etgan. Janglar juda mashhur edi, San-Fransiskodan tinch aholi koʻpincha ularni tomosha qilish uchun Alkatrazga kelishardi.

Joylashuv bilan bogʻliq yuqori texnik xarajatlar tufayli, 1934-yilda Mudofaa vazirligi Alkatrazdan harbiy qamoqxona sifatida foydalanmaslikka qaror qildi va uning binosi taʼmirlash uchun Adliya vazirligiga topshirildi.

=== Federal qamoqxona ===

[[Buyuk Depressiya|Buyuk depressiya davrida]] (1920-yillarning oxiri — 1930-yillarning oʻrtalari) jinoyatchilik darajasi keskin oshdi va uyushgan jinoyatchilik davri boshlandi. Katta mafiya oilalari va alohida toʻdalar taʼsir doiralari uchun urush olib borishdi, ularning qurbonlari koʻpincha tinch aholi va huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari edi. Gangsterlar shaharlarda hokimiyatni nazorat qildilar, koʻplab amaldorlar pora oldilar va sodir boʻlayotgan jinoyatlarga koʻz yumdilar.

Gangster jinoyatlariga javoban hukumat Alkatrazni federal qamoqxona sifatida qayta ochishga qaror qildi. Alkatraz qoʻyilgan asosiy maqsadlarga xizmat qildi: xavfli jinoyatchilarni jamiyatdan uzoqda joylashtirish va hali ham ozodlikda boʻlgan jinoyatchilarni qoʻrqitish. Federal qamoqxonalar rahbari Sanford Beyts va Bosh prokuror <span lang="en">Homer Cummings</span>qamoqxonani taʼmirlash loyihasini boshladi. Robert Burge qamoqxonani qayta loyihalashtirishga taklif qilindi. <span lang="en" style="font-style:italic;">Burge</span>, oʻsha paytdagi eng yaxshi xavfsizlik mutaxassislaridan biri. Rekonstruksiya jarayonida hududda faqat poydevor buzilmagan, binoning oʻzi esa butunlay qayta qurilgan.

1934-yil aprel oyida harbiy qamoqxona yangi qiyofa va yangi eʼtiborga ega boʻldi. Qayta qurishdan oldin panjaralar yogʻochdan edi — ular poʻlat bilan almashtirildi. Har bir kameraga elektr quvvati yetkazib berildi va mahbuslarning boshpana va undan keyin qochish uchun ularga kirishi ehtimolini istisno qilish uchun barcha xizmat tunnellari [[devor]] bilan oʻralgan. Qamoqxona binosining perimetri boʻylab kameralar tepasida maxsus qurol galereyalari oʻrnatildi, bu soqchilarga poʻlat panjaralar bilan himoyalangan holda soatlab turishga imkon berdi.

Qamoqxona oshxonasi janjal uchun eng zaif joy sifatida shiftga joylashtirilgan va masofadan boshqariladigan koʻzdan yosh oqizuvchi gaz idishlari bilan jihozlangan. Qoʻriqchi minoralari orolning perimetri boʻylab strategik joylarda joylashtirilgan. Eshiklarga elektr datchiklar oʻrnatilgan. Qamoqxona bloki jami 600 ta kameradan iborat boʻlib, A, B, C va D bloklariga boʻlingan, rekonstruksiyadan oldin esa qamoqxona aholisi 300 mahbusdan oshmagan. D bloki eng ogʻir blok deb hisoblangan, unda eng xavfli jinoyatchilar saqlangan. San-Fransisko koʻrfazining sovuq suvlari bilan bir qatorda yangi xavfsizlik choralarining kiritilishi hatto eng umidsiz qochqinlar uchun ham ishonchli toʻsiq yaratdi.

=== Rahbar ===
Yangi qamoqxonaga yangi rahbar kerak edi. Federal qamoqxonalar byurosi Jeyms A. Johnston oʻzining qatʼiy tamoyillari va jinoyatchilarni jamiyatga qayta integratsiya qilish uchun isloh qilishda insonparvar yondashuvi uchun tanlangan. Boss mahbuslar manfaati uchun oʻtkazgan islohotlari bilan ham tanilgan.
[[Fayl:Alcatraz_court.jpg|right|thumb|250x250px| Hovlidan qamoqxona koʻrinishi]]
Johnston zanjirband qilingan mahkumlarga ishonmasdi. Bossning fikricha, mahbuslar hurmatga sazovor boʻladigan va saʼy-harakatlari uchun mukofotlanadigan ish bilan tanishtirilishi kerak. „Oltin qoida boshligʻi“ laqabli ({{lang-en|Golden Rule Warden}}'')'' Johnston oʻzining yoʻl tashabbuslarida Kaliforniya magistrallarini yaxshilash uchun matbuot tomonidan maqtovga sazovor boʻldi. Ularda ishlagan mahbuslarga pul toʻlanmagan, ammo mehnatsevarlik uchun muddatni qisqartirgan.

Alkatrazdan Johnston oldin San-Kventin qamoqxonasi direktori boʻlib, turmada mahbuslarning koʻpchiligiga foyda keltiradigan bir nechta muvaffaqiyatli taʼlim dasturlarini taqdim etgan. Shu bilan birga, Johnston qattiq intizomli boʻlgan. Uning qoidalari axloq tuzatish tizimidagi eng qatʼiy, jazolar esa eng qattiq edi. Johnston San-Kventindagi qatl qilish marosimida bir necha bor boʻlgan va eng tuzatib boʻlmaydigan jinoyatchilar bilan qanday kurashishni bilgan.

=== Qamoqxona hayoti ===
Sudlar Alkatraz uchun jinoyatchilarni qamoq jazosiga hukm qilmagan; ayniqsa, boshqa qamoqxonalardagi „taniqli“ mahbuslar odatda u yerga koʻchirilgan. Jazoni oʻtash uchun Alkatrazni ixtiyoriy ravishda tanlash mumkin emasdi. Lekin baʼzi gangsterlar, jumladan Al Kapone, Pulemyot Kelli (oʻsha yillarda „1-sonli davlat dushmani“) va boshqalar uchun istisnolar qilingan.

Alkatrazdagi qoidalar keyinchalik keskin oʻzgargan. Endi har bir mahbusning faqat oʻz kamerasi va oziq-ovqat, suv, kiyim-kechak, tibbiy va stomatologik yordam olish uchun minimal imtiyozlari bor edi. Alkatrazdagi mahbuslarga shaxsiy narsalarga ega boʻlish taqiqlangan. Mehmonlar bilan muloqot qilish, qamoqxona kutubxonasiga tashrif buyurish va xat yozish imkoniyatiga ega boʻlgan mahkum mashaqqatli mehnat va benuqson xulq-atvorga ega boʻlishi kerak edi. Shu bilan birga, xulq-atvori yomon boʻlgan mahkumlarga qamoqxonada ishlashga ruxsat berilmagan. Eng kichik huquqbuzarlik uchun barcha imtiyozlar olib tashlandi. Alkatrazdagi har qanday [[ommaviy axborot vositalari]], shu jumladan gazetalar ham taqiqlangan. Barcha xatlar, boshqa qamoqxonalardagi kabi, qamoqxona xodimi tomonidan tuzatilgan.
[[Fayl:Alcatraz_cell.JPG|right|thumb|250x250px| Broadway yoʻlak kamerasi]]
Federal qamoqxona gubernatorlari har qanday huquqbuzar mahbusni Alkatrazga oʻtkazish huquqiga ega edi. Ommabop eʼtiqodga qaramay, Alkatrazda nafaqat gangsterlar va ayniqsa xavfli jinoyatchilar saqlangan. Alkatraz boshqa qamoqxonalardagi qochqinlar va isyonchilar hamda qamoqda saqlash rejimini muntazam ravishda buzganlar bilan toʻldirilgan. Alkatraz mahbuslari orasida gangsterlar ham boʻlgan, ammo ularning aksariyati oʻlimga hukm qilingan.

Qamoqxona hayoti soat 6:30 da turishdan boshlandi, mahbuslarga kamerani tozalash uchun 25 daqiqa vaqt berildi, shundan soʻng har bir mahbus kamera panjaralariga qoʻngʻiroqni bosish uchun borishi kerak edi. Agar soat 6:55 da hamma ishlar joyida boʻlganida, kameralarning alohida qatorlari birin-ketin ochilib, mahbuslar qamoqxona oshxonasiga oʻtishardi. Ularga ovqatlanish uchun 20 daqiqa vaqt berilgan, keyin ular qamoqxona ishlarini bajarish uchun saf tortardilar. Qamoqxona rejimining monoton sikli chidab boʻlmas edi va u koʻp yillar davomida oʻzgarmagan. Mahbuslar qamoqxona blokining asosiy yoʻlagini „Brodvey“ deb atashdi va bu oʻtish joyi boʻylab ikkinchi qavatda joylashgan kameralar uchun qamoqxonada eng maʼqul yoʻlak boʻlgan. Boshqa kameralar pastda joylashgan boʻlib, sovuq edi.

Alkatrazning dastlabki yillarida Johnston mahbuslar uzoq vaqt davomida hech qanday ovoz chiqarmaslikka majbur boʻlgan „jimjitlik siyosati“ ni ilgari surdi, koʻplab mahbuslar buni eng chidab boʻlmas jazo deb hisoblashdi. Sukunat siyosatini bekor qilishni talab qilib koʻplab shikoyatlar kelib tushgan. Bu qoida tufayli bir nechta mahbuslar aqldan ozganligi haqida mish-mishlar tarqalgan. Keyinchalik jimjitlik siyosati bekor qilindi, bu Alcatrazdagi bir nechta qoida oʻzgarishlaridan biri edi.

Sharqiy qanotda izolyatsiya hujayralari mavjud edi. Ularning hojatxonalari ham boʻlmagan: shunchaki teshik, uning drenajini qoʻriqchi boshqarib turardi. Mahbuslar izolyatorga ustki kiyimsiz va arzimas ratsionga joylashtirildi. Kamera eshigida oziq-ovqat mahsulotlarini oʻtkazish uchun yopiladigan tor yoriq bor edi, u har doim yopiq boʻlib, mahbusni toʻliq zulmatda qoldirardi. Odatda qoidani buzgan mahbuslar 1-2 kun davomida izolyatsiya qilingan xonaga joylashtirilgan. Hujra sovuq edi, matras faqat kechasi uchun berildi. Bu jiddiy qonunbuzarliklar va yomon xulq-atvor uchun eng ogʻir jazo hisoblangan va barcha mahbuslar bunday jazodan qoʻrqishgan.

=== Qamoqxonani yopish ===
[[Fayl:Alcatraz_Island_(plaque).jpg|thumb| Memorial plaket]]
1963-[[21-mart|yil 21-martda]] Alkatraz qamoqxonasi yopildi. Rasmiy versiyaga koʻra, bu orolda mahbuslarni saqlashning yuqori narxi tufayli qilingan. Qamoqxona taxminan 3-5 million [[AQSh dollari|dollar miqdorida]] taʼmirlashni talab qiladi. Bundan tashqari, orolda mahbuslarni saqlash materik qamoqxonasiga qaraganda juda qimmat edi, chunki hamma narsani muntazam ravishda quruqlikdan olib kelish kerak edi.

Yopilgandan soʻng oroldan keyingi foydalanishning koʻplab usullari, masalan, u yerda [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti|BMT]] yodgorligini oʻrnatish taklifi muhokama qilindi. 1969-yilda turli qabilalardan boʻlgan bir guruh [[Indeyslar|hindular]] orolga koʻchib oʻtishdi va uni egallab olishdi. Bu hindlarning erkin harakatlanishi toʻgʻrisidagi 1934-yilgi federal qonun tufayli amalga oshirildi. Orolda yashab, hindular binolarda katta olov yoqib, devorlarni boʻyashdi. Gulxanlar qoʻriqchilarning dam olish uyiga, qirgʻoq qoʻriqlash kazarmasining chorak qismiga va nazoratchining uyiga jiddiy zarar yetkazgan, shuningdek, oroldagi turar-joy binolaridagi koʻplab xonadonlarga jiddiy zarar yetkazgan. Biroq, hindular orolda uzoq vaqt qolmadi. 1971-yil iyun oyida AQSh hukumati qarori bilan Alkatrazdan chiqarib yuborildi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.csulb.edu/~aisstudy/alcatraz/index.html|sarlavha=Alcatraz Island|til=inglizcha|arxivurl=https://web.archive.org/web/20060923165533/http://www.csulb.edu/~aisstudy/alcatraz/index.html|arxivsana=2006-09-23}}</ref>. Devorlardagi yozuvlarni bugun ham koʻrish mumkin. 1971-yilda orol „Golden gate“ milliy dam olish maskanining bir qismiga aylantirildi. 1973-yilda orol sayyohlar uchun ochilgan va hozirda unga har yili millionga yaqin sayyoh tashrif buyuradi<ref name="autogenerated1">{{ref-en}}</ref>.

== Diqqatga sazovor joylar ==
[[Fayl:Map of Alcatraz.png|500px|right|thumb|Alkatraz xaritasi]]
* Beyker plyaji
* Dok stansiyasi
* 64-bino
* Qal’a
* Oshxona
* Sobiq harbiy cherkov (bakalavr kvartallari)
* Gelipada
* Kutubxona
* Mayoq
* Asosiy ferma uyi
* Qurilish namunaviy sanoat
* Morg
* Ofitserlar klubi
* Parad maydonlari
* Hokimiyat uyi
* Dam olish maskani
* Nazoratchilar uyi
* Suv minorasi

== Alkatrazdan qochish ==
[[Fayl:Alcatraz_aerial.jpg|thumb|450x450px| Vertolyotdan Alkatrazning koʻrinishi]]
Qamoqxonaning 29 yillik faoliyati davomida goʻyoki muvaffaqiyatli qochish boʻlmagan, ammo qochishga uringan besh mahbus topilmagani uchun (na tirik, na oʻlik), buni aniq aytish mumkin emas. Hammasi boʻlib, 34 mahbus ishtirokida 14 ta qochishga urinish boʻlgan; ikki mahbus ikki marta qochishga harakat qilgan; yetti kishi otib oʻldirilgan, ikkitasi choʻkib ketgan, beshtasi bedarak yoʻqolgan, qolganlari qoʻlga olinib, qamoqqa qaytarilgan, baʼzilari qaytib kelib, quruqlikkacha suzishga imkon topa olmay, oʻzi taslim boʻlgan. Ikki mahbus oroldan uzoqqa suzib ketishga harakat qilgan, ammo qoʻlga tushgan: biri 1945-yilda, ikkinchisi 1962-yilda sodir boʻlgan. „Alkatraz jangi“ deb nomlangan eng umidsiz qochish urinishi 1946-yilda qilingan. Unda uch mahbus oʻldirilgan, ikki qoʻriqchi va ikki mahbus keyinchalik tartibsizlikda qatnashgani uchun qatl etilgan.

=== Qochishga urinishlar ===
1936-[[23-aprel|yil 23-aprel]] — Jo Bowers <span lang="en" style="font-style:italic;">kuydiruvchi pechda</span> ishlayotgan vaqtida toʻsatdan panjara ustiga chiqib oldi. Gʻarbiy minora qoʻriqchisi ogohlantiruvchi oʻq uzdi. Jo unga eʼtibor bermadi va keyingi oʻqlardan yaralandi. U panjara ortiga yiqilib, 15-30 metrga uchib ketib, olgan jarohatlari tufayli vafot etdi.

1937-[[16-dekabr|yil 16-dekabr]] — <span lang="en" style="font-style:italic;">Teodor Cole</span> va <span lang="en">Ralph Roe</span>Temirsozlik ustaxonasida ishlaydigan qoʻriqchi ularni qarovsiz qoldirganida deraza romlarini sindirib tashlaydigan asboblarni yasagan. Ammo ularning omadlari kelmadi, oʻsha kuni kuchli tuman va boʻron bor edi, shuning uchun koʻpchilikning fikriga koʻra, ular San-Fransisko koʻrfazining suvlarida halok boʻlishgan. Ehtimol, ular suzishga usta edilar, ammo tirik qolganlari dargumon. Hozirgacha ular bedarak yoʻqolgan deb hisoblanadi.

1938-[[23-may|yil 23-may]] — <span lang="en">James Limerick,</span> <span lang="en">Jimmy Lucas</span> va Rufus Franklin yogʻochni qayta ishlash ustaxonasida ishlagan qurolsiz qoʻriqchi Roy Clineni boshida bolgʻa bilan oʻlimga olib keladigan darajada urishgan. Shundan soʻng ular tomga chiqib, minorada navbatchilik qilayotgan qorovulni zararsizlantirishga harakat qilishgan. Guard Garold Stites hushini yoʻqotmagan va ularga qarata oʻq uzgan. Limerik oʻlik darajada yaralangan va voqea joyida vafot etgan. Lukas va Franklin qoʻriqchini oʻldirgani uchun qoʻlga olinib, keyinchalik umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan.

1939-[[13-yanvar|yil 13-yanvar]] — „Dok“ laqabli Artur Barker, Deyl Stamfill, William Martin, Henry Yang va Rufus Makkeyn D blokida edi. Barker bu blokda barlarni kuchliroqlari bilan almashtirish uchun yetarli mablagʻ yoʻqligini payqadi. Temir arra yasab, ikkita novdani arraladi va har kecha kameradan chiqib, arra tayoqchalarini pastga tushirdi va qoʻriqchi yaqinlashganda, u yana kameraga chiqdi va uning mavjudligi aniqlanmasligi uchun tayoqlarni koʻtarib turgan. Qochishga tayyor holda deraza panjarasiga chiqib, tishli poʻlat tayoqdan yasalgan maxsus asbob bilan panjaralarni bir-biridan itarib yubordi, uning ustiga murvat va poʻlat trubkani oʻradi, soʻng ularning orasiga sudralib oʻtib, chidamliligi kamroq boʻlgan panjarani arraladi. 13-yanvarga oʻtar kechasi u kameradan chiqib, sheriklarini ozod qildi. Beshta mahbus ham derazadan chiqib, qirgʻoq tomon yugurishdi, yoʻl boʻylab yogʻoch tayoq va boshqa suzuvchi qoldiqlarni topib suzishgan. Sohilda ular sal qurishga harakat qilishdi. Deyarli qochishga tayyor boʻlganlarida, kamera blokidagi qoʻriqchi arralangan panjaralarni topdi. Qochqinlarni qidirish boshlandi va gʻarbiy qirgʻoq yaqinidagi minoradagi qoʻriqchilar ularni topdi. Martin, Yang va Makkeyn taslim boʻlishdi, suv tomon chopmoqchi boʻlgan Barker esa orqasidan oʻq yedi. Yon tomonga yugurgan Stramfill oyogʻiga oʻq uzildi va qoʻlga tushdi. Ogʻir yaralangan Barker ikki kundan keyin kasalxonada vafot etdi.

1941-[[21-may|yil 21-may]] — Jo Cretzer, Sem Shokli, Arnold Kayl va Lloyd Barkdoll tuzatish ishlari paytida bir nechta soqchilarni garovga olgan. Soqchilar, shu jumladan Pol Madigan (keyinchalik Alcatrazning uchinchi direktori etib tayinlangan) mahbuslarni qochgan taqdirida ham orolni tark eta olmasligiga ishontirishga muvaffaq boʻlgan va ular taslim boʻlishgan.

1941-[[15-sentabr|yil 15-sentyabr]] — hududni tozalash paytida Jon Beyless qochishga harakat qildi. U suvgacha muvaffaqiyatli yetib keldi, lekin oroldan uzoqqa suza olmadi. Sovuq suv uni orolga qaytishga majbur qildi. Keyinroq u San-Fransiskoda sudga tortildi. U yerda Bayless sud zalidan yana qochishga urindi, lekin yana muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

1943-[[14-aprel|yil 14-aprel]] — Jeyms Borman, Harold Brest, Floyd Xemilton va Fred Hunter qamoqxona ish joyida ikkita qoʻriqchini qoʻlga olgan. Keyin toʻrttasi derazadan tashqariga chiqib, qirgʻoq hududiga borishgan. Qoʻlga olingan qoʻriqchilardan biri oʻzini ozod qilishga va signalni koʻtarishga muvaffaq boʻlgan. Sergaklangan soqchilar qochqinlarning orqasidan yugurishgan, ammo bu vaqtga kelib mahbuslar oroldan suzib ketishgan. Ayrim soqchilar ketayotgan mahbuslarga qarata oʻq uzgan, boshqalari esa ularning ortidan suzishga uringan. Hunter va Brest qoʻlga olingan. Bormann otib tashlangan va choʻkib ketdi. Hamilton topilmadi va u choʻkib ketgan deb taxmin qilindi. Ammo u choʻkib ketmagan, balki orol qirgʻogʻiga qaytib kelgan, ikki kun qirgʻoq hududidagi kichik darada yashiringan va mahbuslar ishlagan hududga qaytib kelganida qoʻlga olingan.

1943-[[7-avgust|yil 7-avgust]] — „Tedder“ laqabli Charon Walters qamoqxona kir yuvish joyidan gʻoyib boʻlgan. Walters hali suvga tushmasdan qirgʻoq boʻyida ushlangan.

1945-[[31-iyul|yil 31-iyul]] — qochishning eng ixtirochi urinishlaridan biri. John Giles qamoqxona kirxonasida ishlagan, unda qamoqxona kiyimlari bilan bir qatorda armiya kiyimlari ham yuvilgan. Giles formalarning toʻliq toʻplamini oʻgʻirlashga muvaffaq boʻlgan va kiyimini almashtirib, ozod boʻlganiga ishonch bilan qamoqxonani tark etgan. Uning rejasi San-Fransiskoda „hamkasblari“ bilan tushlik qilish va u yerda yashirinish edi. Biroq, unga omad kulib boqmadi: oʻsha kuni harbiy xizmatchilar u taxmin qilganidek, [[San Francisco|San-Fransiskoda]] emas, balki Anxel orolida ovqatlanishdi. Bundan tashqari, uning qamoqxonada yoʻqligi tezda sezildi. Shunday qilib, Giles Anxel orolida boʻlishi bilanoq, uni qoʻlga olishdi va Alkatrazga qaytarib yuborishdi.

−1956-[[23-iyul|yil 23-iyul]] — Floyd Wilson dok ishidan gʻoyib boʻldi. Bir necha soat davomida u qirgʻoq hududidagi qoyalarga yashiringan, ammo soqchilar uni payqab qolishgan va u taslim boʻlgan.

1958-[[29-sentabr|yil 29-sentyabr]] — axlatni olib chiqish paytida Aaron Burgett va Klayd Jonson qoʻriqchini hayratda qoldirib, suzib ketmoqchi boʻlishgan. Johnson suvda ushlandi, ammo Burget gʻoyib boʻldi. Kuchli qidiruv choralari hech qanday natija bermadi. Bargetning choʻkib ketgan jasadi ikki haftadan soʻng San-Fransisko koʻrfazida topilgan.

1962-[[16-dekabr|yil 16-dekabr]] — John Paul Scott va Darl Parker podvaldagi oshxonada ishlagan. Oshxona kamera blokining boshqa qismlari kabi qattiq qoʻriqlanmagan. Podvalda mahbuslar abraziv materiallar bilan qoplangan ip bilan deraza panjarasining novdalaridan birini arralashgan. Bir yildan koʻproq vaqt oʻtkazgandan soʻng 16-dekabr kuni ular derazadan qochib qirgʻoqqa chiqishgan, rezina qoʻlqop va yomgʻir paltolarini olib, rezina qoʻlqopga suv toʻldirib koʻrfaz boʻylab suzishgan. Parker choʻkib ketgan. Scott qirgʻoqqa borishga harakat qildi va bunga muvaffaq boʻldi, lekin uni [[Golden gate koʻprigi]] ostidagi dengiz kuchli oqim bilan olib ketdi, natijada u zoʻrgʻa tirik holda Fort Pointda topildi. Scott harbiy gospitalga joʻnatildi, davolangandan soʻng u yana Alkatrazga yuborildi<ref name="BOP"/>.

== Kinoda ==
Alkatraz qamoqxonasi bir nechta filmlar mavzusiga aylandi:

* The Book of Eli (2010)
* X-Men: The Last Stand (2006)
* Catch Me If You Can (2002)
* The Rock (1996)
* Murder in the First (1995)
* Escape from Alcatraz (1979)
* The Enforcer (1976)
* Point Blank (1967)
* Birdman of Alcatraz (1962)
* J.J.Abramsning Alcatraz televizion filmi (2012).

== Galereya ==
<gallery mode="packed">

File:Alcatraz03182006.jpg|San-Fransisko koʻrfazidan sharqqa qaragan Alkatraz panoramasi. Oʻng tarafdagi fonda [[Sather Tower]] va [[UC Berkeley]] koʻrinadi.
File:San Francisco-Alcatraz-Water Tower-1940.jpg|1940-yilda qurilgan suv minorasining boshqacha koʻrinishi.
File:San Francisco-Alcatraz-Utility House-Power Plant Chimney-1930.jpg|1939-yilda qurilgan Alcatraz kommunal uyi va elektr stansiyasining bazasi.
File:San Francisco-Alcatraz-School and Electric Repair Shop-1930.jpg|Maktab uyi (oʻrtada ikki qavatli bino) va 1930-yillarda qurilgan '''Elektr taʼmirlash ustaxonasi''' (oldinda).
File:Alcatraz outside (2012).jpg|Alkatraz, tashqarida (2012)
File:Alcatraz hallway (2013).jpg|Alkatraz, koridor (2013)
File:Alcatraz_-_unione_vista_due_lati_-_agosto_2011.jpg|Orolning ikkala tomonining koʻrinishi.
File:Alcatraz island 2.jpg|Alkatraz oroli porti qoʻriqchilar minorasi.
File:Alcatraz Island aerial view.jpg|Gʻarbdan Alkatraz orolining koʻrinishi. Taxminan {{convert|1800|ft|0|abbr=on}} balandlikdan olingan tasvir.
File:Alcatraz August 2016.jpg|Ekskursiya kemasidan Alkatraz koʻrinishi.
File:Alcatraz Basement.jpg|Alkatrazning podvali
</gallery>

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Havolalar ==

* Alcatraz Island : [№ 218080] // U.S. Geological Survey Geographic Names Information System : [angl.] / Domestic Names Committee ; U.S. Board on Geographic Names. — Data obraщeniya : 29.10.2022.
* {{Veb manbasi|muallif=|url=http://www.nps.gov/alcatraz/|sarlavha=Официальный сайт Алькатраса|til=inglizcha|ish=www.nps.gov|sana=|qaralgan sana=30-oktabr 2020-yil}}
[[Turkum:Diqqatga sazovor joylar]]
[[Turkum: Orollar]]
[[Turkum:Turizm]]
[[Turkum:Qamoqxonalar]]
[[Turkum:Qamoqxonada vafot etgan odamlar]]