Alvand sahifasining manbasini koʻrish

{{Togʻ
| nomi = Alvand
| tasvir = Alvand 2007.jpg
| Tasvir izohi = 
| Boshqa nomi = 
| Joylashuvi = [[Hamadon]], [[Eron]]
| Koordinat = {{coord|34|39|51|N|48|29|12|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}
| Togʻ tizmasi = [[Zagros]]
| Balandligi = 3580
| Eni = 
| Choʻqqisi = 
| Balandligi = 1654
| Geologik yoshi = 
| Ilk koʻtarilishi = 
| Kislorodni ilk chiqishi =
| Eng qulay yoʻl = 
}}
[[File:980622-AlvandSummit-IMG 8107-2.jpg|alt=Alvand Summit|thumb|upright|Alvand sammiti, [[Hamadon]], [[Eron]]]]
'''Alvand''' – [[Eron]]ning gʻarbida joylashgan [[Zagros]] togʻlarining kichik tizmasi boʻlib, [[Hamadon ustoni]]dagi [[Hamadon]] shahridan {{convert|10|km|mile|abbr=on}} janubda joylashgan. Uning eng baland choʻqqisi {{convert|3580|m|ft|abbr=on}} balandlikda<ref name="Ehlers 1989">{{cite web |last1=Ehlers |first1=E. |title=ALVAND KŪH |url=https://iranicaonline.org/articles/alvand-kuh-mountain-range |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=12 October 2022}}</ref>. Alvand tizmasining asosiy qismi sharqdan gʻarbga 50 km ga choʻzilgan, shimol–janub boʻyicha esa maksimal 30 km kenglikka ega<ref name="Ehlers 1989"/>. Togʻlar soʻnggi [[Yura sistemasi|Yura]] va ilk [[Boʻr davri|Boʻr]] davrida Zagros [[orogenez]]ining bir qismi sifatida hosil boʻlgan boʻlib, atrofdagi tekisliklardan keskin koʻtarilib chiqadi va koʻplab chuqur vodiylar bilan kesilgan<ref name="Ehlers 1989"/>. Togʻlarning asosiy tarkibi [[intruziv tof jinslari]] – [[granit]] va [[diorit]]dan iborat<ref name="Ehlers 1989"/>.

Hudud bir vaqtlar yengil eman oʻrmonlari bilan qoplangan edi<ref name="Ehlers 1989"/>, ammo tarixiy davrlardagi keng koʻlamli oʻrmon kesishlar natijasida ular hozirgina vodiylarda saqlanib qolgan kichik maydonlargacha qisqargan<ref name="Adka'i 2003">{{cite web |last1=Adka'i |first1=Parviz |title=HAMADĀN i. GEOGRAPHY |url=https://iranicaonline.org/articles/hamadan-i |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=12 October 2022}}</ref>. Bugungi kunda baland hududlarda siyrak oʻtlar oʻsadi, buloq va soylar atrofida esa oʻtlar ancha zich oʻsadi<ref name="Ehlers 1989"/>. Alvand vodiylarida keng tarqalgan muhim oʻsimliklardan biri – ''gavvar'' (yoki [[Astragal|echki tikanlari]]) boʻlib, u sanoat va tibbiyotda ishlatiladigan [[tragakant]] yelimini beradi<ref name="Adka'i 2003"/>.

Togʻlarning oʻzida doimiy aholi punktlari boʻlmasa-da, vodiylar va atrofdagi tekisliklar koʻplab qishloq va shaharlarga makon boʻlgan[2]. Alvand tizmasi etagida Hamadon, Maloyer va [[Tuyserkan]] kabi yirik shaharlar joylashgan<ref name="Ehlers 1989"/>. Bu aholi punktlari gʻoyat unumdor qishloq xoʻjaligi bazasi bilan taʼminlangan boʻlib, u bugʻdoy yetishtirish va chorvachilik (qoy, echki, sigir)ni oʻz ichiga oladi<ref name="Ehlers 1989"/>. Ushbu qishloq xoʻjaligi farovonligi togʻ iqlimining qulayligi va Alvand togʻlaridan oqib tushadigan moʻl suv bilan bogʻliq<ref name="Ehlers 1989"/>.

[[Ahamoniylar davlati|Ahamoniylar]] davrida qoldirilgan uch tilda yozilgan bitiklar joylashgan tarixiy [[Ganjnoma tosh bitiklari]] Alvand togʻlari etagida, Hamadondan 10 km janubda joylashgan<ref name="Ehlers 1989"/>. Alvand tizmasi [[Turk tili|turk]], [[Kurd tili|kurd]], [[Fors tili|fors]] va luri tillari oraligʻida til chegarasi vazifasini bajaradi<ref name="Ehlers 1989"/>.

== Etimologiyasi ==
Bir noilmiy veb-saytning daʼvo qilishicha, „Alvand“ nomi avestocha „Aurvañt“ soʻzidan olingan. Bu soʻz „tez, chaqqon, jasur; ot, juvonmard, jangchi“ maʼnolarini bildiradi<ref>{{cite web |url=http://www.avesta.org/avdict/avdict.htm|title=Avesta}}</ref>.

== Iqlimi ==
Alvand togʻi bahor yogʻinlariga ega boʻlgan Oʻrta yer dengizi iqlim hududida joylashgan{{Manba kerak}}.

== Gidrologiyasi ==
Alvand tizmasi [[Hamadon ustoni]]dagi asosiy [[suvayirgʻich]] boʻlib, ustondagi daryolarning aksariyati Alvanddagi qorlarning erishidan hosil boʻladi va shimol yoki janubga oqadi[3]. Umuman olganda, togʻning shimoliy yonbagʻirlaridagi daryolar asosan mavsumiy boʻlsa, janubiy yonbagʻirdagilari yil boʻyi oqadi[3].

Shimol tomondagi asosiy daryolar Talvar va Qurichay (yoki Siyoh Rud) hisoblanadi<ref name="Adka'i 2003"/>. Talvar shimoli-gʻarbdagi Koʻhi Safiddan boshlanib, oxir-oqibat Eronning eng uzun daryosi boʻlgan Sefidrudga qoʻshiladi va u [[Kaspiy dengizi]]ga oqadi<ref name="Adka'i 2003"/>. Qurichay esa Hamadon va Malayyer oraligʻidagi balandliklardan boshlanadi<ref name="Adka'i 2003"/>, shimoliy Alvand hududlaridan oqib oʻtadi va oxirida Qum koʻliga quyiladi<ref name="Adka'i 2003"/>.

Janub tomondagi asosiy daryolar Gamasiab va Qelqelrud (Gamasiabning irmogʻi) hisoblanadi<ref name="Adka'i 2003"/>. Gamasiab yuqori oqimida [[Kerxe]] daryosining nomi bilan ham tanilgan[3]. Uning manbalari – Sarobi Gamasiab – Nahavandning janubi-sharqida joylashgan<ref name="Adka'i 2003"/>. Daryo Nahavand tekisligidan oqib oʻtadi va unga Malayer daryosi hamda Qelqelrud qoʻshiladi<ref name="Adka'i 2003"/>.

Yana bir daryo tizimi – Abshineh Rud – Alvandning sharqiy yonbagʻirlaridan boshlanadi<ref name="Ehlers 1983">{{cite web |last1=Ehlers |first1=E. |title=ĀBŠĪNA HAMADĀN RŪD |url=https://iranicaonline.org/articles/absina-hamadan-rud |website=Encyclopaedia Iranica |access-date=12 October 2022}}</ref>. U shimolga qarab Qum [[kavir]]iga yoʻl oladi, biroq sugʻorish uchun suvning katta qismi ishlatilgani sababli, faqat juda nam qishlardan keyin ''kavirga'' yetib boradi<ref name="Ehlers 1983"/>. Eng yuqori oqim mart va aprel oylarida kuzatiladi, yozda esa deyarli butunlay qurib qoladi<ref name="Ehlers 1983"/>.

== Koʻchmanchilik ==
Alvand balandliklari bir qancha koʻchmanchi qabilalarning anʼanaviy [[yaylov]]laridir<ref name="Ehlers 1989"/>. Laki tilida soʻzlashuvchi torkeshvandlar yozgi yaylov sifatida Alvandning gʻarbiy yonbagʻirlarini, yarimtogʻlu esa sharqiy yonbagʻirlarini foydalanadi<ref name="Ehlers 1989"/>. Shahseven ittifoqiga mansub yana bir guruh ham sharqiy tomonga keladi, biroq ularning soni kam<ref name="Ehlers 1989"/>. XX asrdan boshlab esa oʻtroq dehqonchilik va chorvachilik avvallari koʻchmanchilarga tegishli boʻlgan hududlarning katta qismini egallab bormoqda<ref name="Ehlers 1989"/>.

== Galereya ==
<gallery>
File:Alvand 2006.jpg|Alvand sammiti, 2006-yil yoz
File:Kalagh-lane.jpg|Kalagh yoʻli (qargʻa uyasi)
File:00100dPORTRAIT 00100 BURST20190329121317458 COVER.jpg|Sammit qishi
File:980622-AlvandSummit-IMG 8182-2.jpg|alt=Alvand Summit, Hamedan, Iran|Alvand sammiti, Hamadon, Eron
File:980622-AlvandSummit-IMG 8144-2.jpg|Sammit
</gallery>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{commons category}}
* [http://www.summitpost.org/mountain/rock/153035/alvand.html Profile at SummitPost. Org]
* [http://www.peakbagger.com/peak.aspx?pid=13194 „Kuh-e Alvand, Iran“ on Peakbagger]
{{Hamadon ustoni}}

[[Turkum:Hamadon ustoni geografiyasi]]