Ziyosfera

As-Solih Ayyub

Al-Malik as-Solih Najmuddin Ayyub (الصالح نجم الدين أيوب (arab tili); 1205-yil 5-noyabr – 1249-yil 22-noyabr), Kunya: Abu al-Futuh (أبو الفتوح (arab tili)), shuningdek al-Malik al-Salih nomi bilan ham tanilgan, 1240-yildan 1249-yilgacha Misrning Ayyubiy hukmdori boʻlgan.

As-Solih Najmuddin Ayyub

Malik Solih Ayyub, Damashq amiri va Salohuddin Ayyubiyning nevarasi, masjidda uchrashgan darveshlar bilan suhbatlashmoqda (Buxoro, 1555-yil).
Misr sultoni
Saltanat 1240 – 1249-yil 22-noyabr
Oʻtmishdoshi Al-Odil II
Davomchisi Al-Muazzam Turonshoh
Damashq amiri
(1-hukmronligi)
Saltanat 1239
Oʻtmishdoshi Al-Odil II
Davomchisi As-Salih Ismoil
(2-hukmronligi)
Saltanat 1245 – 1249-yil 22-noyabr
Oʻtmishdoshi As-Salih Ismoil
Davomchisi Al-Muazzam Turonshoh
Tugʻilishi 1205-yil 5-noyabr
Qohira
Vafoti 1249-yil 22-noyabr
Dafn etilgan joy
Salihiyya madrasa, Qohira
Turmush oʻrtogʻi Shajar ud-Durr
Bint al-Alima[1]
Uy Ayyubiylar sulolasi
Otasi Al-Komil
Onasi Ward Al-Muna
Dini Sunniylik

Yoshligi

As-Solih 1205-yilda Al-Komil va nubiyalik choʻri oilasida tugʻilgan. Uning ismi Ward Al-Muna boʻlib, u Al-Komilning boshqa xotini, Al-Odil II onasi Sawda bint Al-Faqihning xizmatkori ham boʻlgan[2]. 1221-yilda Beshinchi salib yurishi oxirida, Damietta qayta tiklanib Misrga qaytarib berilgunga qadar u garovda saqlangan[3]. 1232-yilda unga otasi Artukiylardan tortib olgan Mesopotamiyadagi Hasankeyf (Jazirah) shahri berildi. 1234-yilda otasi uni mamluklar bilan til biriktirganidan shubhalanib, Misr taxti vorisligidan chetlatdi va Damashqni boshqarishga yubordi.

1238-yilda Al-Komil vafot etdi va as-Solihni Jazirada, boshqa oʻgʻli Al-Odil II ni esa Misrda oʻziga voris qilib qoldirdi[4]. Shundan keyin kelib chiqqan sulolaviy nizolarda as-Solih 1239-yilda Damashq ustidan nazorat oʻrnatdi[5] va oʻz mulklarini kengaytirish uchun undan baza sifatida foydalana boshladi.

U Misrdagi otasining eski amirlaridan ukasini hokimiyatdan chetlatish haqida takliflar oldi. Misrga bostirib kirishga hoyagarlik koʻrayotgan vaqtida akasi oʻz askarlari tomonidan asirga olingani haqida xabar topdi. As-Solih zudlik bilan kelib sultonlikni egallashga taklif qilindi[6].

1239-yil avgust oyida Ayyub As-Salih Ismoilni Al-Odil II dan Misrni tortib olish kampaniyasi uchun Nablusda oʻziga qoʻshilishga unday boshladi. Ismoilning harakatlaridan shubhalana boshlagan Ayyub uning nima ish qilayotganini aniqlash uchun taniqli tabib Saʼd ad-Din ad-Dimashqiyni joʻnatdi. Ismoilning vaziri bu rejani fosh etib, Ayyubni Ismoil haqiqatan ham Nablusga ketayotganiga ishontirish uchun ad-Dimashqiyning yozuvlarini soxtalashtirdi. Oxir-oqibat, Ismoil Karak, Hama va Homs ayyubiylari koʻmagida 1239-yil sentyabrida Damashqni Ayyubdan tortib oldi. Ayyub oʻz qoʻshinlari tomonidan tashlab ketildi va mahalliy badaviylar tomonidan qoʻlga olinib, an-Nasir Davud ixtiyoriga topshirildi. U Karakda Shajar ud-Durr (ularning oʻgʻli Xalilni dunyoga keltirgan), shuningdek, uning mamluki Rukn al-Din Baybars al-Salihi bilan birga asirlikda saqlandi[7].

1240-yil aprel oyida An-Nasir Al-Odil II bilan janjallashib qoldi va Ayyubni ozod qilib, evaziga unga Damashqni qaytarib berishni vaʼda qilgan holda u bilan ittifoq tuzdi. Al-Odil oʻz askarlari tomonidan qamoqqa tashlandi va Ayyub bilan An-Nasir 1240-yil iyun oyida Qohiraga tantanali ravishda kirib kelishdi, shundan soʻng As-Solih Ayyubiylar oilasining asosiy hukmdoriga aylandi[6].

Mamluklarning yuksalishi

Sulton As-Solih Ayyub uchun tayyorlangan tos, Damashq, 1247–1249. Bronza va kumush kandakorlik. Freer san'at galereyasi[8].
Polo o'ynayotgan chavandoz (detal). Damashq, 1247–1249. Freer san'at galereyasi[9].

Qohirada oʻrnashib olgan boʻlsada, As-Solihning ahvoli xotirjam emas edi. Ayyubiylar davlatining murakkab tuzilishi hukmron oilaning oʻzi, shuningdek, unga aloqador kurd qabilalari boʻlingan sodiqlikka ega ekanligini anglatardi. Misr ichida amirlarning kuchli guruhi — Ashrofiylar uni taxtdan agʻdarish va hokimiyatga uning ketishidan keyin Damashq ustidan nazoratni tiklagan amakisi Ismoilni oʻrnatish uchun til biriktirayotgan edilar. As-Solih Qohira qalʼasiga oʻzini qamrab oldi va hatto uni hokimiyatga olib kelgan bir paytlar sodiq boʻlgan amirlarga ham ishonmay qoʻydi. Sodiq askarlarning yoʻqligi uni Markaziy Osiyodagi moʻgʻullar istilosidan keyin koʻplab topiladigan qipchoqlar qullarini katta miqdorda sotib olishga majbur qildi. Ular tez orada uning qoʻshinining asosini tashkil etdi va mamluklar nomi bilan tanildi[10].

As-Solih mamluklardan foydalangan birinchi Ayyubiy hukmdori emas edi, lekin ularga bunchalik bogʻlib qolgan birinchisi edi[11]. As-Solih oddiygina oz sonli mamluklarni yollash bilan cheklanib qolmay, har biri 1000 tagacha askardan iborat ikkita toʻliq korpus tuzdi. Bitta boʻlinma Nil daryosidagi Ravda orolida joylashgani uchun „Daryo korpusi“ yoki „Bahriyya“ deb nomlandi. Ikkinchi, kichikroq korpus Jamdariya deb nomlanib, As-Solihning tan qoʻriqchilari vazifasini bajargan koʻrinadi[12].

Mamluklar oxir-oqibat Ayyubiylar sulolasini agʻdarib, oʻzlari hokimiyatni qoʻlga kiritganliklari sababli, ularning As-Solih Ayyub davrida tezda nufuz qozonishi muhim tarixiy ahamiyat kasb etadi. As-Solih vafotidan keyin Misrda hukmron kuchga aylangan Bahriylarga nisbatan ingliz tilida odatda Bahriy mamluklari sifatida taʼriflanadi. As-Solihning oʻzi yollagan Bahriyya aʼzolari baʼzan Salihiyya deb ҳам ataladi. Uning hayoti davrida bu atamalar sinonim edi.

Boshqa Ayyubiy sulolalari va salibchilar bilan urushlar

1240–1243-yillar asosan Falastindagi salibchi davlatlari va Baronlar salib yurishi davrida kelgan Yevropa armiyalari, Suriyadagi boshqa Ayyubiy oilasi hukmdorlari va avvalroq as-Solih bilan ittifoqdosh boʻlgan Diyor Mudardagi Xorazmiylar ishtirokidagi murakkab harbiy va diplomatik harakatlar bilan oʻtdi.

Bahriy mamluklari unga Misrda tartibni saqlashga qanday yordam bergan boʻlsa, xorazmiylar ham qoʻshni hududlardagi boshqa Ayyubiy hukmdorlarini boʻysundirishda qoʻl keldi. 1244-yilda as-Solihning taklifiga binoan,[13] moʻgʻullar tomonidan tor-mor etilgan xorazmiylar qoʻshini Suriya va Falastin orqali oʻtib, Oltinchi salib yurishi paytida al-Komil tomonidan Rim imperiyasi imperatori Fridrix II|Fridrix II ga topshirilgan Quddusni egallab oldilar.

Oʻsha yilning oxirida as-Solih yana xorazmiylar bilan ittifoq tuzib, Suriyada amakisi Ismoilni La Forbie jangida magʻlub etdi; chunki Ismoil salibchilarning Quddus Qirolligi bilan ittifoq tuzgan edi. 1245-yilda as-Solih Damashqni egalladi[14] va Bagʻdod xalifasi al-Mustaʼsim tomonidan sultan unvoni bilan taqdirlandi. Biroq, as-Solih Damashqdan tashqarida oʻz hokimiyatini uzoqqa yoyolmadi[13], garchi u Saʼd ad-Din al-Humaydiy boshchiligidagi Baʼlabakni saqlab qolishga muvaffaq boʻldi[15].

1246-yilda u xorazmiylik ittifoqchilarini xavfli tarzda boshqarib boʻlmaydigan deb topdi va ularga qarshi chiqib, gʻarbiy Suriyadagi Homs yaqinida ularni tor-mor qildi, yoʻlboshchisini oʻldirdi va qoldiqlarini Suriya va Falastin boʻylab tarqatib yubordi.[13] As-Solihning xorazmiylar tomonidan talon-toroj qilinganidan keyin Quddusni egallab olishi Yevropada yangi salib yurishiga chaqiriqqa sabab boʻldi va Fransiya qiroli Lyudovik IX xoch yurishini boshladi[13]. Bu kampaniya uchun bir necha yil kerak boʻldi, biroq 1249-yilda Lyudovik Yettinchi salib yurishi doirasida Misrga bostirib kirdi[16] va Dumyot shahrini egalladi.

Vafoti va merosi

Sulton As-Solih Ayyub dafn etilgan Qohiradagi Salihiyya madrasasi.

As-Solih salibchilar bostirib kirgani haqidagi xabar kelganida Suriyada amakisi Ismoilga qarshi kurashayotgan edi, biroq u tezda Misrga qaytib, Mansura shahrida qarorgoh qurdi. U 22-noyabr kuni jiddiy abssess tufayli oyogʻi amputatsiya qilinganidan keyin vafot etdi[17][18]. As-Solih oʻz vorisi Al-Muazzam Turonshohga unchalik ishonmasdi va uni Misrdan xavfsiz masofada, Hasankeyf shahrida ushlab turgan edi.[19] As-Solihning bevasi Shajar ud-Durr Turonshoh kelguniga qadar uning oʻlimini sir saqlashga muvaffaq boʻldi[20].

Turonshohning hukmronligi qisqa davom etdi va undan soʻng Bahriy mamluklari hokimiyatni qoʻlga kiritgunga qadar uzoq va murakkab davr boshlandi. Shu tariqa As-Solih Misrning oxirgi yirik Ayyubiy hukmdori hamda Misrni Falastin va Suriyaning ayrim qismlarini boshqarish bilan birlashtirgan oxirgi hukmdor boʻldi.

Manbalar

  1. ↑ Ruggles, D.F.. Tree of Pearls: The Extraordinary Architectural Patronage of the 13th-Century Egyptian Slave-Queen Shajar Al-Durr. Oxford University Press, Incorporated, 2020 — 93-bet. ISBN 978-0-19-087320-2. 
  2. ↑ Grousset, René. Histoire des croisades, Tome III: L'anarchie franque. Perrin, 2 December 2023 — 444-bet. ISBN 978-2262025694. 
  3. ↑ Guy Perry, John of Brienne: King of Jerusalem, Emperor of Constantinople, c.1175–1237, Cambridge University Press, 2013 p.119
  4. ↑ Humphreys 1977, s. 239.
  5. ↑ Humphreys 1977, s. 249.
  6. ↑ 6,0 6,1 Humphreys 1977, s. 264.
  7. ↑ Al-Maqrizi, p.419/vol.1
  8. ↑ „Basin“. Smithsonian's National Museum of Asian Art. 2023-yil 3-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 3-fevral.
  9. ↑ „Basin“. Smithsonian's National Museum of Asian Art. 2023-yil 3-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 3-fevral.
  10. ↑ Humphreys 1977, s. 268.
  11. ↑ Irwin 1986, s. 18.
  12. ↑ Whelan 1988, s. 225.
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 Irwin 1986, s. 19.
  14. ↑ Humphreys 1977, s. 283.
  15. ↑ Encyclopaedia Islamica, "Baalbek".
  16. ↑ Riley-Smith 1990, s. 96.
  17. ↑ Piers D. Mitchell, Medicine in the Crusades: Warfare, Wounds and the Medieval Surgeon, Cambridge University Press, 2004 p.213
  18. ↑ Vikimanba Oldingi jumlalardan biri yoki bir nechtasi hozirda jamoat mulki boʻlgan nashrdan olingan matnni oʻz ichiga oladi: Chisholm, Hugh, ed. (1911) "From the Earliest Times to the Moslem Conquest" Encyclopædia Britannica (11chi nashri) Cambridge University Press 
  19. ↑ Irwin 1986, s. 20.
  20. ↑ Ann Katherine Swynford Lambton & Bernard Lewis, The Cambridge History of Islam: A. The central islamic lands from pre-islamic times to the First World War, Cambridge University Press, 1977 vol.2 p.209

Adabiyotlar

  • Al-Maqrizi, Al Selouk Leme'refatt Dewall al-Melouk, Dar al-kotob, 1997.
  • Humphreys, R. Stephen (1977), From Saladin to the Mongols: The Ayyubids of Damascus, 1193–1260, Albany, New York: State University of New York Press, ISBN 0-87395-263-4
  • Irwin, Robert (1986), The Middle East in the Middle Ages: The Early Mamluk Sultanate, 1250–1382, Southern Illinois University Press / Croom Helm, ISBN 1-5974-0466-7
  • Riley-Smith, Jonathan, muh. (1990), The Atlas of the Crusades, Times Books, ISBN 0816021864
  • Whelan, Estelle (1988), „Representations of the Khassakiyah and the Origins of Mamluk Emblems“, in Soucek, Priscilla (muh.), Content and Context of Visual Arts in the Islamic World, University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/As-Solih_Ayyub" dan olindi