Atlas 3D tadqiqoti
ATLAS3D tadqiqoti (inglizcha: ATLAS3D survey) — 42 megaparsek masofagacha boʻlgan joydagi 260 ta erta turdagi (elliptik va linzasimon) galaktikalarni oʻrganishga qaratilgan koʻp toʻlqin uzunliklaridagi astrofizik loyiha va tadqiqotdir.
Tadqiqot asosan Uilyam Gershel teleskopiga o'rnatilgan SAURON integral-maydon spektrografi orqali olingan ma'lumotlarga tayangan. Ushbu loyiha avvalroq amalga oshirilgan va faqat 72 ta galaktikani o'z ichiga olgan SAURON tadqiqotining mantiqiy va kengaytirilgan davomi hisoblanadi.
Ilmiy ahamiyati va natijalari
Loyihaning eng asosiy ilmiy natijalaridan biri — erta turdagi galaktikalarning kinematik xususiyatlariga ko'ra yangicha tasniflanishi bo'ldi. ATLAS3D loyihasi shuni ko'rsatdiki, erta turdagi galaktikalarni an'anaviy Xabbl ketma-ketligi (elliptik va linzasimon) bo'yicha vizual ajratish unchalik aniq emas. Buning o'rniga ularni yulduzlarining aylanish tezligiga ko'ra ikkita katta guruhga bo'lish taklif etildi:
- Tez aylanuvchilar (inglizcha: Fast rotators) — umumiy namunaning qariyb 86% ni tashkil qiladi. Ularning kinematik tuzilishi spiral galaktikalarnikiga o'xshaydi, ammo ularda yulduz shakllanishi to'xtagan bo'ladi.
- Sekin aylanuvchilar (inglizcha: Slow rotators) — namunaning taxminan 14% ni tashkil etadi. Bu galaktikalar o'z massasiga nisbatan juda kam burchak tezligiga ega bo'lib, asosan juda massiv obyektlar hisoblanadi va ular galaktikalarning yirik to'qnashuvlari (qo'shilishi) natijasida hosil bo'ladi.
Bundan tashqari, loyiha doirasida ushbu galaktikalardagi molekulyar va atomar gaz miqdori, shuningdek, ularning markazida joylashgan o'ta massiv qora tuynuklar massasi bo'yicha ham muhim ma'lumotlar yig'ildi.
Jamoa
Ushbu tadqiqot xalqaro miqyosdagi astrofiziklar jamoasi tomonidan olib borilgan. Loyihaga Mishel Kappelari (Oksford universiteti), Erik Emsellem (Yevropa Janubiy observatoriyasi), Davor Kraynovich va boshqa yetakchi olimlar rahbarlik qilishgan. Loyihaning asosiy ilmiy maqolalari 2011-yildan boshlab *Monthly Notices of the Royal Astronomical Society* ilmiy jurnalida chop etila boshlangan.