Ziyosfera

Avulsion jarohati

Yuz qismida avulsion jarohati boʻlgan begemot

Avulsion jarohati — tibbiyotda jarohatning bir turi boʻlib, bunda tananing maʼlum bir tuzilmasi travma yoki jarrohlik amaliyoti natijasida oʻz joyidan yulinib ajraladi. Ushbu atama odatda terining barcha qatlamlari yulinib ketadigan yuzaki jarohatni anglatadi. Bunday holatda teri ostidagi tuzilmalar, jumladan teri osti toʻqimasi, mushak, pay yoki suyak ochilib qoladi. Bu shilinish (abraziya)ga oʻxshash boʻlsa-da, undan ancha ogʻirroq jarohat hisoblanadi, chunki qovoq yoki quloq suprasi kabi tana qismlari qisman yoki toʻliq ajralib ketishi mumkin.

Etimologiyasi

Avulsion atamasi Ilk zamonaviy ingliz tili davrida qoʻllanilgan boʻlib, u Henry Peachamning 1622-yilda nashr etilgan The Compleat Gentleman asarida uchraydi[1][2][3]. Atama lotincha avello („yulib ajratmoq“, „uzib tashlamoq“) feʼlidan kelib chiqqan. Antik manbalarda u asosan biror narsani kuch bilan ajratish maʼnosida qoʻllangan[4]. Katta Pliniyning Naturalis Historia asarida ham ushbu soʻz geografik jihatdan ajralishni ifodalash uchun ishlatilgan[5]. Vergiliyning Eneida dostoni II kitobining 557–558-qatorlarida esa avulsum soʻzi jismoniy jarohat, yaʼni tananing uzilib ajralishi maʼnosida qoʻllangan[6][7].

Teri avulsiyasi

Teri avulsiyasi avulsion jarohatlarining eng koʻp uchraydigan turi boʻlib, odatda yoʻl-transport hodisalari vaqtida yuzaga keladi. Avulsiyaning ogʻirlik darajasi kichik teri qopqogʻi hosil boʻlishidan (yengil), degloving jarohatigacha (oʻrtacha) va barmoq yoki oyoq-qoʻlning amputatsiya qilinishigacha (ogʻir) boʻlishi mumkin. Fasiya usti (suprafassial) avulsiyalarda ajralgan terining chuqurligi teri osti toʻqimasi qatlamigacha yetadi, subfassial avulsiyalar esa teri osti qatlamidan ham chuqurroq joylashadi[8]. Kichik suprafassial avulsiyalarni tikuv qoʻyish orqali davolash mumkin, biroq aksariyat hollarda teri transplantatsiyasi yoki rekonstruktiv jarrohlik amaliyoti talab etiladi.

Qoyaga koʻtarilish

Qoyaga ko‘tarilish sportida flapper deb barmoqlardagi terining bir qismi yulinib, boʻsh teri parchasi hosil boʻladigan jarohatga aytiladi[9]. Bu odatda alpinist ushlagichdan sirpanib ketganda barmoqlar bilan ushlagich orasidagi ishqalanish kuchi natijasida yuz beradi.

Bunday jarohatni davolash va mashgʻulotni davom ettirish uchun koʻplab alpinistlar shikastlangan barmoqqa sport tasmasini oʻrab, ochilgan terini himoya qiladilar. Baʼzilari esa boʻshashgan terini yana barmoqqa yopishtirish uchun tibbiy maqsadlarda ishlatiladigan superyelimdan foydalanadilar.

Quloq avulsiyasi

Quloq boshning yon tomonida joylashgani sababli avulsion jarohatlarga ayniqsa moyildir[10]. Quloq avulsiyasining eng koʻp uchraydigan sababi odam tishlashi boʻlib, undan keyin yoʻl-transport hodisasilari, kuyishlar va otoplastika asoratlari keladi[10]. Qisman ajralgan quloq jarohat ogʻirligiga qarab tikuv yoki mikrovaskulyar jarrohlik yordamida qayta biriktirilishi mumkin[11][12]. Mikrovaskulyar jarrohlik toʻliq ajralgan quloqni qayta tiklashda ham qoʻllanilishi mumkin,[13][14][15] biroq venoz qon oqimini tiklash zarurati tufayli muvaffaqiyat darajasi nisbatan pastroqdir[16][17]. Quloqni rekonstruktiv plastik jarrohlik yordamida togʻay va teri transplantatsiyasi orqali qayta tiklash yoki anaplastolog tomonidan tashqi quloq protezini tayyorlash ham mumkin[16].

Qovoq avulsiyasi

Qovoq avulsiyasi kam uchraydi[18], ammo yoʻl-transport hodisasilari[19], it yoki odam tishlashi oqibatida yuzaga kelishi mumkin[20][21]. Qovoq avulsiyasi kompyuter tomografiyasi (KT) orqali mushaklar, nervlar va qon tomirlari shikastlanishi aniqlangandan soʻng tikuv qoʻyish yoʻli bilan davolanadi[19]. Ogʻir jarohatlarda rekonstruktiv plastik jarrohlik talab etiladi, biroq bunda funksiyaning qisman yoʻqolishi kuzatilishi mumkin va keyinchalik qoʻshimcha operatsiyalar zarur boʻladi[22]. Kam hollarda mikrovaskulyar jarrohlik ham qoʻllaniladi[21]. Baʼzan qovoq bitishi davrida mushaklarni vaqtincha falaj qilish uchun botulin toksini yuboriladi[19].

Tirnoq avulsiyasi

Tirnoq shikastlanganda tirnoq plastinkasi tirnoq oʻrnidan yulinib ajralishi mumkin[23]. Avulsiyaning boshqa turlaridan farqli ravishda, tirnoq odatda qayta biriktirilmaydi. Tirnoq yoʻqolgach, tirnoq oʻrni yangi keratin hosil qilib, asta-sekin yangi tirnoq oʻsishini taʼminlaydigan oʻsuvchi qatlamni hosil qiladi[24]. Yangi qatlam hosil boʻlguniga qadar ochiq qolgan tirnoq oʻrni juda sezgir boʻladi. Shu sababli u yopishmaydigan jarrohlik bogʻlami bilan yopiladi, chunki oddiy bogʻlam tirnoq oʻrniga yopishib qolib, yechilganda ogʻriq keltirib chiqarishi mumkin[25]. Oʻrtacha hisobda qoʻl tirnoqlari 3–6 oyda, oyoq tirnoqlari esa 12–18 oy ichida toʻliq qayta oʻsadi.

Yelka chigali avulsiyasi

Yelka chigali avulsiyasida umurtqa pogʻonasi bilan qoʻllar, yelkalar va kaftlar oʻrtasida nerv impulslarini uzatuvchi nervlar tutami orqa miyadan uzilib ajraladi. Bunday jarohatning keng tarqalgan sabablaridan biri tugʻruq vaqtida chaqaloqning yelkalari tugʻruq yoʻlida aylanishi natijasida yelka nerv chigalining haddan tashqari choʻzilishi va uzilishidir[26]. Bu holat har 1 000 ta tugʻilishning 1–2 tasida uchraydi[27]. Yoʻl-transport hodisasi paytida yelkaning shikastlanishi ham yelka nerv chigali avulsiyasining keng tarqalgan sabablaridan biridir[28]. Nervlarning uzilishi qoʻl, yelka va kaftda ogʻriq hamda funksiyaning yoʻqolishiga olib kelishi mumkin. Neyropatik ogʻriq dori vositalari bilan davolanadi, biroq funksiyani tiklash faqat nervlarni qayta biriktirish yoki nerv transplantatsiyasi orqali amalga oshiriladi[28]. Davolashga boʻysunmaydigan ogʻriqlarda DREZ lezyasi usuli samarali boʻlishi mumkin[28].

Tish avulsiyasi

Tish avulsiyasi vaqtida tish tish alveolasidan toʻliq yoki qisman (bunda tish pulpası ochilib qoladi) ajralib chiqadi. Doimiy tishlar stomatolog tomonidan oʻz joyiga qayta oʻrnatilib, mahkamlanishi mumkin[29]. Sut tishlari odatda qayta oʻrnatilmaydi, chunki ular infeksiyalanishi va doimiy tishlarning rivojlanishiga xalaqit berishi mumkin[29]. Jarohatdan keyingi bir soat ichida oʻz joyiga qayta qoʻyilgan toʻliq ajralgan tish doimiy saqlanib qolishi mumkin[29]. Tish ogʻizdan tashqarida qancha uzoq tursa, uni saqlab qolish ehtimoli shuncha kamayadi va oxir-oqibat ildiz rezorbsiyasi sababli uni qayta tiklashning imkoni boʻlmaydi[29]. Tish ildizini shikastlanishdan himoya qilish uchun u ogʻizdan tashqarida boʻlgan paytda sut yoki steril fiziologik eritmada saqlanishi tavsiya etiladi[29][30].

Periost avulsiyasi

Periost avulsiyasida periost (suyakni oʻrab turuvchi tolali parda) suyak yuzasidan ajralib chiqadi. Bunga ALPSA lezyasi misol boʻla oladi.

Jarrohlik avulsiyasi

Avulsiya ayrim kasalliklarning alomatlarini kamaytirish yoki surunkali kasalliklarning qaytalanishining oldini olish maqsadida jarrohlik yoʻli bilan ham amalga oshiriladi. Kichik kesma orqali bajariladigan avulsiya surunkali venoz yetishmovchilik kabi kasalliklarda oyoqlardagi venalarning varikoz kengayishi olib tashlash uchun qoʻllaniladi[31]. Tirnoq avulsiyasi surunkali tirnoqning ichkariga oʻsishini davolash maqsadida tirnoqning toʻliq yoki bir qismini olib tashlash uchun bajariladi[32]. Yuz nervi avulsiyasi blefarospazm kuzatiladigan ixtiyorsiz mushak tortishishlarini davolash uchun qoʻllaniladi[33][34]. Biroq bunda funksiyani saqlab qolish uchun koʻpincha qoʻshimcha operatsiyalar talab etiladi[33]. Tadqiqotlar botulinum toksini inyeksiyalari yaxshi sifatli essensial blefarospazmni davolashda jarrohlik avulsiyasiga qaraganda samaraliroq ekanini hamda kamroq asoratlar keltirib chiqarishini koʻrsatgan[34].

Yana qarang

Manbalar

  1. ↑ „History of English“. Oxford English Dictionary.
  2. ↑ „avulsion noun“. OED.
  3. ↑ Henry Peacham Mr. of Arts Sometime of Trinity Coll: in Cambridge „Obſeruations in Suruey of the Earth“, . The Compleat Gentleman Fashioning him absolute in the most necessary & commendable Qualities concerning Minde or Bodie that may be required in a Noble Gentlema, London, 1622 — 69-bet. „And that ſundry goodly Countries on the contrary haue beene eaten vp by the Sea, our neighbour Zeland, and many other places will giue lamentable teſtimonie:beſide the face of the Earth hath ſince the Creation bene much altered by avulſion and diuiſion of the Sea, as Siciliy was diuided and ſeuered from Italy;“ 
  4. ↑ ; Robert Scott; Henry Stuart Jones „avello“, A Greek–English Lexicon Spiros Doikas: . Oxford: Clarendon Press, 1940. 
  5. ↑ ; Robert Scott; Henry Stuart Jones „avello“, A Greek–English Lexicon Spiros Doikas: . Oxford: Clarendon Press, 1940. 
  6. ↑ „Vergil, Aeneid II 526-558“. Dickinson College Commentaries. Dickinson College.
  7. ↑ „Lecture 23: Virgil's Aeneid and the Fall of Troy“. Bantam Books (Casey Dué Hackney Houston University) (1971).
  8. ↑ Jeng, S. F., & Wei, F. C. (1997, May). Classification and reconstructive options in foot plantar skin avulsion injuries. Plastic And Reconstructive Surgery, 99(6), 1695–1703.
  9. ↑ Flapper — n. a superficial injury resulting in a loose flap of skin. (Wayback Machine saytida 2016-12-27 sanasida arxivlangan), Climbing Dictionary, Rockclimbing.com
  10. ↑ 10,0 10,1 Kolodzynski, Michail N.; Kon, Moshe; Egger, Silvan; Breugem, Corstiaan C. (2017). "Mechanisms of ear trauma and reconstructive techniques in 105 consecutive patients". European Archives of Oto-Rhino-Laryngology 274 (2): 723–728. doi:10.1007/s00405-016-4299-4. ISSN 0937-4477. PMID 27714497. PMC 5281643. https://link.springer.com/content/pdf/10.1007%2Fs00405-016-4299-4.pdf. Qaraldi: 23 January 2025. Avulsion jarohati]]
  11. ↑ Nahai, F., Hayhurst, J. W., & Salibian, A. H. (1978, July). Microvascular surgery in avulsive trauma to the external ear. Clinics in Plastic Surgery, 5(3), 423-426.
  12. ↑ Fleming, J. P., & Cotlar, S. W. (1979, July). Successful reattachment of an almost totally avulsed ear: Use of the fluorescein test. Plastic and Reconstructive Surgery, 64, 94-96.
  13. ↑ Pennington, D. G., Lai, M. F., & Pelly, A. D. (1980, June). Successful replantation of a completely avulsed ear by microvascular anastomosis. Plastic and Reconstructive Surgery, 65(6), 820-823.
  14. ↑ Tanaka, Y., & Tajima, S. (1989, October). Plastic and Reconstructive Surgery, 84(4), 665-668.
  15. ↑ Talbi, M., Stussi, J. D., & Meley, M. Microsurgical replantation of a totally amputated ear without venous repair. (2001, August). Journal of Reconstructive Microsurgery, 17(6), 417-420.
  16. ↑ 16,0 16,1 Saad Ibrahim, S. M., Zidan, A., & Madani, S. (2008). Totally avulsed ear: New technique of immediate ear reconstruction. Journal of Plastic, Reconstructive & Aesthetic Surgery, 61, S29-36.
  17. ↑ OʻToole, G., Bhatti, K., & Masood, S. (2008). Replantation of an avulsed ear, using a single arterial anastamosis. Journal of Plastic, Reconstructive & Aesthetic Surgery, 61(3), 326-329.
  18. ↑ Goldberg, S. H., Bullock, J. D., & Connelly, P. J. (1992). Eyelid avulsion: A clinical and experimental study. Ophthalmic Plastic And Reconstructive Surgery, 8(4), 256-261.
  19. ↑ 19,0 19,1 19,2 Huerva, V., Mateo, A. J., & Espinet, R. (2008, January). Isolated medial rectus muscle rupture after a traffic accident. Strabismus, 16(1), 33-37.
  20. ↑ Avram, D. R., Hurwitz, J. J., & Kratky, V. (1991, October). Dog and human bites of the eyelid repaired with retrieved autogenous tissue. Canadian Journal of Ophthalmology, 26(6), 334-337.
  21. ↑ 21,0 21,1 Soueid, N. E., & Khoobehi, K. (2006, January). Microsurgical replantation of total upper eyelid avulsion. Annals of Plastic Surgery, 56(1), 99-102.
  22. ↑ deSousa, J. L., Leibovitch, I., Malhotra, R., OʻDonnell, B., Sullivan, T., & Selva, D. (2007, December). Techniques and outcomes of total upper and lower eyelid reconstruction. Archives of Ophthalmology, 125(12), 1601-1609.
  23. ↑ Nail Avulsions
  24. ↑ Rischer, C. E., & Easton, T. A. (1995). Focus on human biology (2nd ed.). New York: HarperCollins College Publishers.
  25. ↑ National Center for Emergency Medicine Informatics. Nail Off. Retrieved January 16, 2009, from [1] (Wayback Machine saytida 2016-08-14 sanasida arxivlangan).
  26. ↑ National Institute of Neurological Disorders and Stroke. NINDS Erb-Duchenne and Dejerine-Klumpke Palsies Information Page. Retrieved January 15, 2009, from [2] (Wayback Machine saytida 2016-12-02 sanasida arxivlangan).
  27. ↑ American Academy of Orthopaedic Surgeons. Erb’s Palsy (Brachial Plexus Birth Injury). Retrieved January 15, 2009, from [3] (Wayback Machine saytida 2024-03-03 sanasida arxivlangan).
  28. ↑ 28,0 28,1 28,2 Binder, D. K., Lu, D. C., & Barbaro, N. M. (2005, October). Multiple root avulsions from the brachial plexus. Neurosurgical Focus, 19(3).
  29. ↑ 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 Merck Manual Online. Fractured and Avulsed Teeth. Retrieved January 15, 2009, from [4] (Wayback Machine saytida 2009-05-21 sanasida arxivlangan).
  30. ↑ Kidd, P. S., Sturt, P. A., & Fultz, J. (2000). Mosby’s emergency nursing reference (2nd ed.). St. Louis: Mosby, Inc.
  31. ↑ Society for Vascular Surgery. VascularWeb: Chronic Venous Insufficiency. Retrieved January 15, 2009, from [5] (Wayback Machine saytida 2009-01-21 sanasida arxivlangan).
  32. ↑ American Academy of Orthopaedic Surgeons. Ingrown Toenail. Retrieved January 15, 2009, from [6].
  33. ↑ 33,0 33,1 McCord, C. D. Jr., Coles, W. H., Shore, J. W., Spector, R., & Putnam, J. R. (1984, February). Treatment of essential blepharospasm: Comparison of facial nerve avulsion and eyebrow-eyelid muscle stripping procedure. Archives Of Ophthalmology, 102(2), 266-268.
  34. ↑ 34,0 34,1 Grandas, F., Elston, J., Quinn, N., & Marsden, C. D. (1988, June). Blepharospasm: A review of 264 patients. Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry, 51(6), 767-772.

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Avulsion_jarohati" dan olindi