Bafra sahifasining manbasini koʻrish

'''Bafra''' — [[Samsun]] viloyatidagi tuman.  [[Qora dengiz|Qora dengizgadan]]&nbsp;20 kilometr uzoqlikda, dengiz sathidan taxminan 20 metr balandlikda joylashgan va [[Qizilirmoq|Qizilirmak]] tomonidan toʻplangan vayronalar tekisligida qurilgan [[aholi punkti]]. Bafra tekisligi taniqli joylardan biridir. Bafra aholisi 144 465 kishini tashkil etadi. Bafra aholisining 49,46 foizi erkaklar va 50,54 foizi ayollardan iborat<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.bafra.gov.tr/?haberNo=371 |sarlavha=Bafra Nüfus Müdürlüğü |qaralgan sana=3 Eylül 2012 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20141021035528/http://www.bafra.gov.tr/?haberNo=371 |arxivsana=21 Ekim 2014}}</ref>.

== Tarixi ==
[[Fayl:Bafracesme.JPG|thumb| Alibey favvorasi]]
Tuman nomi miloddan avvalgi davrga borib taqaladi. Miloddan avvalgi 521-yilda [[Finikiya|Finikiyaliklar]] davrida savdo kemalari toʻxtab turgan koʻrfazlarda tashkil etilgan savdo uylari uchun „bafira“ yoki „bavra“ nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Bu luviy tilida [[Qizilirmoq|Qizilirmakga]] berilgan „Ba-Hura“ (Buyuk daryo) nomidan kelib chiqqan, deganlar ham bor. Tuman tarixi miloddan avvalgi 5000-yillarga borib taqaladi<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.bafder.org/baframiz-hakkinda |sarlavha=Baframız Hakkında {{!}} BAFRALILAR KÜLTÜR VE YARDIMLAŞMA DERNEĞİ |qaralgan sana=21 Kasım 2020 |ish=www.bafder.org |arxivurl=https://web.archive.org/web/20150812023050/http://www.bafder.org/baframiz-hakkinda |arxivsana=12 Ağustos 2015}}</ref>. Ikkiztepe xarobalarida olib borilgan tadqiqotlar davomida [[Eneolit|xalkolit]] davriga oid (miloddan avvalgi 5000-4000 yillar) turar-joy izlari topilgan. 

Maʼlumki, paflagoniyaliklar Qizilmak vodiysida miloddan avvalgi 670-yilda yashagan. [[Mil. av. VI asr|Miloddan avvalgi 6]] [[Mil. av. VI asr|asrda]] Lidiyalar tomonidan bosib olingan hudud [[Mil. av. 546|miloddan avvalgi 546]]-yilda [[forslar]] tomonidan bosib olingan. Ikkiztepeda [[Ellinizm|ellinistik]] davrga oid (miloddan avvalgi 330—30) [[Qabr|maqbara]] ham bor. Bu hudud [[Mil. av. 47|miloddan avvalgi 47]]-yilda [[Rim imperiyasi|Rim]] hukmronligi ostiga oʻtgan (bu davrda u Gadilon va Helega nomlarini oldi), keyin esa [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] tomonidan. 1214-yilda Anadolu saljuqiy hukmdori Izziddin Keykavus I turkman qabilalarini 1071-yil [[Malazgirt jangi|Manzikert jangidan]] keyin [[saljuqiylar]] tomonidan bosib olingan Bafraga joylashtirdi. 1243-yilda boshlangan [[Mongoliya|moʻgʻul]] bosqinlari [[Saljuqiylar|Saljuqiylar saltanatining]] yemirilishi va turk knyazliklarining oʻrnatilishiga olib keldi. Bu davrda mintaqada kichik saljuqiylar bekligi boʻlgan Bafra bekligi tashkil topdi. 1460-yilda Bafra Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtdi.

Bafra tumani [[Usmonlilar imperiyasi|, Usmonlilar imperiyasi]] davrida Trabzon viloyatining Canik Sanjak tumani edi. Aynan qachon avariya markaziga aylangani nomaʼlum. Yillik maʼlumotlarga koʻra, u 1854-yil oxirida avariya markaziga aylangan<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.bafratarim.gov.tr/Bafra.asp |sarlavha=Bafra tarih bilgisi |qaralgan sana= |arxivurl=https://web.archive.org/web/20141231144504/http://bafratarim.gov.tr/Bafra.asp |arxivsana=31 Aralık 2014}}</ref><ref>{{Veb manbasi |url=http://www.recepsen.com/bafratarih.html |sarlavha=Bafra tarihi |qaralgan sana= |arxivurl=https://web.archive.org/web/20140915003428/http://www.recepsen.com/bafratarih.html |arxivsana=15 Eylül 2014}}</ref>. Imperiya davrida, 1876-yilgi urushdan soʻng, [[Qrim xonligi|Qrimdan]] koʻplab turklar Bafraga kelishdi. Keyingi Bolqon va [[Birinchi jahon urushi]] turk xalqining kamayib, qashshoqlashishiga sabab boʻldi, yunonlar va armanlar esa ozchilik boʻlishiga qaramay, iqtisodiy hayotni oʻz qoʻllariga olib, boyib ketishdi. Shuning uchun Pontus Respublikasini barpo etish istagidan ruhlangan yunonlar Mavri Mira jamiyatini tuzdilar. Biroq, 1919-yilda Qurollik urushi boshlanishi bilan bu maqsadlari amalga oshmay, keyinchalik Yunonistonning Kavala, Drama va Selanik mintaqalaridan kelgan va tamaki yetishtirish ishini juda yaxshi bilgan turklarga qarshi kurashdi. Bafraga kelgan muhojirlar Qizilmak daryosi boʻyidagi qishloqlarga, ayniqsa tuman markazining janubiy qismiga joylashtirildi. ular koʻplab qishloqlarga, xususan, tuman markazidagi Gazipasha tumaniga va Sarıkoʻy, Sarıkaya, Qahraman qishloqlariga joylashtirildi. Bafraning qishloq xoʻjaligi, madaniy va iqtisodiy rivojlanishida birjalarning oʻrni juda muhimdir. Kurashdan keyin 1950-1951 yillarda [[Bolgariya|Bolgariyaning]] Deliorman viloyatidan oz sonli turklar Bafraga joylashdilar. Biroq, Bafrada boshdan kechirgan ijtimoiy va iqtisodiy muammolar tufayli ularning koʻpchiligi muhojirlar zichroq yashaydigan hududlarga yoki sanoat shaharlariga joylashdi. Keyinchalik Alaçam tumani qishloqlari va Sharqiy Qoradengiz, Tokat, Sivas va Anadoluning turli viloyatlaridan kelganlar tumanga joylashdilar.

== Geografiyasi ==

=== Manzili ===
Tumanning sharqida [[Samsun]] markaziy tumani va Ondokuzmayis tumani, shimolda [[Qora dengiz]], gʻarbda Alaçam, janubda [[Terak|Kavak]], Havza va [[Vezirköprü]] tumanlari bilan oʻralgan. Uning maydoni 175 ming gektarni tashkil qiladi. [[Samsun|Samsungacha]] boʻlgan masofa 51&nbsp;km.

Qizilirmak deltasini qoplagan Bafra tekisligi janubda togʻlar bilan oʻralgan. Ulardan eng balandi 1224 m bilan Nebiyan togʻidir. Bu togʻlar Canik togʻlarining davomi hisoblanadi. Bafraning eng katta va Turkiyaning eng uzun daryosi Qizilirmak bu togʻlardan chuqur vodiydan oʻtib, tekislikka yetib boradi. Bafra tekisligi butunlay Qizılırmak taʼsirida shakllangan. Daryoning dengizga yaqin qismlarida koʻplab koʻllar hosil boʻlgan. Nebiyan togʻining etaklari platolardir.

=== Iqlimi ===
Tumanda hukmron shamollar odatda fasllarga qarab farq qiladi. Yozda Qoradengiz mintaqasida mahalliy yuqori bosim markazi va Anadoluda mahalliy past bosim markazi paydo boʻladi. Shu sababli, Qora dengizdan antisiklon markaziga qarab oqib oʻtadigan shamollar hosil boʻladi va bular shimoli-sharqiy va shimoli-gʻarbiy shamollardir. Qishda u vaqtinchalik past bosim markazlarining taʼsiri ostida. Tumanda janubi-gʻarbiy va janubdan esayotgan quruq va issiq shamollar tumanda namlikni pasaytiradi. Tuman boʻyicha oʻrtacha namlik 73% ni tashkil qiladi. Ayniqsa, aprel va may oylarida bu koʻrsatkich oʻrtacha 77-79 foizga yetadi. Dekabr oyida u 70% gacha tushadi. Tumanning mutlaq namligi yiliga oʻrtacha 5,0 grammni tashkil qiladi. Mutlaq namlik haroratga toʻgʻridan-toʻgʻri proportsional boʻlgani uchun yoz oylarida u eng yuqori qiymatga etadi. Tumanda eng koʻp yogʻingarchilik noyabrda, eng kami esa may oyida tushadi. Yiliga oʻrtacha 700 yogʻin tushadi&nbsp;mm atrofida. Yomgʻirli kunlarning oʻrtacha soni yiliga 100 kun<ref>{{Veb manbasi |url=http://www.bafra.net.tr/bafra.403/Bafra-Iklimi.html |sarlavha=Bafra İklimi |qaralgan sana= |arxivurl=https://web.archive.org/web/20130404014808/http://www.bafra.net.tr/bafra.403/Bafra-Iklimi.html |arxivsana=4 Nisan 2013}}</ref>.

== Sport ==
Bafrada tumanni ifodalovchi 1930 Bafraspor nomli futbol jamoasi bor<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.nufusu.com/ilce/bafra_samsun-nufusu. |sarlavha=Bafra Nüfusu Samsun |qaralgan sana=14 Kasım 2020 |ish=www.nufusu.com |arxivurl=https://web.archive.org/web/20140816140235/https://www.nufusu.com/ilce/bafra_samsun-nufusu#:~:text=Bafra%20n%C3%BCfusu%202019%20y%C4%B1l%C4%B1na%20g%C3%B6re,,%20P,12%20kad%C4%B1nd%C4%B1r. |arxivsana=16 Ağustos 2014}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

[[Turkum:Turkiya tumanlari]]
[[Turkum:Bafra]]