Balx sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti 
| nomi = Balx
| asl nomi = {{lang|fa|{{nq|بلخ}}}} <br /> {{lang|ba|Βάχλο}}
| tasvir =[[Fayl:Balkh_mosque_entrance.jpg|thumb]]
[[Fayl:15c_green_mosque.jpg|thumb]]
[[Fayl:Buzkashi_sport_in_the_Balkh_province.jpg|thumb]]
[[Fayl:Timur_enthroned_at_Balkh,_Afghanistan.jpg|thumb]]
[[Fayl:Green_Mosque_Balkh_1881.jpg|thumb]]

| photo1a = Most Amira Temura.jpg
| photo2a = 15c green mosque.jpg
| photo2b =
| photo3a =
| photo3c =
| photo4a =
| photo4c =
| size = 240
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
| mavqe = shahar
| mamlakat = Afgʻoniston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Balx viloyati
| jadvalda mintaqa =
| tuman turi =
| tuman =
| jadvalda tuman =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
| lat_dir = N|lat_deg= 36|lat_min= 45|lat_sec=29
| lon_dir = E|lon_deg= 66|lon_min= 53|lon_sec=53
| CoordAddon =
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = hokim
| rahbar =
| asos solingan =
| ilk eslatilishi = eramizdan avvalgi 2000—1500-yillar
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til =
| aholi = 138 594 kishi
| sanalgan yil = 2021-yil
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +4.30
| DST =
| telefon kodi =

| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| sayt =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi = Afgʻoniston
}}

'''Balx''' ({{lang-prs|{{nq|بلخ}} [[Pashtu tili|pashtucha]]}}, ''Balx''; baqtriycha: {{lang|ba|Βάχλο}}, ''Báxlo''; {{lang-grc|Βάκτρα}}, ''Báktra'') – [[Afgʻoniston]]ning [[Balx viloyati]]dagi koʻhna shahar, viloyat markazi [[Mozori Sharif]]dan 20&nbsp;km shimoli-gʻarbda hamda [[Oʻzbekiston]] chegarasi va [[Amudaryo]]dan taxminan 74&nbsp;km janubda joylashgan. Aholisi 138 594 kishi<ref name=nsia>{{veb manbasi |url=https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |title=Estimated Population of Afghanistan 2021-22 |author=<!--Not stated--> |date=April 2021 |website= |publisher=National Statistic and Information Authority (NSIA) |archive-date=June 24, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf |url-status=live |access-date=June 21, 2021 |quote=}}</ref>.

Balx tarixan [[zardushtiylik]] va [[Buddizm|buddaviylik]] dinlarining qadimiy maskani boʻlgan va Katta Xurosonning eng qadimiy tarixidan beri mavjud boʻlgan eng boy va yirik shaharlaridan biri boʻlgan. Shaharni forslar Zariaspa, qadimgi [[yunonlar]] [[Baqtra]] deb atagan, [[Baqtriya|Baqtriya davlatining]] nomini ham shahar nomiga nisbat bergan. Yunonlar Zariaspa nomini ham ishlatgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://topostext.org/work/241#Z294.15 |title=Stephanus of Byzantium, Ethnica, Z294.15 |access-date=2021-09-20 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221053054/https://topostext.org/work/241#Z294.15 |url-status=live }}</ref>. Shahar Baqtriya yoki [[Toxariston]]ning markazi va poytaxti sifatida tanilgan. [[Marko Polo]] Balxni „olijanob va buyuk shahar“ deb taʼriflagan<ref>{{veb manbasi |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1928/ |title=City of Balkh (antique Bactria) |publisher=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2019-12-26 |archive-date=2020-06-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200623080659/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/1928/ |url-status=live }}</ref>. Balx hozir asosan xarobalar uyumi boʻlib, mavsumiy oqadigan [[Balxob]]ning oʻng qirgʻogʻidan taxminan {{cvt|12|km|mi}} uzoqlikda, taxminan {{cvt|365|m|ft}} balandlikda joylashgan.

Fransuz buddisti Aleksandra Devid-Nel Shambalani Balx bilan bogʻlab, uning nomining etimologiyasi sifatida forscha ''Sham-i-bala'' („koʻtarilgan sham“) soʻzini ham taklif qilgan<ref>David-Néel, A. ''Les Nouvelles littéraires'';1954, p.1</ref>.
G.Gurdjiyev va Jon Bennett ham xuddi shunday tarzda Shambala ''Shams-i-Balx'', Baqtriya quyosh ibodatxonasidir, degan taxminlarni eʼlon qilgan<ref>{{citation |last=Bennett |first=J. G. |title=Gurdjieff: Making a New World}} Bennett notes Idries Shah as the source of the suggestion.</ref>.

== Etimologiyasi ==

Balxning eski nomi ''Bami'' boʻlib, hind-skif Naga qirolichasi Bami sharafiga shunday atalgan<ref>{{Jurnal manbasi |last=TOGAN |first=Z. V. |title=The Topography of Balkh Down to the Middle of the Seventeenth Century |date=1970 |url=https://www.jstor.org/stable/41926881 |journal=Central Asiatic Journal |volume=14 |issue=4 |pages=279 |jstor=41926881 |issn=0008-9192 |access-date=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501103818/https://www.jstor.org/stable/41926881 |url-status=live }}</ref>. Shaharning baqtriya tilidagi nomi βαχλο edi. [[Pahlaviy|Oʻrta fors yozuvlarida]] Baxl ([[Pahlaviy|oʻrta forscha]]: 𐭡𐭠𐭧𐭫) deb atalgan. Viloyat yoki mamlakat nomi [[Qadimgi fors tili|qadimgi fors yozuvlarida]] (B.h.i 16; Dar Pers e.16; Nr. a.23) ham Bāxtri yoki Bakhtri ([[Qadimgi fors tili|qadimgi forscha]]: 𐎲𐎠𐎧𐎫𐎼𐎡𐏁) shaklida uchraydi. Avestoda Bāxδi deb yozilgan. Bundan „Baqtriya“ uchun Bāxli, [[sanskrit]]cha Bahlīka (shuningdek Balhika) oraliq shakli va koʻchirish orqali hozirgi forscha Balx, yaʼni Balx va armancha bahl kelib chiqqan<ref>{{citation |author1=Daniel Coit Gilman |author2=Harry Thurston Peck |author3=Frank Moore Colby |title=The New International Encyclopædia |volume=2 |publisher=[[Dodd, Mead & Co.]] |year=1902 |page=341}}</ref>.

Balxning oldingi nomi yoki shaharning bir qismi uchun nom sifatida ehtimol zardushtiylarning muhim olov ibodatxonasi Azar-i-Asp<ref name=Tarn>''The Greeks in Bactria and India''. William Woodthorpe Tarn. 1st Edition, 1938; 2nd Updated Edition, 1951. 3rd Edition, updated with a Preface and a new bibliography by Frank Lee Holt. Ares Publishers, Inc., Chicago. 1984. (1984), pp. 114–115 and n. 1.</ref> nomidan yoki midiyacha „oltin rangli otlarga ega“ deb tarjima qilinuvchi *Ζaryāspa soʻzidan olingan<ref>{{citation |last=Tavernier |first=Jan |title=Iranica in the Achaemenid Period (ca. 550–330 B.C.): Linguistic Study of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts |publisher=Peeters |year=2007 |isbn=978-90-429-1833-7 |page=370 |url=https://books.google.com/books?id=kQ6zTASmo6kC&pg=PA370}}.</ref> Ζαρίασπα nomi qoʻllangan.

Balxga nisbatan Umm ul-bilod (Shaharlar onasi) laqabi ham ishlatiladi<ref>{{Veb manbasi|url=https://en.unesco.org/silkroad/content/balkh|title=Balkh &#124; Silk Roads Programme|access-date=2018-05-15|archive-date=2019-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190422105731/https://en.unesco.org/silkroad/content/balkh|url-status=live}}</ref>.

== Tarixi ==
Miloddan avvalgi 7- a.dan maʼlum. B. tarixda Umm ul-bilod (Shaharlar onasi) deb yuritilgan. [[Yunonlar]] uni [[Baqtra]] deb ataganlar. [[Mudofaa]] devori bilan oʻralgan Bolo Hisorda va undan jan.roqdagi Yangi Balxda B.ning eng qad. harobalari va turli topilmalar uchraydi. Kushonlar davrida va undan ilgari shahar maydoni Tepai Zargaron hisobiga kengayadi. Shahar qalʼasi Bolo Hisordan Yangi Balxga koʻchirilgan. Natijada Bolo Hisor, Tepai Zargaron va Yangi Balx hududlarini birlashtiruvchi shahar devori vujudga kelgan. Arxeologik qazishlar tufayli B.dan qad. devor va shahar arki devorlari topilgan. B. Axomaniylar davlatiga, undan keyin [[Aleksandr]] (Iskandar) saltanatiga qaram boʻlgan. Uning inqirozidan keyin. yangi tashkil topgan Yunon-[[Baqtriya]] podsholigining poytaxtiga aylangan (miloddan avvalgi 250 – 130-yillar). B. miloddan avvalgi 2- alan yuyechjilar, soʻngra [[Kushon]] podsholigi tarkibiga oʻtdi. Bu davrda B.da hunarmandchilik rivojlandi, [[Eron]], [[Hindiston]] va [[Xitoy]] bilan savdo-sotiq olib borildi, pul zarb qilindi. Aholi zichligidan shahar tashqarisida uy-joylar qurildi. Natijada B. Sharq bilan Gʻarbni bogʻlab turgan „[[Buyuk Ipak yoʻli|Buyuk ipak yoʻli]]“dagi yirik savdo shaharlaridan biriga aylandi.

711-yil arablar fath etgan. Gʻaznaviylar (962 – 1148-yil), gʻuriylar (1148 – 1206-yil) hukmronligi davrida B. Oʻrta Sharqning yirik shaharlaridan edi. Bu davrda hunarmandchilik mahallalari vujudga keldi. 1221-yil B.ni moʻgʻullar bosib olib vayron qilgan.

13 – 14- aprellarda [[Chigʻatoy ulusi]] tarkibida boʻldi. 1370-yildan boshlab [[Temur]] saltanati tarkibiga kirdi. [[Temuriylar]], shayboniylar va [[ashtarxoniylar]] zamonida (15 – 18- a.lar) B. muhim viloyat hisoblangan.

Shayboniylardan [[Pirmuhammadxon]] (1546 – 1567-yil) va ashtarxoniylardan [[Nadr Muhammadxon]] (1611 – 42) noiblik qilgan zamonda ancha rivojlandi, katta ilmiy markazga aylandi, koʻplab tarixiy, jugʻrofiy va adabiy asarlar yaratiddi. Shahar bu vaqtda ikki qism: shahri darun (ichki shahar) va shahri berun (tashqi shahar) dan iborat boʻlgan. Shu yillarda qurilgan masjid, Madrasa, hammom, rasta va boshqa binolar saqlanib qolgan. 19- asrning 60- yillarida B. Afgʻoniston tarkibiga kirdi. B. atrofida Budda monastiri va stulalari (jumladan, 2- a.ga oid pishiq [[gʻisht]] bilan qoplangan ulkan „Tapa (tepa) Rustam“ stupasi) bor. U 54 x 54 m li murabba tarhli supa ustiga qurilgan boʻlib, diametri 43 m. Qadimiy shahar yodgorliklaridan Bolo Hisor qalʼasi saqlangan. Oʻrta ar shahridan ark, shahriston va ularning paxsa devorlari qolgan. 15- asr oxirida qurilgan Xoja Abu Porso masjidi va maqbarasi yaxshi saqlangan<ref>Muhammad Yusuf munshi, Mukimxanskaya istoriya, T., 1936;</ref><ref>[[Hofiz Tanish Buxoriy]], [[Abdullanoma]], 1-jild, T., 1999;</ref><ref>Gulbadan begim, [[Humoyunnoma]], T., 1959;</ref><ref>Pugachenkova G. A., Xalchayan. K probleme xudojestvennoy kulturi Severnoy Baktrii, T., 1966.</ref><ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Mashhur shaxslari ==
=== Shoirlar ===
* Abu Shakur Balxiy, <nowiki>X</nowiki> asrda yashagan [[Fors tili|fors]] shoiri;

== Yana qarang ==

* [[Boxay]]
* [[Kumargah]]
== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Afgʻoniston shaharlari]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Balx]]
[[Turkum:Miloddan avvalgi 2-ming yillikda tashkil etilgan aholi punktlari]]
[[Turkum:Balx viloyatidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Afg‘onistondagi sobiq aholi punktlari]]
[[Turkum:Qadimgi Eron shaharlari]]
[[Turkum:Balx viloyatining tumanlari]]
[[Turkum:Afg‘onistondagi buddaviylik]]
[[Turkum:Shohname shahridagi joylar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha shaharlar]]