Barnaul sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
|oʻzbekcha nomi = Barnaul<br />Барнаул
[[Fayl:Barnaul Skyline 2007.jpg|290px|center]]
| mavqe = shahar
| mamlakat = Rossiya
| mintaqa turi = 
| mintaqa = Oltoy oʻlkasi
| jadvalda mintaqa = Oltoy oʻlkasi
| tuman turi = 
| tuman = 
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = Coat of Arms of Barnaul.svg
| bayroq =  Flag of Barnaul (2021-).svg
|lat_dir = N|lat_deg = 53|lat_min = 20|lat_sec = 
 |lon_dir = E|lon_deg = 83|lon_min = 46|lon_sec = 
  |CoordAddon             =type:city_region:RU
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami = 
| tuman xaritasi oʻlchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = Jeleznodorojniy, Industrialniy, Leninskiy, oktabrskiy, Tsentralniy
| rahbar turi = Shaharni boshqarish
| rahbar = '''Shahar boshligʻi'''
: Zubovich Lyudmila Nikolaevna 
'''Maʼmuriyatlar boshligʻi'''
: Savinsev Igor Grigorevich
| asos solingan = 1730
| ilk eslatilishi = 1730
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 939,5<ref name="Барнаул_Генплан">{{Citation |year= |title=Генеральный план городского округа - города Барнаула Алтайского края |url=http://www.barnaul.org/strategy/proektgenplana_07_10_09/ |access-date=2013-07-20 |archivedate=2013-08-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130806121141/http://barnaul.org/strategy/proektgenplana_07_10_09/ }}</ref>
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 180
| iqlim = Keskin kontinental
| rasmiy til = Rus tili{{!}}ruscha
| aholi = 649 574<ref name="akstat">{{Veb manbasi|url=http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/ru/statistics/population|title=Оценка численности постоянного населения на 1 января 2013 года|publisher=Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Алтайскому краю|accessdate=2013-04-9|archiveurl=https://www.webcitation.org/6FwS5pl4S?url=http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/ru/statistics/population|archivedate=2013-04-17}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6FwS5pl4S?url=http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/ru/statistics/population |date=2013-04-17 }}</ref>
| sanalgan yil = 2013
| zichlik = 1 931
| aglomeratsiya = 812 877 kishi (2013)<ref>V sostav aglomeratsii soglasno [http://www.altairegion22.ru/upload/iblock/bcd/644_12.PDF Sxeme territorialnogo planirovaniya Barnaulskoy aglomeratsii]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} vxodyat gorodskie okruga Barnaul i Novoaltaysk, a takje Pervomayskiy munitsipalniy rayon, chislennost ukazannix munitsipalnix obrazovaniy na 1-yanvarya 2013 goda dana soglasno [http://akstat.gks.ru/wps/wcm/connect/rosstat_ts/akstat/resources/a4c9a9804f31cbfb945cde3a99b5ae2d/%D0%A7%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D0%BD%D0%B0+01.01.2013+%2815.04.2013 %29.htm Osenka chislennosti postoyannogo naseleniya na 1-yanvarya 2013 g. i srednegodovaya za 2012 god.]{{Deadlink|date=January 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +7
| DST =
| telefon kodi = 3852
| pochta indeksi = 656xxx
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi = 22
| identifikator turi =
| raqamli identifikator = 01401
| sayt = http://www.barnaul.org/
| Commons turkumi =
}}
'''Barnaul''' ({{lang-ru|Барнау́л}}) — [[Rossiya]]dagi shahar ([[1730-yil]] tashkil topgan va shahar mavqein [[1771-yil]]dan boshlab olgan), [[1937-yil]]dan buyon [[Oltoy oʻlkasi]]ning ({{lang-ru|Алтайский край}}) maʼmuriy markazi. Shahar [[Gʻarbiy Sibir]] janubidagi Barnaulka daryosining Obga quyilish joyida joylashgan. Shahar maydoni — 939,5&nbsp;km<sup>2</sup><ref name="Территория">{{Citation |year= |title=Общая площадь земель муниципального образования город Барнаул |url=http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=1701000201120122013.htm |access-date=2013-07-23 |archivedate=2014-03-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140327234747/http://www.gks.ru/scripts/db_inet2/passport/table.aspx?opt=1701000201120122013.htm }}</ref>, shahar aholisi — 649 574<ref name="akstat" /> kishi ([[2012]]), shuningdek shahar aholisining soni boʻyicha Rossiyada 20-oʻrinni egallab turibdi. Shahar okruglarining chegarasi yaqinidagi qishloqlar bilan qoʻshib hisoblaganda Barnaul aholisi 691 149 kishini tashkil qiladi<ref name="akstat" />. Sibirning yirik sanoat, madaniy va maorif markazi: 9 davlat OOʻYu, 5 teatr, muzeylar va XVIII-XX asrlarga oid meʼmorlikning qadimiy yodgorliklari mavjud.

== Tarixi ==
[[Fayl:Barnaul Schild.jpg|thumb|300px|Shaharga kirishdagi koʻrinishi]]

=== Shaharning tashkil topishi ===
Arxeologik tadqiqotlar hozirgi Barnauldagi ilk manzilgohlar tosh asrida paydo boʻlganini koʻrsatadi. Shahar hududida shu kunga qadar 63 ta arxeologik yodgorliklar saqlangan. Ular asosan qadimgi zamondan oʻrta asrgacha saqlangan shaharchalar, qoʻrgʻonlar va manzilgohlar. Bu manzilgohlarning koʻpchiligi Ob daryosining soʻng yoqasida, Barnaulning togʻli hududlarida, [[Moxnatushka]], [[Kazyonnaya Zaimka]], [[Gonba]] va [[Nauchniy Gorodok]] kabi joylarida joylashgan qishloqlarida uchraydi<ref name="BARNAUL-ATLAS06">.
{{Kitobi
| mavzusi = Barnaul. Ilmiy-ma'lumot beruvchi atlas
| javobgar = V. Revyakinaning redaksiyasi balan &nbsp;С.
| yili = 2006
| nashriyoti = PO Injgeodeziya
| joyi = Barnaul
}}</ref>. [[Oltin Oʻrda]] davrida, ruslarning Sibirga koʻchib kelishaga qadar, bu yerda [[Abaksha]] degan qamal-qal’a boʻlgan. Shu qal’adan teleuitlar qoʻshni xalqlarga hujumlar uyushtirdi.

Barnaulning shahar boʻlib tashkil topgan rasmiy yaqti [[1730-yil]] deb hisoblanadi. Buni konchi Akinfiy Demidovning Oltoy oʻlkasida zavod qurish maqsadida 200 ishchilarni olib kelishi bilan bogʻlaydi. Biroq, shaharning hujjatiy tan olingan yili [[1739-yil]] boʻlib hisoblanadi. Sababi, shu yili Demidov Barnaulda kumush eritish zavodining qurilishini boshlagan edi<ref>{{Kitobi
| avtor = Adrianov A.&nbsp;V.
| mavzusi = 1883-yil Rus geografik jamoati va uning Gʻarbiy Sibir boʻlimining topshirigʻi boʻyicha [[Oltoy]] va [[Sayan]] togʻlariga qilingan sayohat
| yili = 1886
| nashriyoti = Rus geografik jamoati va uning Gʻarbiy Sibir boʻlimi
| betlari = 1—144
}}</ref>. Shu sayohat shaharning rivojlanishiga katta hissasini qoʻshdi. Shuning tasiridan Baranaulga Markaziy Rossiya va Uraldan koʻchib keluvchilar koʻpaya boshladi.

==== Etimologiya ====
[[Fayl:Barnaul-old-001.jpg|250px|left|thumb| Barnaul shahri. XX asr]]
Shahar nomining chiqish tarixiga bogʻliq turli gipotezalar koʻp. Taniqli yozuvchi va oʻlkashunos olim [[Mark Yudalevich]] oʻzining maqolalarida nomning chiqishiga bogʻliq turli olimlarning tadqiqotlarini jamlagan<ref>
{{maqola
|avtor = Yudalevich M.
|mavzusi = Birinchi Barnaul
|havola = http://www.ap.altairegion.ru/116-02/13.html
|nashriyot = «Алтайская правда»
|tip = gazeta
|joyi = Barnaul
|yili = 2002
|raqami = 116—117 (24017—24018)
}}</ref>.
Tadqiqotchilar umumiy fikri, gipotezasi „Barnaul“ nomining [[Turkiylar|turkiy]] yoki mongol tilidan chiqish ildizlari bor, lekin nomning tarjimasi bir nechta variantlarga ega.
* Koʻp vaqtlar davomida „Barnaul“ soʻzining asl maʼnosi [[qozoq tili]]dan tarjima qilingan degan variant tarqatildi. „Yaxshi manzil“<ref>{{Kitobi
| avtori = Tujilin N.
| mavzusi = Sening atrofingdagi olam. 8-boʻlim. Nomlar nima deydi? Okeanlar va qirgʻoqlar yoqasi
| havola = http://www.bibliotekar.ru/encMir/67.htm
| yili = 1966
| nashriyot = Qrim
| joyi = Simferopol 
}}</ref> yoki „Barna avuli“ va „Barn“&nbsp;soʻzi Sibir xonligi koʻchmanchilarining nomining biri deb hisoblanadi. Lekin, tarixchilarning fikriga koʻra, bu soʻz — xalq etimologiyasi. Sababi, qozoqlarda „Barn“ nomi yoʻq va ular Yuqori Ob yerlariga koʻchmagan. „Yaxshi manzil“ degan soʻzning esa „jaylau“ degan maxsus nomi bor<ref name="UMANSKY">{{maqola
|avtor = Уманский А.&nbsp;П.
|havola= Что в имени твоём?
|nashriyot = Barnaul
|tip = jurnal
|joyi = Barnaul
|yili = 1997
|raqami = 1—2}}</ref>.
* Barnaul nomining [[etimologiya]]sini olimlar „Barnaulka“ daryosining nomi bilan bogʻlaydi. Bu daryo XVIII asrning yozmalarida „Boronoul“ yoki „Boronour“ deb yozilgan. Ayrim hujjatlarda daryo „Barnaul“ deb nomlangan ekan. [[1745-yil]]dan buyon Sheleginning xaritasida <ref>{{Kitobi
| avtori = Pallas P.&nbsp;S.
| mavzusi = Rossiyaning hududlariga sayohat 1773—1778. 5 tomlik. Kitob 2.
| jili = 1786
| joyi = SPB
}}</ref> shu daryo „Barnaul daryosi“ deb nomlangan<ref>{{Veb manbasi
 |url         = http://irbis.asu.ru/docs/altai/history/chrono/1734.html
 |title       = Oltoy tarixining xronologiyasi&nbsp;— 1734-yil
 |publisher   = Oltoy davlat universiteti
 |accessdate  = 2007-09-21
 |deadlink    = unknown-host
 |archivedate = 2009-02-15
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090215050950/http://irbis.asu.ru/docs/altai/history/chrono/1734.html
}}</ref>. Tomsk professori [[Andrey Dulzon]] shaharning nomlanishi ikki xil koʻhna turkiy soʻzdan iborat deb taxmin qiladi. Bu toponimning ilk formasi „Boronoul“. Soʻzdagi „boro“ oʻzagi koʻplab moʻgʻul va turkiy tillaridagi „qashqir“ degan maʼnoni, „ul“ formasi esa turkiy tillarda „daryo“ degan maʼnoni anglatadi. Shuningdek, „Barnaul“ &nbsp; nomi „qashqir daryosi“ yoki „qashqir koʻli“ degan maʼnoni ham anglatishi mumkin<ref name="UMANSKY"/>. „Barnaul“ soʻzining etimologiyasi haqida aytilgan soʻnggi fikrning joni bor. Sababi, qadimda Barnaulka daryosining yoqasida [[qashqir]]lar koʻp boʻlgan va daryoning quyilish joyida koʻllar joylashgan. Shuningdek, qashqir (boʻri) [[Oltoy]] aholisi uchun maqaddas hayvonlarning biri boʻlib hisoblanadi. Oradan ancha vaqt oʻtgach, soʻz belgili formatsiya uchrab, „ruslashib“, rus govorlariga moslashib, shahar nomiga aylanib ketdi<ref>{{Veb manbasi
 |url         = http://www.barnaul-info.ru/history/
 |title       = Shahar tarixi
 |publisher   = «Barnaul-info» sayti
 |accessdate  = 2007-09-21
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6144kUoZB?url=http://www.barnaul-info.ru/history/
 |archivedate = 2011-08-19
}} {{Webarxiv|url=https://www.webcitation.org/6144kUoZB?url=http://www.barnaul-info.ru/history/ |date=2011-08-19 }}</ref>.
* Barnaullik tarixchi va arxeolog A.&nbsp;Umanskiy daryo nomi haqidagi variantni rivojlantirib, „Boronoul“ toponimining teleutik tarixi bor degan fikrni bildiradi. Olimning fikri boʻyicha, „Boronaul“/"Boronoul" soʻzlari tillik metamorfozgʻa uchrab, natijasida nomi „porongiul“ / „po-rongi“&nbsp;— „loyqa suv“, „ul“&nbsp;— „daryo“ degan teleut soʻzidan kelib chiqqan. Shuningdek, Barnaulka daryosining etimologiyasi „loyqa suv“ degan maʼnoni anglatadi. Barnaulka daryosi turli organik munerallarga, shuningdek, qumga boy<ref>{{Veb manbasi
 |author      = Юрий Гончаров, Александр Старцев.
 |date        = 28-iyul, 2006
 |url         = http://www.polit.sib.ru/news/?id=11978
 |title       = Hududning poytaxti Bobrovka deb nomlanishi mumkin, aholisi esa&nbsp;— bobrovliklar deb nomlanishdan yiroq emas.
 |publisher   = ПолитСибРу
 |accessdate  = 2007-09-21
 |deadlink    = unknown-host
 |archivedate = 2007-11-16
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20071116063529/http://www.polit.sib.ru/news/?id=11978
}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20071116063529/http://www.polit.sib.ru/news/?id=11978 |date=2007-11-16 }}</ref>.

==== Geraldika ====
Barnaulning ilk gerbi [[1846-yil]] tasdiqlangan. Gerb qalqoni fransuzcha geraldik formaning (toji va lentasi yoʻq) holatini koʻrsatadi. Qalqon koʻldalang ikki qismga boʻlingan. Yuqori qismi [[qalqon]]ning uchdan bir qismini egallaydi. Unda Tomsk guberniyasining&nbsp; asosiy elementi (namestnik gerb) — yashil fondagi chopib borayotgan oq otning koʻrinishi tasvirlangan. Ot — guberniya xoʻjaligida, togʻli sanoatda transport xizmatlarini bajaradigan asosiy simvol va chorvachilik uchun eng qulay hayvon. Gerbning pastki qismida havo rang muhitda tutab turgan qizil rangli kumush domna pechkasi&nbsp; joylashgan. U oʻz navbatida mamlakatdagi kumush eritish sanoatining simvoli sifatida koʻrsatilgan.
Hozirgi paytdagi gerb [[1995-yil]] 16-noyabrda tasdiqlandi. Uning asl nusxasi (rang-barang va qora-oq tasvirlar) Barnaul shahrining hokimyatida saqlanmoqda va unga qiziqqan kishilar bemalol erishsa boʻladi.

Barnaul bayrogʻidagi havo rang shaharning joylashgan yeri — Ob daryosining simvoli. Bayroqning markazida shaharning gerbi joylashgan<ref>{{Veb manbasi
 |url         = http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/barnaul.htm
 |title       = Barnaul shahri
 |publisher   = Sayt heraldicum.ru
 |accessdate  = 2011-02-01
 |archiveurl  = https://www.webcitation.org/6144lMsKY?url=http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/towns/barnaul.htm
 |archivedate = 2011-08-19
}}</ref>.

=== Revolyutsiyagacha davr ===

== Havolalar ==
* [https://barnaul-gid.ru/ Barnaul]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

{{OʻzME}}


{{chala}}

[[Turkum:Rossiya shaharlari]]
[[Turkum:Oltoy oʻlkasi]]