Bushehr sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti
| oʻzbekcha nomi = Bushehr
| asl nomi = {{lang|fa|بوشهر}}
| image_skyline = {{Photomontage
| photo1a =Bushehr City.jpg {{!}}
| photo2a = فلکه ساعت در شب - panoramio (2).jpg{{!}}
| photo2b =Malek palace.jpg{{!}}
|photo3a = عمارت امیریه ی بوشهر.jpg
| photo3b = مدرسه ی سعادت بوشهر 2.jpg
| spacing = 2
| size = 266
| foot_montage =
}}
|tasvir_eni=280px
| mavqe = Shahar
| mamlakat = Eron
| mintaqa turi = Eron ustonlari{{!}}uston
| mintaqa =
| jadvalda mintaqa = Bushahr ustoni{{!}}Bushehr
| tuman turi = Eron shahristonlari{{!}}shahriston
| tuman = Bushehr shahristoni{{!}}Bushehr
| jadvalda tuman =
| jamoat turi = [[baxsh]]
| jamoat = [[Markaziy tuman (Bushehr shahristoni)|Markaziy tuman]]
| jadvalda jamoat =
| qaram =
|lat_deg= 28|lat_min= 55|lat_sec=35
|lon_deg= 50|lon_min= 51|lon_sec=05
|CoordAddon = type:city(10034830)_region:IR
| CoordScale =
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 260
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi = Hokim
| rahbar = Husayn Haydariy
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi = 18
| iqlim =
| rasmiy til = fors tili
| aholi = 223 504<ref name="2016 census"/>
| sanalgan yil = 2016
| zichlik =
| aglomeratsiya =398 581
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +3:30
| DST =
| telefon kodi = +98
| pochta indeksi =
| pochta indekslari =
| avtomobil kodi =
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
|sayt = {{URL|http://www.bushehrcity.ir/en}}<br /> {{URL|www.bushehrcity.ir}}
| Commons turkumi = Bushehr
| image_map1 =
{{Maplink|frame=yes|plain=yes|zoom=10|frame-lat=28.9275|frame-long=50.8279
|type=shape-inverse|id=Q158928|title=City map interactive
|type2=point|id2=Q158928|stroke-width=3|stroke-color=#7e7e7e|fill=#7e7e7e|title2=zones|marker=city
}}
}}
'''Bushehr''' ({{lang-fa|بوشهر}}){{efn|'''Būshehr''', '''Bouchehr''', '''Buschir''', '''Busehr''' va '''Bushire''' shaklida ham [[romanizatsiya]] qilinadi; '''Bandar Bushehr''' va '''Bandar-e-Bushehr''' (بندر بوشهر) nomlari bilan ham mashhur, '''Bandar Būshehr''' va '''Bandar-e Būshehr''' shaklida romanizatsiya qilinadi; '''Abuschehr''', '''Abu Shehr''' va '''Bandar Abu Shehr''' nomlari bilan ham tanilgan)<ref>{{GEOnet3|-3057164}}</ref>}} [[Eron]]ning [[Bushahr ustoni]] Markaziy tumanidagi port shahar. Ham uston, ham shahriston, ham tuman markazi vazifasini bajaradi<ref name="Bushehr Province Structure">{{cite web |title = Approval of the organization and chain of citizenship of elements and units of country divisions of Bushehr province centered on Bushehr city |language = fa |website = Lamtakam |url = https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113031 |archive-url = https://web.archive.org/web/20240424211507/https://lamtakam.com/law/council_of_ministers/113031 |publisher = Ministry of Interior, Political Defense Commission of the Government Board |last = Habibi |first = Hassan |archive-date = 24 April 2024 |date = 7 July 1369 |access-date = 24 April 2024}}</ref>.

2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 25 158 xonadonda yashovchi 161 674 kishini tashkil qilgan<ref name="2006 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1385 (2006) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | access-date = 25 September 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110920094514/http://www.amar.org.ir/DesktopModules/FTPManager/upload/upload2360/newjkh/newjkh/24.xls | format = Excel | archive-date = 20 September 2011}}</ref>. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 52 204 ta xonadondan iborat 195 222 kishi bor edi<ref name="2011 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1390 (2011) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = Syracuse University | url = https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-url = https://web.archive.org/web/20230115211527/https://irandataportal.syr.edu/wp-content/uploads/Ardabil.xls |archive-date = 15 January 2023 | access-date = 19 December 2022 | format = Excel}}</ref>. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 63 820 ta xonadonga boʻlingan 223 504 kishi istiqomat qilgan<ref name="2016 census">{{cite web | title = Census of the Islamic Republic of Iran, 1395 (2016) | page = 24 | language = fa | publisher = The Statistical Center of Iran | website = AMAR | url = https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | access-date = 19 December 2022 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190322123220/https://www.amar.org.ir/Portals/0/census/1395/results/abadi/CN95_HouseholdPopulationVillage_24.xlsx | format = Excel | archive-date = 22 March 2019}}</ref>.

== Etimologiyasi ==
„Bushehr“ nomining kelib chiqishi noaniq. Mashhur boʻlib qolayotgan nazariyaga koʻra, uning nomi ''Abū Šahrdan'' („shahar otasi“) kelib chiqqan. Bu nom Boxt-Ardashir („Ardashir bergan“) soʻzining qisqartmasi boʻlishi mumkin, ammo bu hech qanday ishonchli dalillar bilan tasdiqlamagan{{sfn|Perry|2017}}{{sfn|de Planhol|1990}}. 1827-yilda yozilgan [https://catalog.hathitrust.org/Record/008730547 Sketches of Persia] asarida u Abusheher nomi bilan tilga olinadi va u oʻtmishda ''Abū Šahr'' boʻlgan degan nazariyani qoʻllab-quvvatlaydi.

== Tarixi ==
=== Kelib chiqishi ===
Bushehrga oid bir qancha daʼvolar, jumladan, birinchi marta 1225-yilda [[Arablar|arab]] geografi tomonidan zamonaviy Reyshahrdan 10 km janubda joylashgan bandargohni Bushehr oʻrni ekanligi haqidagi daʼvolar munozaralarga sabab boʻlgan. Chunki arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Bushehr ancha qadimiy manziloh sanaladi{{sfn|Perry|2017}}. Reyshahr qadimgi Mesabriya shahri oʻrnida qurilgan deb ishoniladi, bu joyni [[yunonlar]] Nearx (miloddan avvalgi 300-yilda vafot etgan) yurishidan beri bilishgan. Mesabriya ham vaqti-vaqti bilan Bushehr oʻrnida boʻlgan degan fikrlar bor{{sfn|de Planhol|1990}}.

U yerda birinchi marta 19-asr boshlarida toʻgʻridan-toʻgʻri Eron nazorati oʻrnatildi{{sfn|Perry|2017}}.

=== Oʻsishi ===
1734-yilda eronlik harbiy qoʻmondon [[Nodirshoh|Nodir]] Bushehrni (oʻshanda hali ham kichik baliqchilik qishlogʻi edi) oʻzi yaratmoqchi boʻlgan Fors koʻrfazi flotining bosh qarorgohiga aylantirdi{{sfn|Perry|2017}}{{sfn|de Planhol|1990}}. Bu Bushehrning ortib borayotgan ahamiyati boshlanishi sifatida belgilanadi. Katta harbiy kema qurish uchun Nodir hatto Bushehrdan 1000 km uzoqlikdagi [[Mozandaron ustoni|Mozandaron]] oʻrmonlaridan ogʻir yogʻoch olib keldi. Ushbu kemaning qobigʻi keyingi 50 yil davomida yevropalik sayohatchilarning eʼtiborini tortdi. Nodirning dengizdagi intilishlari 1747-yilda oʻldirilganida tugadi, ammo Bushehr kamida keyingi 150 yil davomida mashhur port sifatida xizmat qilishda davom etdi. 1737—1753-yillarda [[Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi]] u yerda savdo obyektini boshqargan{{sfn|Perry|2017}}.

Bushehrning strategik ahamiyati [[Sheroz]]dan 300 km va [[Usmoniylar davlati|Usmonli]] boshqaruvidagi [[Basra]]dan 600 km uzoqlikda joylashganidan tashqari, bu joy bir qancha afzalliklar va koʻplab kamchiliklarga ega. Shaharcha va atrofidagi hududi ichki qismning tepalikli yerlari va tor daralar bilan biroz himoyalangan, ammo baribir qaroqchilar hujumiga qarshi himoyasiz ekanligi bilan ifodalanadi. 19-asrda Yevropa kemalari qirgʻoqqa ham, koʻrfazga ham sayoz yoʻl boʻlgani uchun dengizdan taxminan toʻrt kilometr uzoqlikda toʻxtab, yuk va yoʻlovchilarni kichik qayiqlar orqali tashishga majbur boʻlgan. Uylar tepasida shamol tutuvchi koʻp boʻlishiga qaramay, quduqlardagi suv shoʻr, yozning issigʻi va namligiga chidab boʻlmas edi{{sfn|Perry|2017}}.

=== Eronning asosiy savdo porti ===
Bushehr tez orada [[Bandar-Abbos]] oʻrniga mamlakatning asosiy savdo portiga aylandi. Bunga Eronning siyosiy va iqtisodiy markazining Gʻarbiy Eronda oʻz hokimiyatini oʻrnatgan [[Zandlar|Zand]] hukmdori [[Karimxon|Karimxon Zand]] (hukmronlik yillari 1751-1779) boshchiligida Sherozga koʻchirilishi sabab boʻlgan{{sfn|Perry|2017}}{{sfn|de Planhol|1990}}.
[[File:BUSHIRE.jpg|thumb|1923-yildagi Bushehr va atrofidagi hududlarining xaritasi]]

== Aholisi ==
Shaharning lingvistik tarkibi quyidagicha<ref>{{Cite web|date=2015|title=Language distribution: Bushehr Province|url=http://iranatlas.net/index.html?module=module.language-distribution.bushehr#eyJ0IjoieCIsImkiOiI5MTIyOTFmNDM3Yjg4NzkxNThkOTQ2ZTNhNjE5NGU3OSIsInMiOjE2NzUxNjc3MDcyMjR9|access-date=31 January 2023|website=Iran Atlas}}</ref>:{{bar box|title=Bushehrning lingvistik tarkibi|titlebar=#ddd|left1=language|right1=percent|float=|bars=
{{bar percent|Aralash|red|50}}
{{bar percent|Bushehriy|orange|25}}
{{bar percent|Tehron forschasi|yellow|15}}
{{bar percent|[[Arab tili]]|blue|9.95}}
{{bar percent|Koroshi balujchasi|brown|0.05}}
}}

== Iqlimi ==
Bushehr [[Chala choʻl zonalari|issiq yarim qurgʻoqchil iqlimga]] ega (Köppen: BSh), yogʻingarchilik shakli Oʻrta yer dengizi iqlimiga oʻxshaydi, ikkalasi ham juda issiq va juda uzoq caqt quruq boʻlsa ham, Oʻrta yer dengizi iqlimida zarur boʻlgan yogʻingarchilik ancha yuqori boʻladi.

== Bushehr AES ==
Shahardan oʻn ikki kilometr uzoqlikda [[Rossiya]] bilan hamkorlikda qurilgan [[atom elektr stansiyasi]] joylashgan. Ishni dastlab [[Siemens|Siemens AG]] kompaniyasining [[Bonn]]dan roʻyxatdan oʻtgan boʻlinmasi Kraftwerk Union A. G. Boshlagan. Ikkita yadro reaktori qurish boʻyicha nemislar bilan imzolangan qiymati 4 dan 6 milliard dollargacha boʻlgan shartnoma 1975-yilda imzolangan.

Ishlar 1979-yil yanvarda toʻxtatilgan va oʻsha yilning iyulida bitta reaktorning 50% qismini, ikkinchisining 85% qismini yakunlagan Kraftwerk Union loyihadan butunlay voz kechgan. Ular oʻz harakatlarini Eronning muddati oʻtgan 450 million dollarlik toʻlovni toʻlamagani bilan asoslaganliklarini aytishdi. Kompaniya umumiy shartnomaning 2,5 milliard dollarini olgan edi. Ularning bekor qilinishi 1979-yilgi [[Eron inqilobi]]dan keyin sodir boʻldi. Keyinchalik Eron Siemensdan qurilishni tugatishni talab qildi, ammo Siemens rad javobini berdi. Koʻp oʻtmay, [[Iroq]] Eronga [[Eron-Iroq urushi|bostirib kirdi]] va yadroviy dastur urush oxirigacha toʻxtatildi. Reaktorlar 1984-yil martidan 1988-yilgacha Iroqning koʻplab havo hujumlari natijasida shikastlangan<ref>{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/iran/bushehr-intro.htm|title=Bushehr - Iran Nuclear Reactor|first=John|last=Pike|website=www.globalsecurity.org}}</ref>.

1995-yilda Rossiya stansiya uchun yengil suv reaktorini yetkazib berish boʻyicha shartnoma imzoladi (shartnoma qiymati 700 [[million]] dollardan 1,2 [[milliard]] dollargacha boʻlgan deb ishoniladi). Shartnomada ishlatilgan [[Yadro yoqilgʻisi|yoqilgʻi chiqindilarini]] qayta ishlash uchun Rossiyaga qaytarib yuborish koʻzda tutilgan. Zavod 2011-yil 3-sentyabrda elektr energiyasini milliy tarmoqqa ulanishni boshladi<ref name=guardian-20110904>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2011/sep/04/iran-nuclear-power-bushehr-plant |title=Iranian nuclear power station 'begins generating electricity' |agency=Reuters |work=The Guardian |date=4 September 2011 |access-date=4 September 2011 |location=London}}</ref> va 2011-yil 12-sentyabrda rasmiy ravishda tantanali ochilishi oʻtkazildi{{Citation needed}}.

{{Commons category}}

{{wikivoyage}}

{{Portal|Eron}}
{{clear}}

== Eslatmalar ==
{{notelist}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{EI3|last=Perry|first=John R.|year=2017|title=Bushire|url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/bushire-COM_24027}}
* {{cite encyclopedia | title = Būšehr i. The City | last = de Planhol | first = Xavier | url = https://iranicaonline.org/articles/bushehr-01-city | editor-last = | editor-first =  | editor-link = | encyclopedia  = Encyclopaedia Iranica | pages = | location = | publisher = | year = 1990 | isbn = }}

== Havolalar ==
* [https://web.archive.org/web/20100328095911/http://www.lovelyiran.com/bushehr/ Bushehr sayohat qoʻllanmasi]
* [https://web.archive.org/web/20051225025649/http://www.thepersiangulf.org/cities/bushehr.html Bushehr, Fors koʻrfazi]
* [https://web.archive.org/web/20081002204932/http://digitalspirit.blogspot.com/2007/11/history-of-bushehr-bushehr-is-port.html Bushehr sayohat sharhi]
* https://www.citypopulation.de/mapinex.html

{{Authority control}}

{{Bushehr ustoni|state=collapsed}}

{{Bushehr shahristoni|state=collapsed}}

{{Eron ustonlari markazlari}}

[[Turkum:Bushehr ustoni shaharlari]]
[[Turkum:Bushehr shahristoni aholi punktlari]]
[[Turkum:Eron ustonlari markazlari]]
[[Turkum:Eronning port shaharlari va shaharchalari]]
[[Turkum:Fors koʻrfazi port shaharlari va shaharchalari]]
[[Turkum:Salavkiylar koloniyalari]]