Caduceus sahifasining manbasini koʻrish

'''Caduceus''' yoki '''Kerikion''' – lotincha „caduceus“ hamda qadimgi yunoncha „kērōkeĝon“ soʻzlaridan olingan boʻlib – bir-biriga qarama-qarshi ikkita ilon bilan oʻralgan, yuqori qismida qanotlari bor aso. Uning paydo boʻlishi [[Apollon]] va [[Germes]] [[Antik davr|antik davr]] [[Afsona|afsonasi]] bilan bogʻliq. Afsonaga koʻra, Apollon akasi bilan yarashish belgisi sifatida oʻzining sehrli asosini sovgʻa qilgan.

[[File:Caduceus.svg|thumb| Caduceus ramzi]]

[[Germes]] asoning xususiyatlarini sinab koʻrishga qaror qilib, tayoqni ikkita jang qilayotgan ilonlar orasiga qoʻyganida, ular darhol jangni toʻxtatib asoni oʻrab olganlar. Germesga bu tasvir shunchalik maʼqul kelganidan, ularni shu holatida qoldirdi.

[[File:Longane, Sicily.JPG|thumb|left| Qadimgi yunon Kerikioni. Britaniya muzeyi. London.]]

Qadimgi [[Rim|Rimda]] Caduceus elchilarning ajralmas atributiga aylangan. U yarashuv ramzi boʻlishdan tashqari, keyinchalik savdo va tibbiyot timsoliga aylanadi. Shu bilan bir qatorda [[Okkultizm|okkultizm]], maxfiy bilimlar kaliti ramzidan tashqari, kesib oʻtilgan ilonlar [[Koinot|koinotning]] [[Dualizm|dualizmini]] anglatadi. Caduceusning barcha maʼnolari u yoki bu tarzda Germesning [[Mif|mifologik]] obrazi bilan bogʻliq.

== Tashqi koʻrinish ==

Dastlab, Caduceus lentalar va gulchambarlari bilan bezatilgan ikkita kurtakli [[Zaytun|zaytun]] novdasi koʻrinishida edi. Keyinchalik, Caduceus tepasida bir-biriga bogʻlangan ilonlar boʻlgan metall asolar koʻrinishida tarqala boshlagan. Asosiy ilonlarning boshlarini bir-biriga qaratilgan boʻlishi shart. Aynan shu turdagi Kerikion qadimgi yunon tasvirlari va [[Arxeologiya|arxeologik]] topilmalarida tasvirlangan. Rim davriga kelib u shamol xudosi [[Germes|Germesning]] ramzlaridan biri boʻlgan bir juft qanot bilan toʻldirilgan. Ushbu shakl hozirga qadar saqlanib qolmoqda.

== Caduceusning yaratilishi va ishlatilishi haqidagi qadimgi yunon afsonasi ==

[[Qadimgi Yunoniston|Qadimgi yunon]] [[Mif|mifologiyasida]] Caduceusning paydo boʻlishi Germesning Apollonning sigir podasi oʻgʻirlanishi haqidagi hikoya bilan bogʻliq. Tugʻilgandan toʻrt kun oʻtib kichik xudo yoʻrgakdan chiqib ketadi<ref>{{Kitob manbasi |title=Античные гимны |author=А. А. Тахо-Годи. |isbn=ISBN 5-211-00182-6. |publisher=Издательство Московского университета |year=1988 |pages=359}}</ref>. Helidorea togʻi atrofida u toshbaqani koʻrib qoladi<ref>{{Kitob manbasi |title=Павсаний. Описание Эллады |author=С. П. Кондратьева |isbn=ISBN 5-89329-006-2. |publisher=Алетейя |year=1996}}</ref>. Toshbaqa qobigʻidan u oʻziga [[Arfa|lira]] yasaydi, qoʻyning ichaklaridan esa tor sifatida foydalanadi. Keyin chaqaloq gʻordan chiqib, Pieriyaga borad va Apollonga choʻponlik qilishga ishonib topshirilgan podadan ellikta sigirni oʻgʻirlaydi. Hayvonlarni izidan topib qolmasliglari uchun tuyoqlariga novdalarin bogʻlab, Pilosdagi gʻorga yashiradi.

Sigirlar yoʻqolganini bilgan Apollon, ularni izlashni boshlaydi. Mahalliy aholi orasida soʻrov oʻtkazib, ularni qamchili bola oʻgʻirlaganini, shuningdek, [[Apollon|Apollonning]] [[Folbinlik|fol]] ochish sanʼati tufayli oʻgʻrining kimligini bilib oladi. Germes beshikda yotgan gʻorga kelib, Apollon sigirlarni unga qaytarishni talab qiladi. Germes oʻzining yosh bola ekanliginipesh qilib, oʻgʻirlini inkor qiladi. Apollon Germesni yoʻrgakda koʻtarib otalari [[Zevs|Zevsning]] oldiga keladi. Vaziyat oliy xudoni qiziqishini uygʻotadi. Otasining soʻziga binoan Germes Apollonni sigirlarni yashiringan joyga olib borishga majbur boʻladi. Yoʻlda Germes toshbaqa qobigʻidan yasagan lirani chalishni boshlaydi. Musiqa asbobining ovozi Apollonni shunchalik hayratda qoldiradiki, u lira evaziga Germesga oʻz suruvini beradi.

Germes shu zahoti [[Karnay|karnay]] yasaydi bu musiqa asbobi ham Apollonga lira kabi maʼqul boʻladi. Karnay evaziga Appolon Germesga sehrli asosini taklif qiladi. Ajralish oldidan ikkala xudo ham abadiy doʻstlikka qasamyod qiladi. Bundan tashqari, Germes Apollonga boshqa hech qachon uning mulkiga tajovuz qilmaslikka vaʼda beradi<ref>{{Kitob manbasi |title=Мифы Древней Греции |author=Грейвс Роберт |publisher=Прогресс |year=1992 |pages=624 |isbn=ISBN 5-01-001587-0.}}</ref>.

Afsonaga koʻra, Apollon oʻz asosini Germesga topshirish vaqtida, bu aso egasiga moʻl-koʻlchilik va sogʻliq olib kelishini aytadi. Sovgʻaning kuchini sinab koʻrmoqchi boʻlgan Germes uni bir-biri bilan kurashayotgan ikki ilon orasiga qoʻyadi. Ular jang qilishni toʻxtatdilar va darhol asoga oʻralib olishadi. Germesga bu hodisa shunchalik yoqdiki, ilonlarni harakatsiz holatga keltirib, tayoqni Caduceusga aylantiradi.

Germes tasvirining oʻz asosi bilan uzviy bogʻliqligi Gomerning „Odissey“ asarida, Olimpiya xudosining „oltin aso tashuvchisi“ epitetidan tasvirlangan. Germesning oʻzi esa undan uxlash va uygʻotish, oʻlimdan keyin ruhlarni boshqaruvi, odamlarni qushlar va jonsiz narsalarga aylantirish uchun foydalangan<ref>{{Kitob manbasi |title=Медицина в символах и эмблемах |author=Грибанов Э. Д. |publisher=Медицина |pages=208 |year=1990}}</ref><ref>{{Kitob manbasi |title=Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie |author=Roscher Wilhelm Heinrich |year=1884—1890 |pages=2342—2432}}</ref>.

== Caduceusning ramziy maʼnolari ==

Caduceus u yoki bu tarzda Germesning koʻp qirrali funktsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan koʻplab ramziy maʼnolarga ega. Yarashish belgisi sifatida caduceus gʻoyasining mifologik asosi Germesning janjal tugaganidan keyin uni Apollondan qabul qilishi, shuningdek, jangni toʻxtatgan ilonlar haqidagi hikoyalar bilan bogʻliq. Qadimgi Rimda caduceus dushman lageriga yuborilgan elchilarning ajralmas [[Atribut|atributiga]] aylangan. Caduceator oʻz vazifalarini bajarayotganda daxlsiz shaxs sifatida qabul qilingan<ref>{{Kitob manbasi |title=Словарь международной символики и эмблематики |author=Похлебкин В. В. |isbn=ISBN 978-5-9524-2784-6. |publisher=Центрполиграф |year=2007}}</ref>.

[[File:Emblem of the Federal Customs Service of Russia.svg|thumb|left| Rossiya Federal bojxona xizmati gerbi.]]

19-asrdan boshlab caduceus tinchlik xalqaro savdoning ramzi boʻlib qoldi. [[Oktyabr inqilobi|Oktyabr inqilobidan]] keyingi dastlabki yillarda tinch munosabatlarni anglatuvchi „yulduzli caduceus“ belgisi paydo boʻlgan. Vaqt oʻtib asoga biroz oʻzgartirish kiritilgan. Xususan, qanotlar mash’al yoki Germesning qanotli dumaloq shlyapasi Petas bilan almashtirilgan. Keyinchalik Caduceus [[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|Sovet]] savdosi va sanoatining ramziga ham aylangan. Hatto tinchlik va totuvlik belgisi sifatida SSSR va [[Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi|RSFSR]] gerbiga joylashtirish taklifi ham berilgan. Caduceus koʻpincha [[Soliq|soliq]] va [[Bojxona|bojxona]] organlari, savdo-sanoat palatalari, shu jumladan [[Rossiya|Rossiya Federatsiyasi]] va [[Ukraina|Ukrainaning]] timsoli sifatida ishlatilgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Кадуцей // Митна енциклопедія: У двох томах / Державний науково-дослідний інститут митної справи. |author=Мазаракі А. А. |year=2013 |isbn=ISBN 978-617-7094-09-7. |publisher=ПП Мельник А. А. |pages=332-472}}</ref>.

Caduceusning yashirin maʼnosi Germes Trismegistus gʻoyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib – turli talqinlarda, xudo yoki [[Germetizm|germetizm]] asoschisi bilan bogʻlangan. Alkimyogarlar oʻz taʼlimotlarini germetizm haqidagi bilimlarga asoslab, caduceusdan Germetik sanʼat va umuman maxfiy fanlarni ifodalovchi asosiy belgilardan biri sifatida foydalanganlar. [[Okkultizm]] amaliyotlari vakillari [[Qadimgi Misr]] [[Iyerogliflar|ierogliflarida]], [[Hindiston|Qadimgi Hindiston]]<ref>{{Kitob manbasi |title=Кадуцей // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства |author=Власов В. Г. |isbn=ISBN 5-352-01759-1. |publisher=Азбука-классика |year=2006}}</ref> va [[Mesopotamiya]] tasviriy sanʼatlarida ham shunga oʻxshash belgilar mavjudligini taʼkidlaganlar.

H. P. Blavatskiyning soʻzlariga koʻra, caduceus yunonlar tomonidan misrliklardan oʻzlashtirilgan qadimgi ramzdir. Uning fikricha, u toʻrtta elementni birlashtiradi: novda – yer, qanotlar – havo, ilon – olov va suvga mos keladi<ref>{{Kitob manbasi |title=Энциклопедия символов, знаков, эмблем |author=Королёв К. М. |isbn=ISBN 5-699-08964-0. |publisher=Мидгард |pages=603 |year=2005}}</ref>.

== Tibbiyotda ==

[[Antik davr|Antik davrda]] caduceus tibbiyotning ramzi boʻlmagan. [[Rim imperiyasi]] koʻz shifokorlarining caduceusli [[Muhr (belgi)|muhrlarining]] bir qator [[Arxeologiya|arxeologik]] topilmalariga asoslanib, Germes tayogʻi ushbu tibbiyot sohasi vakillarining shaxsiy timsoli boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan<ref>{{Kitob manbasi |title=Медицина в символах и эмблемах |author=Грибанов Э. Д. |publisher=Медицина |pages=208 |year=1990}}</ref>. Shu bilan birga, Germes tayogʻini tegizish bilan koʻrishni tiklashi mumkinligi haqidagi afsonalarga ishora qilingan.

[[File:US Army Medical Corps Branch Plaque.gif|thumb|left| AQSh armiyasining tibbiy xizmati emblemasi.]]

[[File:ФФОМС - Федеральный фонд обязательного медицинского страхования.png|thumb| Rossiya Federal majburiy tibbiy sug'urta jamg'armasining emblemasi.]]

Caduceus Uygʻonish davridan boshlab umumiy [[Tibbiyot|tibbiy]] timsol sifatida ishlatilgan. Alkimyogarlar germetizmning yashirin taʼlimoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, uning paydo boʻlishi Germes Trismegistus gʻoyasi bilan bogʻlaganlar. Caduceus, Germesning [[Atribut|atributi]] sifatida, alkimyogarlarning timsoliga aylanadi, ular preparat idishlariga oʻz muhri sifatida koʻrsatishni boshlashadi. XVI-XVIII asrlarda tibbiyot, [[Farmatsevtika mahsulotlari|farmatsevtika]] va [[Alkimyo|alkimyo]] oʻrtasidagi yaqin aloqalar uni umumiy timsolga aylantiradi.

Caduceus birinchi marta tibbiyot kitobida 1516-yilda paydo boʻlgan. Ehtimol, [[Muharrir|muharrir]] Iogann Froben uni tijorat ramzi sifatida ishlatgan. [[Angliya]] qiroli Genrix VIII ning shaxsiy [[Shifokor|shifokori]] Uilyam Butts 1520-yilda caduceusni umumiy tibbiy emblema sifatida ishlatgan. Keyinchalik tibbiyot hamjamiyatida caduceusning mashxurligi ortdi. 1860-yillarda u [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSH]] sogʻliqni saqlash xizmatining, soʻngra boshqa bir qancha mamlakatlarning, jumladan [[Fransiya|Fransiyaning]] rasmiy timsoliga aylandi.

Rossiyada 2007-yil sentyabr oyidan boshlab caduceus Federal Majburiy Tibbiy Sugʻurta Jamgʻarmasining emblemasi sifatida qoʻllanila boshlandi.

== Tangalar va banknotlar ==

Caduceus qadimgi [[Qadimgi Yunoniston|Yunoniston]] shahar-davlatlari, ham [[Aleksandr|Iskandar Zulqarnayn]] bosib olgan yerlar oʻrnida paydo boʻlgan [[Ellinizm|ellinistik]] davlatlarning tangalariga qoʻyilgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Wörterbuch der Münzkunde. — zweite, unveränderte Auflage |author=Schrötter Friedrich Freiherr von. |year=1970 |isbn=ISBN 978-3110012279. |publisher=J. Guttenberg Verlagsbuchhandlung |pages=757}}</ref>.

[[File:Drachma, 360 BC, Olympia. 105th Olympiad.jpg|thumb|left| Draxma, miloddan avvalgi 360 yil, Olimpiya.]]

[[Qadimgi Rim|Qadimgi Rimda]] respublika davrida tanga zarb qilish [[Senat]] zimmasiga yuklangan boʻlib, u [[Emissiya|emissiyaning]] texnologik jarayoniga masʼul boʻlgan monetarlarni tayinlagan hamda old va orqa yuzining tasvirlarini mustaqil ravishda aniqlagan. [[Respublika]] davrining oʻziga xos anʼanasi bu monetarium oilasi bilan bogʻliq boʻlgan va uning homiy xudolarini ulugʻlaydigan tanga turlarini yaratilgan. Respublika davrida caduceus Klavdiy, Litsinian, Pletorian va Sepulian pullari ostidagi tangalarda uchraydi<ref>{{Kitob manbasi |title=A Dictionary of Roman Coins |url=https://archive.org/details/dictionaryofroma00stev |author=Stevenson S. W., Smith C. R., Madden F. W |publisher=London: George Bell & Sons |pages=[https://archive.org/details/dictionaryofroma00stev/page/756 756] |year=1889}}</ref>.

[[File:Demetrios I with elephant and caduceus.jpg|thumb| Demetrios I fil va caduceus bilan.]]

[[Imperator|Imperatorlik]] davrida caduceus koʻpchilik tangalar topilgan. U Merkuriyning qoʻlida, ayol figuralari – baxt va muvaffaqiyat maʼbudalari ([[Felicitas]]), tinchlik ([[Paks]]), uygʻunlik ([[Concordia]]), xavfsizlik ([[Securitas]]) timsollarida boʻlgan. Qoʻl siqish tasviri qisilgan makkajoʻxori va caduceus bilan birgalikda farovonlikni anglatadi. Ushbu shaklda caduceus qadimgi Rim tangalarida ham mavjud<ref>{{Kitob manbasi |title=Монеты Рима с древнейших времён до падения Западной империи |author=Мэттингли, Гарольд. |year=2005 |isbn=ISBN 1-932525-37-8. |publisher=Collector`s Books}}</ref>.

Farovonlik va boylik ramzi sifatida caduceus Yangi davr tangalarida ham tasvirlangan. U tasvirning asosiy elementlaridan biri sifatida ishlatilgan. Zarb qilingan joyni bildiruvchi belgi sifatida caduceus Bogota [[Kolumbiya]], [[Bordeaux|Bordo]] va Lill [[Fransiya]], [[Utrext]] [[Niderlandiya]] zarbxonalarida ishlatilgan<ref>{{Kitob manbasi |title=Standard Catalog of World Coins 1601—1700 |url=https://archive.org/details/standardcatalogo0000unse_p0s3 |author=Bruce C. II., Michael T., Miller H. |publisher=WI: Krause Publications |year=2008 |isbn=ISBN 0-89689-708-7. |pages=[https://archive.org/details/standardcatalogo0000unse_p0s3/page/1439 1439]}}</ref>. Shu bilan bir qatorda tasvir element – [[Germaniya]] va [[Italiya]] davlatlari, [[Belgiya]], [[Boliviya]], [[Braziliya]], [[daniya|Daniya]] Gʻarbiy Hindistoni, [[Meksika]], [[Fransiya]] va [[Shvetsiya]].

Tangalardan tashqari, caduceus [[Jazoir]], [[Kongo]], [[Braziliya]], [[Ispaniya]], [[Kuba]], [[Niderlandiya]], [[Yangi Kaledoniya]] banknotlariga ham joylashtirilgan. [[Papua Yangi Gvineya|Papua-Yangi Gvineya]], [[Peru]], [[Polsha]], [[Portugaliya]], [[Taiti]], [[Finlandiya|Finlyandiya]], [[Fransiya]], [[Chili]] va [[Yugoslaviya]] banknotalarida tasvirlangan<ref>{{Kitob manbasi |title=Standard Catalogue of World Paper Money, General Issues |isbn=ISBN 978-0-89689-730-4. |author=George Cuhaj |publisher=Krause Publications |pages=1224 |year=2008}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}


[[Turkum:Astrologiya]]