Chard sahifasining manbasini koʻrish

{{Boshqa manolari}}
{| class="infobox biota"
! colspan="2" class="infobox-above cultivar" style="background:palegreen;" |Chard
|- class="mw-file-element" data-file-height="2816" data-file-type="bitmap" data-file-width="2112" decoding="async" height="293" resource="./File:Chard_(Beta_vulgaris_var_cicla).jpg" src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg/220px-Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg" srcset="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg/330px-Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg 1.5x, //upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg/440px-Chard_%28Beta_vulgaris_var_cicla%29.jpg 2x" width="220"
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Chard_(Beta_vulgaris_var_cicla).jpg|frameless]]</img><div class="infobox-caption">Qizil poyali paqir</div>
|- class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;"
! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;" | [[Species|Turlar]]
| class="infobox-data binominal" style="min-width:50%;line-height:1.3em;" | ''[[Beta vulgaris]]''
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;" | [[Subspecies|Kichik turlar]]
| class="infobox-data" style="min-width:50%;line-height:1.3em;" | [[Beta vulgaris subsp. vulgaris|''Beta'']] [[Beta vulgaris subsp. vulgaris|''vulgaris'']] [[Beta vulgaris subsp. vulgaris|subsp. ''vulgaris'']]
! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;" | [[Cultivar group|Kultivalar guruhi]]
| class="infobox-data" style="min-width:50%;line-height:1.3em;" | '''Cicla guruhi, Flavescens guruhi'''
|-
! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;" | Kelib chiqishi
| class="infobox-data" style="min-width:50%;line-height:1.3em;" | [[Sea beet|Dengiz lavlagi (''Beta vulgaris'' subsp. ''maritima'')]]
|- class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;"
! class="infobox-label" scope="row" style="padding-top:0.245em;line-height:1.15em; padding-right:0.5em;" | nav&nbsp;guruh aʼzolari
| class="infobox-data" style="min-width:50%;line-height:1.3em;" | Koʻpchilik; matnga qarang.
|}
'''Chard''' yoki '''Shveysariya chard''' (''Beta vulgaris'' subsp. V''ulgaris'', Cicla Group va Flavescens Group) yashil [[Bargli sabzavotlar|bargli]] [[sabzavot]] hisoblanadi. Flavescens guruhining [[Nav|navlarida]] barg sopi katta va koʻpincha [[Barg|barg plastinkasidan]] alohida tayyorlanadi <ref>{{Kitob manbasi |editor=Librarie Larousse |year=1984 |title=Larousse Gastronomique: The World's Greatest Cooking Encyclopedia |publisher=The Hamlyn Publishing Group Limited}}</ref>. Cicla guruhi — bargli ismaloq lavlagi. Barg plastinkasi yashil yoki qizgʻish boʻlishi mumkin, barg poyalari odatda oq, sariq yoki qizil boʻladi <ref name="cornell2">{{Veb manbasi |url=http://vegvariety.cce.cornell.edu/main/showVarieties.php?searchCriteria=swiss+chard&searchIn=1&crop_id=0&sortBy=overallrating&order=DESC |sarlavha=Swiss chard varieties |nashriyot=Cornell University |sana=2016}}</ref>.

Chard, boshqa yashil bargli sabzavotlar kabi, juda [[Ovqatlanish nutrisiologiyasi|toʻyimli]] barglarga ega. Chard asrlar davomida pishirishda ishlatilgan, ammo u lavlagi bilan bir xil boʻlganligi sababli, oshpazlar va madaniyatlilar chard uchun ishlatgan umumiy nomlar chalkash boʻlishi mumkin <ref name="cornell">{{Veb manbasi |url=http://www.gardening.cornell.edu/homegardening/scene6e2d.html |sarlavha=Swiss chard |nashriyot=Cornell University |sana=2006}}</ref>.K'''umush lavlagi''', '''abadiy ismaloq''', '''lavlagi ismaloq''', '''dengiz lavlagi''' yoki '''bargli lavlagi''' kabi koʻplab umumiy nomlarga ega <ref>{{Veb manbasi |url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=364081&isprofile=0& |sarlavha=''Beta vulgaris'' (Leaf Beet Group) |nashriyot=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO |sana=2017 |qaralgan sana=19 January 2017}}</ref> <ref>{{Veb manbasi |nashriyot=Department of Agriculture, Forestry and Fisheries, Republic of South Africa |url=http://www.nda.agric.za/docs/Brochures/prodGuideSwissChar.pdf |sarlavha=Production guidelines for Swiss chard |qaralgan sana=21 May 2013 |arxivsana=6 April 2016 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20160406214804/http://www.nda.agric.za/docs/Brochures/prodGuideSwissChar.pdf}}</ref>.

== Tasniflash ==
Chard birinchi marta 1753-yilda [[Carl Linnaeus|Karl Linney]] tomonidan ''Beta vulgaris'' var sifatida tasvirlangan. ''Cicla<ref name="tropicos12">[http://www.tropicos.org/Name/7200834 ''Beta vulgaris'' var. ''cicla'' at Tropicos], accessed 2014-02-27</ref>'' uning taksonomik darajasi koʻp marta oʻzgargan: uning kenja turi, konvarieti va turli xil ''Beta'' turlari sifatida koʻrib chiqilgan ''vulgaris'' . (Uning koʻplab sinonimlari orasida ''Beta vulgaris'' subsp. ''cicla'' <small>(L).WDJ Koch</small> (Cicla Group), ''B. vulgaris'' subsp. ''cicla'' <small>(L). WDJ. Koch</small> var. ''cicla'' <small>L,</small> ''B. vulgaris'' var. ''cycla'' <small>(L). Ulrich</small>, ''B. vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' (barg lavlagi guruhi), ''B. vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' (Ismaloq lavlagi guruhi), ''B. vulgaris'' subsp. ''cicla'' (<small>L). WDJ. Koch</small> (Flavescens guruhi), ''B. vulgaris'' subsp. ''cicla'' <small>(L.) WDJ. Koch</small> var. ''flavescens'' <small>(Lam.) DC.</small> ''B. vulgaris'' <small>L.</small> subsp. ''vulgaris'' (barg lavlagi guruhi), ''B. vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' (Shveysariya chard guruhi))<ref name="MMPND2">[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Beta.html Sorting ''Beta'' names at MMPND] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504173112/http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Beta.html|date=2013-05-04}}</ref>. Paxta, [[qand lavlagi]]<nowiki/>si va lavlagining barcha navlari uchun qabul qilingan nom ''Beta vulgaris'' subsp hisoblanadi. ''vulgaris'' <ref name="Tropicos2">[http://www.tropicos.org/Name/50081675?tab=synonyms ''Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris'' at Tropicos], accessed, 2015-02-27</ref> <ref name="Uotila">[http://ww2.bgbm.org/euroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=17820&PTRefFk=7300000 ''Beta vulgaris'' L. subsp. ''vulgaris''. In: Uotila, P. (2011): Chenopodiaceae (pro parte majore). — In: Euro+Med Plantbase], accessed, 2014-02-27</ref> .Ular dengiz lavlagisi, ''Beta vulgaris'' subsp oʻstiriladigan avlodlari. ''maritima'' . Chard hozirda asosan [[Gultojixoʻrozdoshlar|Amaranthaceae]] (''sensu lato'') oilasiga kiritilgan [[Gultojixoʻrozdoshlar|chenopodlarga]] tegishli.

Paqir uchun ikki xil navli navlar guruhi — bargli ismaloq, lavlagi uchun Cicla guruhi va shveytsariyalik paqir uchun Flavescens guruhi<ref name="MMPND3">[http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Beta.html Sorting ''Beta'' names at MMPND] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504173112/http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Beta.html|date=2013-05-04}}</ref>.

== Etimologiyai ==
"Chard" soʻzi 14-asr [[Fransuz tili|Fransuz]] ''tilidan'' kelib chiqqan boʻlib, [[Lotin tili|lotincha]] ''carduus'' artishok qushqoʻnmasi (yoki [[Artishok|artishokni]] ham oʻz ichiga olgan kardon) degan maʼnoni anglatadi<ref>[http://www.etymonline.com/index.php?term=chard Chard], Online Etymological Dictionary</ref>.

„Shveysariya“ sifatdoshining kelib chiqishi aniq emas. Baʼzilar uning nomini birinchi boʻlib SHveytsariyalik botanik Gaspard Bauxin yoki Karl Kox <ref>[http://www.cuesa.org/food/chard Chard], Centre for Urban Education about Sustainable Agriculture</ref> tomonidan tasvirlanganligi bilan izohlashadi (garchi ikkinchisi SHveytsariyalik emas, nemis edi). Qanday boʻlishidan qatʼiy nazar, SHveytsariya oshxonasida ishlatiladi, masalan , Grisons kantonining anʼanaviy taomlari ''[[Kapuns|kapunlarida]]'' .
[[Fayl:SwissChard.jpg|right|thumb|240x240px| Ochiq bozorda sotiladigan shveytsariyalik chard]]

== Oʻsish va hosilni yigʻish ==
Chard ikki yillik hisoblanadi. Chard urugʻlari klasterlari odatda Shimoliy yarim sharda, iyun va oktabr oylari orasida, kerakli oʻrim-yigʻim davriga qarab aniq vaqtga sepiladi. Chardni barglari yosh va mayin boʻlganda yoki ular kattaroq va biroz qattiqroq boʻlganda pishganidan keyin yigʻib olish mumkin. Oʻrim-yigʻim uzluksiz jarayondir, chunki koʻpchilik pichan turlari uch yoki undan ortiq hosil beradi <ref name="GardenJune2012">{{Cite journal|last=Dobbs|first1=Liz|year=2012|title=It's chard to beet|journal=[[The Garden (journal)|The Garden]]|volume=137|issue=6|page=54|publisher=[[Royal Horticultural Society]]}}</ref>.
{{Ozuqaviy qiymat bilgiqutisi
| name = Swiss chard, cooked, no salt
| kJ = 84
| protein = 1.88 g
| fat = 0.08 g
| carbs = 4.13 g
| note = [https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/1103087/nutrients Full Link to USDA Database entry]
}}

== Turlari ==
Chord [[Nav|navlari]] orasida „Lucullus“ va „Fordhuk Giant“ kabi yashil shakllar, shuningdek, „Ruby Chard“ va „Rhubarb Chard“ kabi qizil qovurgʻali shakllar mavjud <ref name="cornell2">{{Veb manbasi |url=http://vegvariety.cce.cornell.edu/main/showVarieties.php?searchCriteria=swiss+chard&searchIn=1&crop_id=0&sortBy=overallrating&order=DESC |sarlavha=Swiss chard varieties |nashriyot=Cornell University |sana=2016}}</ref>.Qizil qovurgʻali shakllar bogʻda jozibali, lekin umumiy qoida sifatida, eski yashil shakllar rang-barang duragaylardan ustun turadi. „Rainbow Chard“ bu rang-barang navlarning aralashmasi boʻlib, koʻpincha oʻzini xilma deb atashadi <ref name="cornell2" />.

Chardning yaltiroq, yashil, qovurgʻali barglari bor, barglari naviga qarab oqdan sariqgacha yoki qizil ranggacha oʻzgarib turadi <ref name="cornell2">{{Veb manbasi |url=http://vegvariety.cce.cornell.edu/main/showVarieties.php?searchCriteria=swiss+chard&searchIn=1&crop_id=0&sortBy=overallrating&order=DESC |sarlavha=Swiss chard varieties |nashriyot=Cornell University |sana=2016}}</ref>.

Chardni butun yoz davomida bogʻda kerak boʻlganda individual barglarni kesish orqali yigʻib olish mumkin. Shimoliy yarimsharda pichan odatda aprel oyida yigʻib olishga tayyor va qattiq sovuqgacha, odatda 25 gradius darajadan past boʻlguncha davom etadi. Bu qattiq bargli koʻkatlardan biri boʻlib, oʻrim-yigʻim mavsumi odatda [[Kale (karam navi)|karam]], ismaloq yoki chaqaloq koʻkatlariga qaraganda uzoqroq davom etadi.

== Oziqlanish tarkibi ==
{{Convert|100|g|oz|adj=on}} xizmat koʻrsatish, xom Shveysariyalik paxmoq {{Convert|84|kJ|kcal|abbr=}}oziq-ovqat energiyasidan iborat va [[Vitamin A|A]], K va [[Askorbin kislota|C]] vitaminlariga boy (kunlik qiymatning > 19%), ga ega, 122% DV, ning mos ravishda 1038% va 50% <ref name="self.com">{{Veb manbasi |url=http://nutritiondata.self.com/facts/vegetables-and-vegetable-products/2399/2 |sarlavha=Nutrition Facts and Analysis for Chard per 100 grams, USDA National Nutrient Database, version SR-21 |nashriyot=Conde Nast |sana=2014 |qaralgan sana=2013-04-15}}</ref>.Bundan tashqari, xom pazı tarkibiga [[Kletchatka|xun tolasi]], K vitamini va [[magniy]], [[marganets]], [[temir]] va [[kaliy]] minerallari kiradi. <ref name="self.com" /> Xom chard tarkibida [[uglevodlar]], [[Protein (oziq moddalar)|oqsillar]] va yogʻlarning past miqdori mavjud. <ref name="self.com" />

Pishirilgan chard 93% suv, 4% uglevodlar, 2% protein va arzimas yogʻni oʻz ichiga oladi. 100 g porsiyada pishirilgan pichan 20 [[kaloriya]] beradi, vitamin va mineral tarkibi xom paqir bilan solishtirganda kamayadi, lekin baribir DV ning sezilarli nisbatlarida, ayniqsa A vitamini, K vitamini, S vitamini va magniy uchun mavjud.

== Manbaalari ==
{{Vikilugʻat|chard}}{{Taxonbar|from=Q157954}}
[[Turkum:Bargli sabzavotlar]]
[[Turkum:Ovqatlanadigan o;simliklar]]
[[Turkum:Beta (o'simlik)]]