Chrysler Building sahifasining manbasini koʻrish

{{Bino bilgiqutisi
| nomi                = Chrysler building
| asl_nomi            = 
| logo                = 
| logo_size           = 
| tasvir              = File:Chrysler_Building_by_David_Shankbone_Retouched.jpg
| izoh                =  Chrysler buildingni 2009-yildagi ko'rinishi
| coordinates         = {{coord|40|45|06|N|73|58|31|W|region:US-NY_type:landmark|display=title,inline}}
| maqom = {{Color|green|Qurilganidan 11 oy o'tguncha  dunyodagi eng baland bino}}
| boshlangan = {{start date|1930|27|05|df=y}}
| tugagan = {{end date|1931|1|05|df=y}}
| joylashuvi = [[Nyu York]]
| manzil = 405 Lexington Avenue, Manhetten, Nyu York, AQSh
| mamlakat = {{USA}}
| narx =
| egasi = Cooper Union
| antenna_shpil = 319 m
| tom = 282 m
| eng_yuqori_qavati = 77
| rasadxona = 
| qavatlar_soni = 77 qavat
| binoning_ichki_maydoni = 111,201.0 m²
| liftlar_soni = 32
| meʼmor = Villiam Van Alen
| architecture_firm =
| main_contractor =
| vebsayt =
}}


'''Chrysler building''' — Manxettenning sharqiy tomonidagi Turtle Bay mahallasidagi Art Deko uslubidagi osmonoʻpar bino boʻlib, Manxettenning Midtovn shahridagi 42-koʻcha va Leksington avenyu chorrahasida joylashgan. Poʻlat karkasli dunyodagi eng baland gʻishtli bino boʻlib, [[1930-yil]]da qurib bitkazilganidan keyin 11 oy davomida dunyodagi eng baland bino boʻlgan.

Nyu-York shtatining sobiq senatori Uilyam H. Reynoldsning loyihasi boʻlgan bino Chrysler korporatsiyasi rahbari Valter Krisler tomonidan qurilgan<ref>https://www.skyscrapercenter.com/building/wd/422</ref>. Dastlabki osmonoʻpar bino boʻlgan Chrysler Building qurilishi dunyodagi eng baland bino boʻlish uchun 40 Uoll Street va [[Empire State Building]] bilan raqobat bilan tavsiflangan. [[1952-yil]]da qoʻshimcha qurilishi yakunlandi<ref>https://www.allpar.com/threads/history-of-walter-p-chrysler-and-the-chrysler-building.227769/#post-1085221867</ref> va bino keyingi yili Chrysler oilasi tomonidan koʻplab keyingi egalari bilan sotilgan.

Chrysler binosi ochilganda, binoning dizayni haqida turli xil mulohazalar boʻldi. Uni aqlga sigʻmaydigan va gʻayrioddiy koʻrinishdan tortib, uni modernist va ramziy ekanligi haqidagi gʻoyaga qadar fikrlar yangradi. Bino Art Deco arxitektura uslubining ijobiy namunasi sifatida [[2007-yil]]da Amerika meʼmorlar instituti tomonidan Amerikaning sevimli arxitekturasi roʻyxatida toʻqqizinchi oʻrinni egalladi<ref>https://www.reuters.com/article/us-usa-property-chryslerbuilding/austrias-signa-rfr-holding-buy-new-yorks-chrysler-building-idUSKCN1QW210</ref>. Bino [[1978-yil]]da Nyu-York shahrining eng koʻzga koʻringan diqqatga sazovor joyi sifatida belgilangan va [[1976-yil]]da Milliy tarixiy yodgorlik sifatida Tarixiy joylar milliy reestriga kiritilgan<ref>https://www.emporis.com/buildings/114867/chrysler-building-new-york-city-ny-usa</ref>.

== Hudud ==
Chrysler binosi Leksington avenyusining sharqiy tomonida, 42 va 43-koʻchalar oʻrtasida joylashgan. Yer [[1902-yil]]da Fan va sanʼatni rivojlantirish uchun kooperativ ittifoqiga sovgʻa qilingan<ref>https://web.archive.org/web/20120505[[191205/http://tps.cr.nps.gov/nhl/detail.cfm?ResourceId=1638&ResourceType=Building</ref>.
Hudud 1811-yil]]dagi Komissarlarning rejasi bilan oʻrnatilgan Manxetten koʻcha tarmogʻidan oldin boʻlgan va undan oldinroqda joylashgan eski [[Boston]] Post Road bilan chegaradosh edi. Grand Hyatt [[Nyu York]] mehmonxonasi va Graybar binosi Leksington avenyu boʻylab, Sokony-Mobil binosi esa 42-koʻchada joylashgan. Bundan tashqari, Chanin binosi janubi-gʻarbiy tomonda, diagonal ravishda Leksington avenyusi va 42-koʻcha boʻylab joylashgan<ref>https://npgallery.nps.gov/NRHP</ref>.

== Arxitektura ==
Chrysler binosi Uilyam Van Alen tomonidan Art Deko uslubida ishlab chiqilgan va uning asl ijarachilaridan biri, avtomobil boshqaruvchisi Valter Krisler nomi bilan atalgan. U tosh bilan toʻldirilgan poʻlatdan yasalgan karkasdan qurilgan boʻlib, dekorativ metall qoplamali joylar mavjud<ref>https://web.archive.org/web/20120410072709/http://www.ctbuh.org/AboutCTBUH/History/MeasuringTall/tabid/1320/language/en-US/Default.aspx</ref>. Strukturada 3862 ta tashqi oyna mavjud. Besh qavatda binoning burchaklarida gotika soborlaridagi gargoyllarni eslatuvchi ellikka yaqin metall bezaklar chiqib turadi. 31-qavatda gargoyllar hamda [[1929-yil]]dagi Chrysler radiator qopqoqlarining nusxalari mavjud. 61-qavatda Amerika milliy qushi — burgutlar bilan bezatilgan<ref>https://www.businessinsider.com/tallest-buildings-new-york-city-nyc-ranked-skyscrapers-supertall-20{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}[[19-4#t11-new-york-times-tower-1</ref>.
Chrysler Building oʻz dizaynida yorqin „Nirosta“ deb nomlanuvchi zanglamaydigan poʻlatdan keng foydalanadi. Nirosta — Krupp konserni tomonidan Germaniyada ishlab chiqarilgan ostenitik qotishma (nemischa ni cht ro stender Sta hl qisqartmasi, „zanglamaydigan poʻlat“ degan maʼnoni anglatadi). 18 % xrom va 8 % nikeldan tashkil topgan ushbu moddadan Amerika loyihasida birinchi foydalanilgan<ref>https://web.archive.org/web/20100708221034/http://www.cooper.edu/cubuilds/news_20040818.html</ref>. Nirosta tashqi bezaklarda, deraza romlarida, toj qismidaishlatilgan. Poʻlat Van Alen dizaynining ajralmas qismi boʻlgan. EE Thum tushuntirganidek: „Doimiy yorqin metalldan foydalanish tomga ishlov berishda koʻtarilgan chiziqlarni va kichrayib borayotgan dumaloq shakllarni tashishda katta yordam berdi. Asta-sekin yuqoriga tebranib, u tom maʼnoda osmonga erigan kabi koʻrinadi….“ Zanglamaydigan poʻlat ishlab chiqaruvchilar arxitekturada mahsulotning chidamliligini baholash uchun Chrysler binosidan foydalanganlar. [[1929-yil]]da Amerika Sinov Materiallari Jamiyati uning ish faoliyatini oʻrganish uchun tekshiruv qoʻmitasini tuzdi va u Chrysler binosini buning uchun eng yaxshi joy deb hisobladi<ref>https://www.nytimes.com/2008/02/13/business/13cooper.html</ref>. [[1960-yil]]gacha boʻlgan kichik komissiya binoning panellarini har besh yilda bir marta tekshirib chiqadi.

== Shakl ==
[[Fayl:Chrysler building- top.jpg|thumb|Binoning oʻziga xos Art Deco uslubidagi yuqori qismi(toji)|left]]
Bino 77 qavatdan iborat. 16, 18, 23, 28 va 31-qavatlarda baʼzi muvaffaqiyatsiz qurilishlar boʻlgan<ref>https://web.archive.org/web/20171107013451/http://www.jamesrobertwatson.com/chryslerslant.html</ref>.
Birinchi oʻn olti qavatning qavat rejalari eng maqbul boʻlgan yer darajasiga yaqin boʻlgan ijara maydonini optimallashtirish uchun imkon qadar kattalashtirilgan. Toʻrtinchi qavatning ustidagi U shaklidagi kesma havo oqimi yoritish uchun xizmat qildi. 28 va 31-qavatlar orasidagi maydon binoning oʻrtasiga „vizual qiziqishni qoʻshib, uni pastki qavatlarning ogʻir detallari va koʻzni qamashtiruvchi qoplama dizayni hukmron boʻlishiga yoʻl qoʻymadi<ref>https://books.google.co.uz/books?id=ViZNSexza6MC&redir_esc=y</ref>. Ular minora ustuniga asos boʻlib, blokli pastki qavatlar va baland shafta oʻrtasida oʻtishni taʼminlaydi.“

== Fasad ==
[[Fayl:Chrysler_Building_Oct_2021_03.jpg|left|thumb|Pastki devorlar oq gʻisht bilan qoplangan, oq marmar chiziqlar bilan savat toʻqishga oʻxshash tarzda kesilgan]]
Birinchi qavatning tashqi qismi shastondan sayqallangan qora [[granit]] bilan qoplangan, uning ustidagi uchta qavat esa Jorjiyadan olib kelingan oq marmar bilan qoplangan. Leksington avenyusida va 42-koʻchada ikkita asosiy kirish joyi mavjud boʻlib, ularning har biri uch qavatli shaston graniti bilan qoplangan. Har bir asosiy kirish joyidan maʼlum masofada „murakkab naqshli metall va shisha ekranlar ostida“ aylanuvchi eshiklar mavjud boʻlib, ular Art Deko tamoyilini oʻzida mujassamlashtirib, kirishning vizual taʼsirini kuchaytiradi. 43-koʻchadagi kichikroq yon kirish joyi bir qavat balandlikda. Eng pastki qavatda katta Nirosta temir ramkali derazalardan tashkil topgan doʻkonlar bor. Ofis xonalari ikkinchi qavatdan boshlanadi<ref>http://www.imperialclub.com/Yr/ {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210309203818/http://www.imperialclub.com/Yr/ |date=2021-03-09 }}[[1926/building/Cap.htm</ref>.

Gʻarbiy va sharqiy balandliklarda toʻrtinchi qavat ustidagi havo oʻtkazgichlari mavjud. 16-qavatdagi fasad oq [[gʻisht]] bilan qoplangan, savat toʻqishga oʻxshash oq marmar chiziqlar bilan sayqallangan. T16-24-qavatlar oraligʻida oq gʻishtli ustunlar koʻrsatilgan<ref>https://books.google.co.uz/books?id=XDSxwPx-yJ4C&redir_esc=y</ref>.

24-27-qavatlarda gorizontal chiziqlar va zigzagli kulrang-qora gʻisht naqshlari mavjud. 31-qavatda Chrysler korporatsiyasining ramzi boʻlgan hamda Art Deko dizaynining vizual belgisi boʻlib xizmat qiluvchi qalpoq va qanotlardan iborat kulrang va oq friz mavjud. Bu bezaklar Merkuriyning qanotli dubulgʻasi shaklini olgan va oʻsha paytda Chrysler avtomobillarida oʻrnatilgan kapot bezaklariga oʻxshaydi<ref>https://www.nytimes.com/[[1992/11/15/realestate/streetscapes-40-wall-street-a-race-for-the-skies-lost-by-a-spire.html</ref>.
Minoraning toʻrt tomonining har biri gʻisht bilan oʻralgan uchta deraza ustunidan va har bir tomoni boʻylab koʻtarilgan buzilmagan marmar ustundan iborat. Derazalarni ajratib turuvchi shpallarda „kulrang va oq gʻishtdagi oʻzgaruvchan vertikal chiziqlar“, shuningdek, har bir burchakda qora gʻishtning gorizontal qatorlari mavjud<ref>https://books.google.co.uz/books?id=KRI-ygAACAAJ&redir_esc=y</ref>.
{{multiple image
| align             = center
| title             = Tashqi bezaklar
| direction         = horizontal
| width             = 
| caption_align     = center
| image1            = Chrysler building detail.jpg
| caption1          = 31 qavat
| image2            = Chrysler Building motifs detail.jpg
| caption2          = 31 qavat
| image3            = Chrysler Building eagle.jpg
| caption3          = Burgutlar.  61-qavat
| total_width       = 800
}}

== Toj va shpil ==
[[Fayl:Chrysler Building detail.jpg|thumb|upright|Tojdagi Art Deco bezaklarining koʻrinishi|left]]
Chrysler binosi asosiy minoraning davomi boʻlgan terasli toji bilan mashhur. Van Alenning toj dizayni yettita nurlantiruvchi terasli kamardan iborat boʻlib, oʻtish davrining toʻsiqlari boʻlgan yetti konsentrik aʼzodan iborat boʻlgan xochsimon choʻzilgan loyihadan iborat. Butun toj Nirosta poʻlati bilan qoplangan, qovurgʻali va parchinlangan. Quyosh nuri chaqnab turgan koʻplab uchburchak gumbazli derazalari bilan gʻildirak shpilkalarini eslatadi. Derazalar, kichikroq shaklda, terasli tojning yettita tor toʻsiqlarida takrorlanadi<ref>https://books.google.co.uz/books?id=v5TgZ8ckYagC&redir_esc=y</ref>.

WCBS-TV (2-kanal) televizion stansiyasi [[1938-yilda Chrysler binosining tepasidan uzatilishini boshlagan. WCBS -TV translyatsiyalari [[1960-yil]]da [[Empire State Building]]ga koʻchirildi<ref>https://www.emporis.com/buildings/115941/40-wall-street-new-york-city-ny-usa</ref>. Koʻp yillar davomida WPAT-FM va WTFM (hozirgi WKTU) ham Chrysler Building-dan uzatilgan, ammo ularning [[1970-yil]]larga kelib Empire State Buildingga koʻchishi tuzilmadan tijorat translyatsiyasini tugatgan<ref>https://web.archive.org/web/20150515170003/http://skyscraper.org/TALLEST_TOWERS/t_manco.htm</ref>.

Toj va shpil tojning oʻziga xos uchburchak oynalarini hoshlagan lyuminestsent chiroqlar va binoga qaragan rangli projektorlar bilan yoritilgan boʻlib, uni maxsus holatlar uchun turli sxemalarda yoritishga imkon beradi.

== Ichki qism ==
Binoning ichki qismi bir nechta innovatsion elementlarni oʻz ichiga oladi. Ofislar orasidagi boʻlimlar ovoz oʻtkazmaydigan va almashtiriladigan qismlarga boʻlingan. Shuning uchun har qandayining tartibini tez va qulay tarzda oʻzgartirish mumkin edi. Qavatlar ostidagi quvurlar ham telefon, ham elektr kabellarini oʻtkazadi<ref>https://web.archive.org/web/20150515170003/http://skyscraper.org/TALLEST_TOWERS/t_manco.htm</ref>.

== Qabulxona ==
{{multiple image
| align             = center
| direction         = horizontal
| image1            = Chrysler Building Lobby 2.jpg
| width1            = 270
| caption1          = Qabulxona 
| image2            = Chrysler Lamp.jpg
| width2            = 180
| caption2          = Art Deko uslubidagi chiroq
| image3            = Chrysler building interior 1.jpg
| width3            = 240
| caption3          = Kirish eshigi
| image4            = Chrysler building interior 2.JPG
| width4            = 135
| caption4          = Minorali soat
}}

Lobbi rejasida uchburchak boʻlib, Leksington avenyu, 42-koʻcha va 43-koʻchadagi kirishlar bilan bogʻlanadi. Bu Chrysler binosining hamma uchun ochiq boʻlgan yagona qismidir. Uchta kirishda Nirosta temir eshiklari mavjud boʻlib, ularning tepasida tabiiy yorugʻlik bilan boʻsh joyni yoritishga imkon beruvchi oʻyib ishlangan shisha panellar joylashgan<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/[[1929/11/[[19/1071077[[19.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>. Qavatlarda Sienadan olingan sariq travertin chiziqlar mavjud boʻlib, ular kirish va lift qirgʻoqlari orasidagi yoʻlni belgilaydi. Yozuvchi Erik Nesh qabulxonani nemis ekspressionizmining aniq taʼsiri bilan Art Deco uslubining namunasi sifatida taʼriflagan. Bino egasi Chrysler dizayn boshqa meʼmorlar va avtomobil magnatlarini hayratda qoldirishni xohladi, shuning uchun u qoʻshimcha xarajatlardan qochmasdan turli materiallarni import qildi<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/[[1930/04/22/96104542.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>.

Devorlari Afrika qizil granitidan yasalgan ulkan plitalar bilan qoplangan. Devorlarda Nirosta poʻlatidan yasalgan eshiklar mavjud. Klinnerlar, geodeziyachilar, toshchilar, duradgorlar, suvoqchilar va quruvchilarning mehnatiga bagʻishlangan [[devor]] paneli mavjud. Uning qurilishida ishtirok etgan ishchilar sharafiga ellik xil modellar modellashtirilgan<ref>https://www.newyorker.com/magazine/2002/11/18/the-silver-spire</ref>. [[1999-yil]]da [[1970-yil]]larda qoʻshilgan poliuretan qoplamasi va toʻldirilgan teshiklari olib tashlangan restavratsiyadan soʻng devoriy asl holatiga qaytarildi. Dastlab, Van Alenning loyihasida qabulxona uchun rejalari toʻrtta katta tayanch ustunni oʻz ichiga olgan edi. Biroq Chrysler ustunlar qabulxonani „tor“ qilib koʻrsatganligi sababli eʼtiroz bildirganidan soʻng ular olib tashlandi<ref>https://books.google.co.uz/books?id=7JrlCQAAQBAJ&redir_esc=y</ref>.

Leksington avenyusining kirish eshigi roʻparasida raqamli soat oʻrnatilgan. Lobbi har biri turli dizayndagi toʻrtta liftga ulanadi. Zinapoyalarda marmar devorlar va Nirosta temir panjaralari mavjud<ref>https://web.archive.org/web/20101019094149/http://travel.nytimes.com/travel/guides/north-america/united-states/new-york/new-york-city/attractions.html</ref>. Tashqi devorlari tekis, lekin bir-biriga nisbatan bir oz burchak ostida joylashgan marmar chiziqlar bilan ishlov berilgan<ref>https://www.thecityreview.com/chryslerb.html</ref>. Har bir zinapoyaning tepasida [[Aluminiy|alyuminiy]] bargli shiftlar oʻrnatilgan shisha qandillar bilan qoplangan.

== Liftlar ==


{{multiple image
| align             = right
| direction         = horizontal
| width1            = 150
| image1            = Chrysler express elevator.jpg
| caption1          = Liftning ochiq holati
| width2            = 110
| image2            = Lift door Chrysler Building Lobby.jpg
| caption2          = Yopiq holati
| width3            = 150
| image3            = Chrysler_elevator.jpg
| caption3          = Liftning yog'ochdan ishlangan ichki qismi
}}

Osmonoʻpar binoda toʻrt tomonda toʻplangan 32 ta lift mavjud. Ochilish vaqtida liftlarning 28 tasi yoʻlovchilar uchun moʻljallangan edi. Valter Krislerning xohishiga koʻra, liftlar 270 m/min ezlikda ishlashga moʻljallangan. Lekin cheklov natijasida 210 m/minga tushirilgan. Tezlikni cheklash oʻsha paytda barcha shahar liftlarida joriy qilingan. Bu cheklov [[1931-yil]]da [[Empire State Building]] ochilgandan soʻng yumshatilgan, chunki bu binoda ham tezyurar liftlar oʻrnatilgan edi<ref>https://books.google.co.uz/books?id=HeYCAAAAMBAJ&dq=chrysler+building+tube+lighting&pg=PA76&redir_esc=y#v=onepage&q=chrysler%20building%20tube%20lighting&f=false</ref>. Chrysler Building, shuningdek, qurilishi tugallanganda dunyodagi eng uzun lift shaftalaridan uchtasiga ega edi.

== Tarixi ==
[[Fayl:Chrysler Building 2005 4.jpg|thumb|left|Empire State building binosidan Chrysler building binosining ko'rinishi]]
[[1920-yil]]larning oʻrtalarida [[Nyu York]]ning metropoliten maydoni oshib ketdi. Shu vaqtgacha  [[London]] dunyodagi eng gavjum metropolitan hisoblanardi. Bu davr chuqur ijtimoiy va texnologik oʻzgarishlar bilan tavsiflanadi. Radio, kino, avtomobil kabi isteʼmol tovarlari keng tarqaldi.  [[1927-yil]]da Uolter Krislerning avtomobilsozlik kompaniyasi Chrysler korporatsiyasi Qoʻshma Shtatlardagi avtomobil ishlab chiqarish boʻyicha Ford va General Motorsdan keyin uchinchi oʻrinni egalladi.    [[1928-yil]]i Chrysler Time  jurnalining „Yil odami“ nomini oldi<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1950/06/25/91104991.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>.

[[1920-yil]]lardagi iqtisodiy yuksalish va koʻchmas mulk bozoridagi chayqovchilik Nyu-York shahrida yangi osmonoʻpar binolar loyihalari toʻlqinini kuchaytirdi. Chrysler binosi davom etayotgan qurilish „boom“ining bir qismi sifatida qurilgan. Buning natijasida shahar [[1908-yil]]dan [[1974-yil]]gacha dunyodagi eng baland binoga ega boʻlgan<ref>https://observer.com/[[1998/02/come-on-tishman-light-my-spire/</ref>. [[Birinchi jahon urushi]] tugaganidan soʻng, [[yevropa]]lik va [[amerikalik]] meʼmorlar soddalashtirilgan dizaynni zamonaviy davrning timsoli va Art Deko osmonoʻpar binolarini taraqqiyot, innovatsiya va zamonaviylikning ramzi sifatida koʻrishdi. Art Deko binolari qisqa vaqt ichida qurilgan. Lekin bu davr shaharning [[1920-yil]]larning oxirlarida qurilgan koʻp sonli osmonoʻpar binolar shahar siluetida ustunlik qilib, unga filmlar va spektakllarda koʻrinadigan romantik sifatni berdi. Chrysler Building loyihasi ana shu sharoitlar asosida shakllangan<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/[[1951/09/02/105217514.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>.

== Rivojlanishi ==
Dastlab, Chrysler building Reynolds building boʻlishi kerak edi. Bu koʻchmas mulk ishlab chiqaruvchisi va sobiq [[Nyu York]] shtati senator Uilyam H. Reynolds uning egasi edi. Binoni rejalashtirishda ishtirok etishdan oldin Reynolds Koni orolining Dreamland koʻngilochar parkini rivojlantirish bilan mashhur edi. [[1911-yil]]da oʻyin parki yongʻin natijasida vayron boʻlgach, Reynolds diqqatini Reynolds buildingga qaratdi.  Manxettendagi koʻchmas mulk, u yerda dunyodagi eng baland binoni qurishga kirishdi<ref>https://www.nytimes.com/[[1997/11/25/nyregion/a-new-owner-to-take-over-an-old-classic.html</ref>.

== Rejalashtirish ==
[[Fayl:Chryslerbldng42st.jpg|thumb|left|upright|42-ko'chadan Chrysler binosining ko'rinishi]]
[[1921-yil]]da Reynolds bu yerda baland bino qurish niyatida Leksington avenyusi va 42-koʻcha burchagidagi katta yer uchastkasini ijaraga oldi. Reynolds mulkni bir necha yil davomida rivojlantirmadi. Bunga Cooper Ittifoqini [[1924-yil]]da mulkning baholangan qiymatini oshirishga harakat qilishi undadi. Reynolds [[1927-yil]]da meʼmor  Uilyam Van Alenni ishga oldi. Alen u yerda qirq qavatli bino loyihasini ishlab chiqdi<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/[[1953/10/10/110067504.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>. Van Alenning oʻziga xos dizaynida koʻplab modernistik stilistik elementlar mavjud boʻlib, burchaklarida sirlangan, kavisli derazalar mavjud edi.
[[Fayl:Chrysler Building Nov 2021.jpg|thumb|Fonda Birlashgan Millatlar Tashkilotining shtab kvartirasi bilan  Chrysler binosi]]

Van Alen Brodveydagi Albemarle binosi va 24-koʻchadagi ishi uchun oʻz sohasida hurmatga sazovor boʻlgan.    Van Alen va sherigi Severans bir-birini toʻldirishdi. Van Alen oʻziga xos, xayolparast meʼmor va Severans firma moliyasini boshqaradigan zukko tadbirkor edi.  Ularning oʻzaro munosabatlari firmani qanday qilib yaxshiroq boshqarish boʻyicha kelishmovchiliklar tufayli keskinlashdi.  [[1924-yil]]dagi gazetadagi  Architectural Review maqolasida Albemarle Building dizaynini maqtab, Van Alenni firmaning dizayneri sifatida tilga oldi va Severancening fikrini eʼtiborsiz qoldirdi.     Arxitektorlar hamkorligi bir necha oydan keyin firmaning mijozlari va aktivlari ustidan bir yildan ortiq davom etgan sud jarayonlari bilan shiddatli tarzda yakunlandi. Raqobat kelajakdagi Chrysler binosi dizayniga taʼsir koʻrsatdi. Chunki Severansning anʼanaviy [[Meʼmorlik|meʼmoriy]] uslubi Van Alenning zamonaviyroq dunyoqarashini cheklab qoʻygan boʻlardi<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/[[1957/07/26/84749696.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>.

== Dizaynlarni takomillashtirish ==
[[1928-yil]] 2-fevralga kelib, taklif qilingan binoning balandligi 54 qavatga koʻtarildi. Bu uni Midtowndagi eng baland binoga aylantirardi. Taklif ikki hafta oʻtgach, 63 qavatli bino uchun rasmiy rejalar bilan yana oʻzgartirildi. Shundan bir hafta oʻtgach, reja uchinchi marta oʻzgartirildi va ikkita qoʻshimcha bino qoʻshildi. Bu vaqtga kelib, 42-chi koʻcha va Leksington avenyusi ikkalasi ham qurilish faoliyati uchun markaz boʻlgan, chunki bu hududda Third Avenue Elevated-ning 42-chi koʻcha yoʻlagi olib tashlangan. Chrysler buildingga qoʻshni 56 qavatli Chanin binosi ham qurilayotgan edi<ref>https://www.nytimes.com/1961/09/22/archives/10-men-giving-chrysler-building-first-scrubbing-crew-mast-use-elbow.html</ref>. Koʻtarilgan shpurning olib tashlanishi tufayli koʻchmas mulk spekulyatorlari Leksington avenyusi „Sharq tomonning Brodveyiga“ aylanadi. Bu esa sharqdagi oʻzgarishlarni ragʻbatlantiradigan toʻlqin effektini keltirib chiqargan.

[[1928-yil]] aprel oyida Reynolds uchastka uchun 67 yillik ijara shartnomasini imzoladi va oʻzining ulkan loyihasining tafsilotlarini yakunladi. Reynoldsning bino dizaynidagi asosiy hissasi Van Alenning dastlabki qarshiliklariga qaramay, uning metall tojga ega boʻlishini taʼkidlagani edi<ref>https://books.google.co.uz/books?id=cnC6DgAAQBAJ&redir_esc=y</ref>. Metall va kristall toj tunda „zargarlik shari“ga oʻxshab qolar edi. Dastlab osmonoʻpar bino 246 m, 67 qavatli boʻlishi kerak edi. Bu rejalar [[1928-yil]] iyun oyida tasdiqlandi<ref>https://web.archive.org/web/20090519000926/http://www.signonsandiego.com/uniontrib/20050619/news_mz1h19chrysl.html</ref>.

== Yakuniy rejalar va qurilishni boshlash ==
[[Fayl:NYCbyPinHt update.jpg|thumb|250px|left|[[Nyu York]]dagi baland binolar]]
Loyiha tugallangandan soʻng, Reynolds binosi uchun poydevor qoʻyish [[1928-yil]] [[19-sentabrda boʻlib oʻtdi. Ammo Reynolds qurilishni davom ettirish uchun mablagʻga ega emas edi. Reynolds [[1928-yil]] 15-oktabrda Uolter Krislerga uchastka, ijara, rejalar va arxitektor xizmatlarini 2 million dollarga sotdi. Oʻsha kuniyoq Gudvin qurilish kompaniyasi nima qurilgan boʻlsa buzib tashlashni boshladi<ref>https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1980/01/09/120761142.html?pdf_redirect=true&site=false</ref>. 28-oktabrda shartnoma imzolandi va buzilish 9-noyabrda yakunlandi. Chryslerning bino uchun dastlabki rejalari Reynoldsnikiga oʻxshash edi. Lekin uning oʻrniga bino 68 qavatli edi. Rejalar birinchi qavatdagi piyodalar arkadasini nazarda tutgan edi. Biroq, Chrysler yanada ilgʻor dizaynni xohladi va u Van Alen bilan birga osmonoʻpar binoni 282 mga qayta loyihalashda ishladi. Vulvort binosi Manxettenning quyi qismidagi oʻsha paytda dunyodagi eng baland bino edi. Bir vaqtning oʻzida Chrysler Van Alendan dizaynni oʻn qavatga qisqartirishni soʻragan, ammo balandlikning oshishi ham ommaboplikka olib kelishini tushunib, bu qarordan voz kechgan<ref>https://untappedcities.com/2014/02/03/vintage-photos-chrysler-building-had-auto-showroom-in-the-1930s/</ref>.



[[1928-yil]] oxiridan [[1929-yil]] boshigacha gumbaz dizayniga oʻzgartirishlar kiritildi. [[1929-yil]] mart oyida matbuotda besh metr balandlikdagi haykal oʻrnatilgan ulkan oʻttiz burchakli yulduz shakliga ega boʻlgan „badiiy gumbaz“ tafsilotlari eʼlon qilindi. Gumbazning yakuniy loyihasida bir nechta kamar va uchburchak derazalar mavjud edi. Dizaynga Uolter Krislerning binoni Chrysler korporatsiyasining bosh qarorgohiga aylantirish niyati taʼsir koʻrsatdi. Binoning 31-qavatdagi gargoyllari va 61-qavatdagi burgutlar parvozni ifodalash va oʻsha davrning mashina asrini oʻzida mujassamlashtirgan holda yaratilgan<ref>https://www.nytimes.com/1936/11/12/archives/chrysler-salon-popular-25000-have-visited-display-since-opening.html</ref>. Chrysler oʻzining tarjimai holida uning binosi Eyfel minorasidan balandroq boʻlishini taklif qilganini aytadi.

Shpilning qoʻshimcha balandligi Chrysler binosiga dunyodagi eng baland bino sifatida 40 Uoll stritdan va Eyfel minorasini eng baland inshoot sifatida ortda qoldirishga imkon berdi. Shunday qilib, Chrysler binosi balandligi 300 m boʻlgan birinchi sunʼiy inshoot boʻldi<ref>https://usmodernist.org/AF/AF-1937-01.pdf</ref>.

Chrysler binosi 14 million dollarga baholangan, ammo 1859-yil]]gi qonunga koʻra, Kooper Ittifoqiga tegishli saytlarni soliqdan ozod qilingan<ref>https://www.nytimes.com/[[1995/12/17/realestate/streetscapes-the-chrysler-building-skyscraper-s-place-in-the-sun.html</ref>.

Chrysler Buildingning dunyodagi eng baland bino sifatida qisqa umr koʻrdi. Jon Raskob 1050 futlik Empire State Buildingni qurib, uni Krisler binosidan atigi 1.2 m baland boʻlishiga erishdi. Empire State Building [[1931-yil]] 1-mayda ochilganida uni dunyodagi eng baland binoga aylandi<ref>https://www.nytimes.com/1997/05/10/nyregion/once-again-a-landmark-faces-a-suit-to-foreclose.html</ref>. Biroq, Chrysler binosi hali ham dunyodagi eng baland poʻlatdan yasalgan gʻishtli bino boʻlib qolmoqda. Chrysler Building tijoriy jihatdan Empire State Buildingga qaraganda yaxshiroq edi: [[1935-yil]]ga kelib, Chrysler oʻz maydonining 70 foizini ijaraga bergan edi. Aksincha, Empire State esa oʻz maydonining atigi 23 foizini ijaraga bergan va uni koʻpincha „Boʻsh shtat binosi“ deb masxara qilishgan<ref>https://archive.org/details/empirestatebuild0000taur_w8o4</ref>.


== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Adabiyotlar ==
* {{kitob manbasi|last=Bascomb|first=Neal|title=[[Higher: A Historic Race to the Sky and the Making of a City]]|publisher=Broadway Books|year=2004|isbn=978-0-7679-1268-6}}
* {{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=Lcir7wwIzhIC&pg=PA102|title=101 of the World's Tallest Buildings|last=Binder|first=Georges|publisher=Council of Tall Buildings in Urban Habitats|year=2006|isbn=978-1-86470-173-9}}
* {{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=E30rCBeM8nkC|title=The History of Stainless Steel|last=Cobb|first=Harold M.|publisher=ASM International|year=2010|isbn=978-1-61503-011-8|series=Asm Handbook}}
* {{cite report|url=http://s-media.nyc.gov/agencies/lpc/lp/0992.pdf|title=Chrysler Building|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]|date=12-sentabr 1978-yil|ref={{harvid|Landmarks Preservation Commission|1978}}}}
* {{cite report|url=https://s-media.nyc.gov/agencies/lpc/lp/0996.pdf|title=Chrysler Building Interior|date=12-sentabr 1978-yil|publisher=[[New York City Landmarks Preservation Commission]]|ref={{harvid|Landmarks Preservation Commission Interior|1978}}}}
* {{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=w8djsCB8-OUC&pg=PA426|title=Chrysler: The Life and Times of an Automotive Genius|last=Curcio|first=Vincent|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=978-0-19-514705-6|series=Automotive History and Personalities}}
* {{kitob manbasi|last=Douglas|first=G.H.|title=Skyscrapers: A Social History of the Very Tall Building in America|publisher=McFarland|year=2004|isbn=978-0-7864-2030-8|url=https://books.google.com/books?id=IxDUUqut-XkC}}
* {{kitob manbasi|last=Hart|first=M.T.|title=Fodor's New York City 2010|publisher=Fodor's|series=Fodor's New York City|year=2009|isbn=978-1-4000-0837-7|url=https://books.google.com/books?id=pqO__EGJAY4C}}
* {{kitob manbasi|url=https://books.google.com/books?id=OpeNSAfYASoC&pg=PA9|title=Privately Owned Public Space: The New York City Experience|last=Kayden|first=Jerold S.|author2=The Municipal Art Society of New York|publisher=Wiley|year=2000|isbn=978-0-471-36257-9|ref={{harvid|Kayden|Municipal Art Society|2000}}}}
* {{kitob manbasi|last=Kingston|first=G.C.|title=William Van Alen, Fred T. Ley and the Chrysler Building|publisher=McFarland, Incorporated, Publishers|year=2017|isbn=978-1-4766-6847-5|url=https://books.google.com/books?id=18dADgAAQBAJ&pg=PA175}}
* {{kitob manbasi|last=Miller|first=Donald L.|title=Supreme City: How Jazz Age Manhattan Gave Birth to Modern America|publisher=Simon & Schuster|year=2015|isbn=978-1-4165-5020-4|url=https://books.google.com/books?id=Mg1DCQAAQBAJ&pg=PA259}}
* {{jurnal manbasi|last=Murchison|first=Kenneth M|title=The Chrysler Building, as I See It.|journal=The American Architect|volume=138|date=September 1930|pages=24–33, 78}}
* {{kitob manbasi|url=https://archive.org/details/manhattanskyscra00nash_0|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/manhattanskyscra00nash_0/page/63 63]|title=Manhattan Skyscrapers|last1=Nash|first1=E.|last2=McGrath|first2=N.|publisher=Princeton Architectural Press|year=1999|isbn=978-1-56898-181-9}}
* {{kitob manbasi|last=Rasenberger|first=Jim|title=High Steel: The Daring Men Who Built the World's Greatest Skyline, 1881 to the Present|publisher=HarperCollins|year=2009|isbn=978-0-06-174675-8|url=https://books.google.com/books?id=XDSxwPx-yJ4C}}
* {{kitob manbasi |last=Reynolds |first=Donald |title=The Architecture of New York City: Histories and Views of Important Structures, Sites, and Symbols |url=https://archive.org/details/architectureofne0000reyn |publisher=J. Wiley |publication-place=New York |year=1994 |isbn=978-0-471-01439-3 |oclc=45730295}}
* {{kitob manbasi |last=Robins |first=Anthony W. |url=https://books.google.com/books?id=cnC6DgAAQBAJ |title=New York Art Deco: A Guide to Gotham's Jazz Age Architecture |publisher=State University of New York Press |year=2017 |isbn=978-1-4384-6396-4 |series=Excelsior Editions |oclc=953576510}}
* {{cite New York 1930}}
* {{kitob manbasi|last=Stravitz|first=David|title=The Chrysler Building: Creating a New York Icon Day by Day|url=https://archive.org/details/chryslerbuilding0000stra|year=2002|publisher=Princeton Architectural Press|location=New York|isbn=1-56898-354-9}}
* {{kitob manbasi|title=The Empire State Building: The Making of a Landmark|url=https://archive.org/details/empirestatebuild0000taur_w8o4|url-access=registration|last=Tauranac|first=John|publisher=Scribner|year=2014|isbn=978-0-684-19678-7|location=New York}}
* {{kitob manbasi|title=Building the Empire State|url=https://archive.org/details/buildingempirest0000unse_p9h3|last1=Willis|first1=Carol|last2=Friedman|first2=Donald|publisher=W.W. Norton|year=1998|isbn=978-0-393-73030-2|location=New York}}

== Havolalar == 
*http://www.chryslerbuilding.com/

[[Turkum:Diqqatga sazovor joylar]]
[[Turkum: AQSh]]
[[TUrkum:Nyu York]]
[[Turkum:Turizm]]