Crambe maritima sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Crambe_maritima_flowers_062811.jpg|thumb| ''Crambe maritima'' gullari; Saaremaa, Estoniya]]
[[Fayl:Shingle_beach_and_sea_kale_-_geograph.org.uk_-_1442148.jpg|right|thumb| Dengiz karamli Shingle plyaji, Landguard Fort, Suffolk]]
'''''Crambe maritima''''', umumiy nomi '''dengiz''' karamchasi, dengiz '''karami''' yoki '''crambe'''<ref name="NIE">{{Cite NIE|wstitle=Sea-kale}}</ref> — Brassicaceae oilasining Crambe turkumiga mansub ''galofit'' (tuzga chidamli), [[Gulli oʻsimliklar|gullaydigan oʻsimlik]] turi. U Yevropa va Britaniya orollari qirgʻoqlari boʻylab yovvoyi holda oʻsadi.
[[File:Crambe maritima kz02.jpg|thumb|Crambe maritima ko‘chati]]
Oʻsimlik karam bilan bogʻliq va birinchi marta [[sabzavot]] sifatida Buyuk Britaniyada XVII asrning boshlarida yetishtirilgan. Oqartirilgan poyalari sabzavot sifatida isteʼmol qilinadi va XIX asr oʻrtalarida mashhur boʻlgan.

== Tavsif ==
Bo‘yi 75 sm gacha oʻsadi, kengligi {{Convert|60|cm|0|abbr=on}} ga yetuvchi tepalik hosil qiladigan, yoyilib o‘suvchi koʻp yillik oʻsimlikdir<ref>{{Kitob manbasi|title=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|url=https://archive.org/details/azencyclopediaof0000unse|year=2008|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=978-1405332965|pages=1136}}</ref>. Katta etli yoqaga oʻxshash barglari va moʻl-koʻl oq gullari bor. Globulyar dukkaklarda bitta urugʻ bor.

== Tarqalish ==
Bu tur Yevropada endemik, tarqalishi odatda Yevropaning ikkita qirgʻoq mintaqalari bilan chegaralangan. Bu tur [[Bolgariya]], [[Ruminiya]], [[Turkiya]] va Ukrainaning [[Qora dengiz]] sohillarida, shu jumladan [[Qrim|Qrimda]] uchraydi, lekin [[Oʻrta dengiz|Oʻrta yer dengizining]] koʻp qismida mavjid emas. [[Pireney yarim oroli|Pireney yarim orolida]], [[Gretsiya|Gretsiyada]] va [[Italiya|Italiyada]] ''Crambe hispanica'' turi uchraydi. Bu tur [[Portugaliya]], Gretsiya, Italiya<ref name="EuroMed1">{{Veb manbasi|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameCache=Crambe%20maritima&PTRefFk=7200000|sarlavha=Details for: ''Crambe maritima''|muallif=Marhold|ism=K.|sana=2006|ish=The Euro+Med PlantBase|nashriyot=Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem|qaralgan sana=5 July 2020}}</ref><ref>{{Veb manbasi|url=http://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetail.asp?NameId=14158&PTRefFk=7200000|sarlavha=Details for: ''Crambe hispanica''|muallif=Marhold|ism=K.|sana=2006|ish=The Euro+Med PlantBase|nashriyot=Botanic Garden and Botanical Museum Berlin-Dahlem|qaralgan sana=5 July 2020}}</ref> va Ispaniyada yoʻq<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.anthos.es/|sarlavha=''Crambe''|muallif=<!--Not stated-->|sana=2 March 2012|ish=Anthos|nashriyot=Fundación Biodiversidad; Ministerio de Agricultura, Alimentación y Medio Ambiente; and the Real Jardín Botánico|til=es|qaralgan sana=9 July 2020}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Gómez Campo|first=C.|date=2003|chapter=71. ''Crambe'' L.|chapterurl=http://www.floraiberica.es/floraiberica/texto/pdfs/04_072_71_Crambe.pdf|title=Flora iberica|url=http://www.floraiberica.es/index.php|language=es|location=Madrid|publisher=Real Jardín Botánico|pages=429–431}}</ref>, ammo [[Xorvatiya|Xorvatiyada]] uchraydi<ref name="EuroMed1" />.

<gallery>File:Crambe maritima Sturm39.jpg|Crambe maritima 
File:Crambe maritima (18312522922).jpg|Crambe maritima 
File:Crambe maritima 177006324.jpg|Crambe maritima
File:Crambe maritima kz09.jpg|Crambe maritima 
</gallery>
Bu [[Shimoliy Irlandiya|Shimoliy Irlandiyada]] juda kam uchraydi, lekin Down va Antrim grafliklaridan<ref>Hackney, P. 1992. ''Stewartʼ and Corry’s Flora of the North-east of Ireland.'' Third edition. Institute of Irish Studies and Queenʼs University of Belfast. {{ISBN|0 85389 446 9}} (HB)</ref> va Irlandiya orolining qolgan qismida bir qator dengiz boʻyidagi okruglardan qayd etilgan<ref>Scannell, M. J. P. and Synnott, D. M. 1972. ''Census Catalogue of the Flora of Ireland.'' Dublin, Published by the Stationery Office</ref><ref>{{Veb manbasi|sarlavha=''Crambe maritima''|url=http://crambemaritima.org/|arxivurl=https://web.archive.org/web/20190912023759/http://crambemaritima.org/|arxivsana=12 September 2019|qaralgan sana=7 July 2013}}</ref>.

Norvegiya qirgʻoqlarida, ayniqsa Færder milliy bogʻida kamdan-kam uchraydi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.nrk.no/vestfold/viltvoksende-oy-vekster-kan-lose-matproblemer-1.12789571|sarlavha=Viltvoksende øy-vekster kan løse matproblemer|til=no|ism=Hege Therese|muallif=Holtung|ish=[[NRK]]|sana=8 February 2016|qaralgan sana=4 October 2022}}</ref>.

== Ekologiya ==
[[Fayl:Shoreham_Beach_SNCI_-_geograph.org.uk_-_179687.jpg|thumb| Shoreham Beach qoʻriqxonasida, Buyuk Britaniyaning odatiy yashash joylarida oʻsadigan dengiz karam.]]
''Crambe maritima'' — galofit. Yaʼni, u tuzga toqat qiladi va shuning uchun qirgʻoqlarida ko‘plab topish mumkin<ref name="Webb1996">{{Kitob manbasi|last=Webb|first=D. A.|year=1996|title=An Irish Flora|url=https://archive.org/details/irishflora0000webb|location=Dundalk|publisher=Dundalgan Press|isbn=0-85221-131-7}}</ref>. Odatda qum tosh yoki toshni oʻz ichiga olgan plyajlarda suv toshqini belgisi ustida o‘sadi<ref>{{Cite journal|last=Maher|first1=John|title=III. On the Cultivation of the Crambe Maritima of Linné, or Sea Kale|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/44162120|journal=Transactions of the Horticultural Society of London|edition=3rd|year=1820|volume=1|pages=13–20|access-date=7 July 2020}}</ref>. Britaniyadagi turlarning odatiy o‘sish joyi oʻsimlik bilan qoplangan plyajlar boʻlib, u yerda sariq shoxli koʻknori va jingalak dock bilan birga oʻsadi<ref>{{Kitob manbasi|last=Pigott|first=C. D.|date=2000|title=[[British Plant Communities]]|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|pages=128–129|isbn=0-521-64476-3}}</ref>. Bu Shvetsiya, Finlandiya va Estoniyaning janubiy Boltiq sohillarida, Meklenburggacha sharqda, ''Leymus arenarius'', ''Euphorbia palustris'', ''Honkenya peploides'' bilan birga oʻsadigan shingilli plyajlar va barlardagi parcha-parcha, yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan [[Fitotsenoz|oʻsimlik jamoalaridagi]] dominant oʻsimlik turidir<ref>{{Veb manbasi|url=https://eunis.eea.europa.eu/habitats/707|sarlavha=Baltic ''Crambe maritima'' communities|muallif=<!--Not stated-->|sana=22 April 2019|ish=EUNIS habitat classification 2012 amended 2019|nashriyot=European Environment Agency, European Union|qaralgan sana=8 July 2020}}</ref>. Shamolda uchib ketgan qum, dengiz karamlarining ko‘payishiga yordam mumkin<ref>{{Kitob manbasi|last=Packham|first=John R.|date=1997|title=Ecology of Dunes, Salt Marsh and Shingle|url=https://archive.org/details/ecologyofdunessa0000pack|location=Cambridge|publisher=Springer|page=[https://archive.org/details/ecologyofdunessa0000pack/page/163 163]|isbn=0-412-57980-4}}</ref>.

== Kultivatsiya va pazandachilikda foydalanish ==
XVIII asrda Angliyaning baʼzi qirgʻoqlari boʻyida mahalliy aholi erta bahorda ildiz kurtaklaridan paydo boʻlgan sabzavotlarni qazib, yigʻib olishlari haqida yozuvlar mavjud. Bu odat birinchi marta Fillip Miller tomonidan 1731-yilda Sasseksning tub aholisi orasida qoʻllangan ''bogʻbonlar lugʻatida'' xabar qilingan. Jon Martin Miller asarining kech nashrida oʻsimlikni yetishtirish boʻyicha baʼzi amaliy eslatmalarni birinchi boʻlib eʼlon qilgan, ammo Uilyam Kertis 1799-yilda [[London|Londonda]] oʻsimlikni sabzavot ekinlari sifatida yetishtirish boʻyicha tajribalari haqidagi traktatni birinchi boʻlib nashr etgan. Kertis ham, Maher ham oʻsimlikni majburiy, oqartirilgan sabzavot sifatida yetishtirishni tavsiya qildilar<ref name="Maher1812">{{Cite journal|last=Maher|first1=John|title=III. On the Cultivation of the Crambe Maritima of Linné, or Sea Kale|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/44162120|journal=Transactions of the Horticultural Society of London|edition=3rd|year=1820|volume=1|pages=13–20|access-date=7 July 2020}}</ref><ref>{{Kitob manbasi|last=Curtis|first=William|authorlink=William Curtis|date=1799|title=Directions for cultivating the Crambe Maritima: or sea Kale, for the use of the table|url=https://books.google.com/books?id=-q7ltAEACAAJ|location=London|publisher=Stephen Couchman|pages=1–18}}</ref>.
[[Fayl:Blanched_Crambe_Maritima.JPG|thumb| Oqartirilgan kurtaklar nish]]
Niderlandiyadagi [[Shimoliy dengiz|Shimoliy dengiz boʻyidagi]] Texel orolida [[dengiz karami]] kichik tajriba uchastkasida yetishtiriladi. O‘simliklar soxta [[dengiz suvi]] bilan sugʻoriladi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Zilte Zeekool|url=https://edepot.wur.nl/159502}}</ref>.
[[File:Crambe maritima (flowers).jpg|thumb|Crambe maritima gullari]]
Maherning taʼkidlashicha, oʻzi oqartirilgan dengiz karamini delikates deb hisoblagan<ref name="Maher1812">{{Cite journal|last=Maher|first1=John|title=III. On the Cultivation of the Crambe Maritima of Linné, or Sea Kale|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/44162120|journal=Transactions of the Horticultural Society of London|edition=3rd|year=1820|volume=1|pages=13–20|access-date=7 July 2020}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFMaher1820">Maher, John (1820) [1812]. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/44162120 „III. On the Cultivation of the Crambe Maritima of Linné, or Sea Kale“]. ''Transactions of the Horticultural Society of London'' (3rd&nbsp;ed.). '''1''': 13-20<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">7 July</span> 2020</span>.</cite></ref>. Kertisning soʻzlariga koʻra, yigirma daqiqa qaynatilgan va eritilgan sariyog‘ bilan qoplangan taom sifatida u karamning xushboʻy hidiga ega boʻlsa-da, qushqoʻnmasga oʻxshardi. Garchi baʼzilar uni karamdan yaxshiroq deb bilishmagan boʻlsa-da, qushqoʻnmasdan ham ustun deb hisoblashgan<ref name="Curtis1799">{{Kitob manbasi |last=Curtis |authorlink=William Curtis |first=William |date=1799 |title=Directions for cultivating the Crambe Maritima: or sea Kale, for the use of the table |publisher=Stephen Couchman |location=London |pages=1–18 |url=https://books.google.com/books?id=-q7ltAEACAAJ}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Turkiya o‘simliklari]]
[[Turkum:Yevropa o'simliklari]]
[[Turkum:Ko‘p yillik sabzavotlar]]
[[Turkum:Bargli sabzavotlar]]
[[Turkum:Biologiya]]