Davlat sahifasining manbasini koʻrish

'''[[Davlat]]''' — [[jamiyat]]ning oliy siyosiy [[institut]]i boʻlib, shu jamiyat yashayotgan [[mamlakat]] fuqarolari manfaatini himoya qilish uchun oʻrnatiladi. Davlatlar mamlakat [[chegara]]larini himoya qiladi, boshqa mamlakatlar bilan [[aloqa]]da boʻladi, [[qonunchilik]] bilan shugʻullanadi va hokazo. Mamlakat miqyosida jamiyatni uyushtirish masalalarini hal qilib, uning tashqi [[munosabat]]larini belgilash [[vakolat]]lari boʻlgan hukmron [[tuzilma]] hisoblanadi. Davlat jamiyatni oʻz qonun-qoidalariga koʻra idora qiladi, turli [[tip]], shakllarda tashkil topadi. Davlat toʻgʻrisidagi [[nazariya]] [[huquqshunoslik]]ning muhim sohasi hisoblanadi. Davlat va uning kelib chiqishi, rivojlanish bosqichlari, [[mohiyat]] va vazifalari haqida turlicha fikrlar mavjud.

Davlat [[masala]]si haqidagi qarashlar, [[taʼlimot]]lar. Davlat hokimiyati hamda huquqiy hayot hodisalari barcha zamonlarda alohida dolzarblik kasb etib kelgan. Davlat toʻgʻrisidagi ilk [[tushuncha]] va qarashlar miloddan avvalgi taxminan 4-3-ming yilliklarda [[Qadimgi Misr|Misr]], [[Mesopotamiya]], [[Hindiston]], [[Xitoy]]da paydo boʻlgan. Ular asosan diniy-mifologik xarakterda edi. [[Avesto]] taʼlimotiga koʻra, hokimiyat, [[haqiqat]], [[adolat]]lilik 3 [[axloq]]iy-huquqiy asosga: ezgu fikr, ezgu [[soʻz]], ezgu [[amal]]ga tayanadi. Davlatning vazifasi yovuzlikka qarshi yaxshilik, [[tinchlik]] va [[inson]]larning [[baxt]]li-[[saodat]]li [[hayot]]ini taʼminlashdir. [[Islom]] [[din]]i taʼlimoti boʻyicha, [[Alloh]]ning Oʻzi oliy [[Qonun (huquq)|qonun]] sohibi. Uning talablari, koʻrsatmalari [[paygʻambar]]lar orqali insonlarga yetkaziladi. Davlat boshliqlari — [[Podshoh|podsho]]lar, [[xon]]lar [[Xudo]]ning [[Yer]]dagi [[soya]]si, [[vakil]]i hisoblanadi.

Diniy-mifologik taʼlimotlar bilan birga, keyinchalik davlat toʻgʻrisidagi dunyoviy qarashlar, [[gʻoya]]lar rivojlandi. Bunda [[Platon]], [[Aristotel]], [[Forobiy]], [[Beruniy Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad|Beruniy]], J. J.[[Russo]], G.[[Grotsiy]], [[Spinoza]], [[Lokk Jon|Lokk]], [[Sharl Lui de Monteskyo (Montesquieu)|Monteskye]], [[Immanuil Kant|Kant]], [[Jefferson Tomas|Jefferson]] va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Bugungi dunyoviy davlatlarda ana shu [[mutafakkir]]<nowiki/>lar taʼlimotlari muayyan darajada oʻz aksini topgan. Aristotel ham, Forobiy ham insonlar hayotiy zarur masalalarni yechishda va oʻz ezgu [[Orzu (maʼnolari)|orzu]]lariga erishishlarida [[tabiat]] insonga ato etgan huquqlar ([[dunyo]]ga kelish, yashash, [[oila]] qurish va hokazo) asosida davlatga birlashadilar, deb hisoblagan. Davlatga jamiyatda tinchlikni, [[tartib]]ni taʼminlovchi, jamiyatni idora qiluvchi hokimiyat sifatida qaragan. „Davlat — huquqqa rioya etish, u umum manfaati yoʻlida tuzilgan erkin kishilarning mukammal [[ittifoq]]i“ (Grotsiy), „Davlat huquqiy qonunlar himoyasida boʻlgan koʻpchilik odamlarning birlashmasidir“ (Kant). Gʻarbiy yevropalik olim J. Boden „Davlat ichki va tashqi [[siyosat]]da mustaqildir“, deyish bilan [[suverenitet]], suveren hokimiyat haqidagi fikrni ilgari surgan. Fransuz mutafakkiri J. J. Russo esa suverenitet [[xalq]]niki degan edi. T. [[Tomas Gobbs|Gobbs]] bu xususda oʻzicha tavsif berib, suverenitet sohibi bir shaxs, davlat boshligʻi yoki bir necha kishilar boʻlishi mumkinligini eʼtirof etgan. U davlat zimmasiga „qoʻl ostidagilarga tinch-totuvlikni baxsh etish, ular xavfsizligini taʼminlash yuklatiladi“, deb yozgan. Davlat haqidagi nazariyalar qanchalik xilma-xil boʻlmasin, davlatning hamma yerda tashkil topish va rivojlana borish jarayoni oʻz yoʻli bilan kechdi.

== Davlatchilikning yuzaga kelishi va tarixiy taraqqiyoti ==
Dastlabki davlatlar sugʻoriladigan [[dehqonchilik]] hududlari — Misr, Mesopotamiya, [[Elam]] (hozirgi [[Eron]] hududida), Hindiston va Xitoyda bundan 3,5-5 ming yillar muqaddam vujudga keldi. Sugʻorish shoxobchalarini bunyod etish bilan [[mehnat]] unumdorligining keskin oshishi ularning yuzaga kelishiga sabab boʻldi. D.ning tashkil topish jarayonida piramida shaklida bunyod etilgan jamiyat vujudga keldi: eng yuqorida yagona hukmdor (podshoh, [[firʼavn]], xon va hokazolar), quyiroqda — uning eng yaqin safdoshlari, maslahatchilari ([[vazir]]lar, [[amir]]lar) turardi. Ulardan keyin quyi martabali amaldorlar, [[piramida]]ning asosini esa, [[qishloq]] [[jamoa]]lari tashkil etardi. Davlat oliy hukmdor sanalib, jonli-jonsiz hamma narsalarga, barcha fuqarolarning ham hayoti, ham [[mulk]]iga egalik qilardi. Jamiyatning barqaror tabiati davlatning tub oʻzgarishlarsiz yashashini taʼminlab keldi. Chunonchi, [[Qadimgi Misr]] davlati mil. av. 4-3-ming yilliklarda paydo boʻlib, 30 [[asr]]dan koʻproq yashadi. Gʻarb davlatlari Sharq davlatlaridan ancha keyin paydo boʻlgan, biroq ular ancha tez rivojlangan. [[Yevropa]] ijtimoiy jamiyatidagi oʻzgarishlar davlatlarning yangi-yangi tiplarini vujudga keltirib chiqargan.

== Oʻzbek davlatchiligi ==
[[Oʻzbeklar|Oʻzbek]] xalqi [[ajdod]]larining ilk davlatchiligi tarixi ancha qadim [[ildiz]]larga ega. Buni [[arxeologiya]] [[fan]]i va yozma [[manbalar]] isbotlaydi. Jumladan, Avesto, [[ahamoniylar]] davri [[Mixsimon xatlar va ularning o'qib chiqilishi|mixsimon yozuv]]lari va [[Qadimgi dunyo tarixi|Qadimgi dunyo]] (Yunon-Rim) [[davr]]iga taalluqli manbalarda bu [[yurt]]dagi [[viloyat]]larning nomlari, [[aholi]]ning [[Turmush tarzi|turmushi]], dini, [[madaniyat]]i, ijtimoiy-iqtisodiy va [[siyosiy tuzum]]i toʻgʻrisidagi [[maʼlumot]]lar bilan tanishish mumkin. Oʻzbek xalqi ajdodlarining ilk davlatchilik tizimiga oʻtish jarayoni mil. av. 2-ming yillikning oʻrtalarida boshlandi. Mil. av. VII-VI asrlarda [[Oʻrta Osiyo]] hududida eng yirik davlatlar — „Katta [[Xorazm]]“ va [[Qadimgi Baqtriya]] podsholigi mavjud edi. [[Soʻgʻdiyona]] va [[Fargʻona viloyati|Fargʻona]] viloyatlari qadimgi [[tarix]]ning iqtisodiy va madaniy hayotida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Asrlar davomida oʻzbek xalqi ajdodlari chet el bosqinchilari (ahamoniylar, [[Yunonlar|yunon]]-[[makedonlar]])ga qarshi kurash olib bordilar. Turli [[sulola]]lar davrida siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy [[jarayon]]lar oʻzgarib turdi. Keyingi asrlar davlatchilik tarixini oʻrganishda va tadqiq etishda Beruniy, [[Narshaxiy]], [[Abdurazzoq Samarqandiy]], [[Sharofiddin Ali Yazdiy|Sharafiddin Ali Yazdiy]], [[Bobur]], [[Hofiz Tanish Buxoriy]] va boshqa [[muallif]]lar [[asar]]lari muhim ahamiyat kasb etadi. [[Oʻrta asr|Oʻrta asrlar]]da oʻzbek xalqi davlatchiligi tarixida [[somoniylar]], [[qoraxoniylar]], [[saljuqiylar]] sulolalarining yirik davlatlari vujudga keldi. XII asrning oʻrtalarida [[xorazmshohlar]] mamlakatni [[markaz]]lashtirishga harakat qildilar, ammo bu jarayonga [[moʻgʻullar istilosi]] toʻsiq boʻldi. Oʻzbek xalqi davlatchiligi tarixining yangi [[bosqich]]i [[Amir Temur]] hukmronligi davri bilan uzviy bogʻliqdir. Bu davrda hamma soha — iqtisodiy hayot, [[meʼmorlik]], [[hunarmandchilik]], [[ilm-fan]], [[sanʼat]] yuksak darajada rivoj topdi. Ushbu tarixiy [[anʼana]] [[Mirzo Ulugʻbek|Ulugʻbek]] davrida davom etdi. Keyingi asrlarda oʻzaro nizolar va kurashlarga qaramay, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotda yangi jarayonlarni kuzatish mumkin. XVIII asr oʻrtalariga kelib Oʻrta Osiyo hududida uchta davlat ([[Buxoro xonligi]], [[Xiva xonligi]] va [[Qoʻqon xonligi]]) paydo boʻldi. Afsuski, ular oʻrtasida [[Birlik (umumiylik)|birlik]] boʻlmadi, siyosiy qarama-qarshiliklar, oʻzaro kurashlar avj oldi. Bunday vaziyatda Oʻrta Osiyo xonliklari [[podsho Rossiyasi]] tomonidan istilo qilinib, [[Turkiston]] [[oʻlka]]si mustamlakaga aylandi. Shu davrdan boshlab oʻlkada [[istiqlol]]ga erishish va milliy davlatchilikni tiklash uchun xalq harakatlari boshlandi, ayniqsa, XX asrning 1-choragida bu kurash oʻzining yuqori nuqtasiga chiqdi. [[Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Oʻzbekiston]] davlat [[Mustaqillik|mustaqilligi]] eʼlon qilinguncha, oʻzbek xalqi oʻz hayotida mana shunday murakkab tarixni boshidan kechirdi (qarang: [[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston Respublikasi]]).

== Dunyo miqyosida ==
Turli xalqlar oʻz davlatchiligining shakllanish bosqichini ijtimoiy, iqtisodiy va tarixiy-madaniy vaziyatlarga bogʻliq holda turli tarixiy davrlarda bosib oʻtdilar. Yer yuzida oʻz davlatchiligini hech qachon yarata olmagan [[elat]]lar va [[qabila]]lar saqlanib qolgan boʻlib, ularning ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bir necha ming yillar ilgarigidek, [[urugʻ]] va qabilaning maʼnaviy [[oʻlcham]]lari, urugʻ boshliqlarining [[obroʻ]]-eʼtibori bilan boshqarib turilmoqda. [[Tamaddun]] insoniyat madaniyati rivojinigina anglatib qolmay, shuningdek, davlatchilik [[taraqqiyot]]i hamdir, biroq yaqin-yaqingacha hukm surib kelgan [[Marksizm|markscha-lenincha]] taʼlimotga koʻra, davlat [[Sinfiy kurash|sinfiy xarakter]]ga ega, hukmron sinflarning qoʻlidagi [[ekspluatatsiya]] [[qurol]]i, jamiyat rivojlana borib, pirovardida davlat oʻz [[qiyofa]]sidan mahrum boʻladi va dastavval, „yarim davlat“ga aylanib, keyinroq (zarurat boʻlmaganligi bois) umuman barham topadi. [[Vladimir Lenin|Lenin]]ning „[[Davlat va inqilob]]“ asarida bayon etilgan bu xildagi „nazariy qoida“larning tagi puch ekanligini [[jahon tarixi]]dagi keyingi voqealar isbotlab berdi. Tarixiy taraqqiyot shuni koʻrsatdiki, insoniyat hech qachon hokimiyatsiz, davlatsiz yashay olmagan, aksincha, tom maʼnodagi davlatning rivojlanishi jamiyatning yuksalishiga olib kelgan. Zotan, davlat jamiyatda barcha [[sinflar]], [[tabaqa]]lar va [[millat]]larni murosaga keltirib turuvchi [[kuch]]dir. U barcha boshqa nodavlat tashkilotlardan oʻzining asosiy belgilari bilan va qonunlarining bajarilishi hamma uchun majburiyligi bilan farqlanadi.

== Davlatchilikning asosiy belgilari ==
Davlatning belgilari toʻgʻrisidagi masalani huquqshunoslar turlicha talqin qilib kelganlar. Bunda aholining hududiy boʻlinishi, odamlar ustidan rahbarlik qiluvchi hokimiyat, [[soliq]]lar tizimi alohida ajratib koʻrsatilgan. Hozirgi vaqtda davlatning umumiy eʼtirof etilgan quyidagi asosiy belgilarini koʻrsatish mumkin: davlat oʻz chegaralari doirasida [[fuqarolik]] belgisi boʻyicha birlashgan butun jamiyat, aholining yagona vakili sifatida maydonga chiqadi; davlat — suveren hokimiyatning yagona egasidir; davlat — yuridik kuchga ega boʻlgan va [[Huquq normasi|huquq normalari]]ni aks ettirgan qonunlar va ularga asoslanib chiqarilgan [[hujjat]]larni qabul qiladi; davlat — oʻz [[funksiya]]larini bajarish uchun zarur davlat organlari hamda tegishli moddiy vositalar tizimidan iborat [[mexanizm]] (mahkama)ga, huquqni muhofaza qilish ([[jazo]]lash) organlari — [[sud]], [[prokuratura]], [[militsiya]], [[politsiya]] kabilarga, oʻz [[mudofaa]]si, suvereniteti, hududiy yaxlitligini va xavfsizligini taʼminlovchi [[qurolli kuchlar]] hamda xavfsizlik organlariga ega boʻladi (qarang: [[Davlat xavfsizlik organlari]]).

== Davlatchilik turlari va shakllari ==
[[Davlatshunos]] [[olim]]lar davlatni oʻrganishga tarixiy jihatdan yondashib, qadimgi, oʻrta asr hamda hozirgi davlatlarni ajratib koʻrsatadilar. Tarixiy va madaniy rivojlanish qoʻshib hisobga olinadigan boʻlsa, dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi va [[sanoat]] bilan shugʻullanuvchi (yoki sanoat taraqqiyotigacha, [[industrial]] va [[Postindustrial jamiyat|postindustrial]]) davlatlarga boʻlinishi mumkin. Tamaddun xarakteriga koʻra, davlatlar sharqiy, gʻarbiy va aralash (oraliq) davlatlarga, iqtisodiy taraqqiyot darajasi boʻyicha esa yuksak rivojlangan, oʻrtacha rivojlangan hamda „kambagʻal“ davlatlarga ajratiladi. Hozirgi kunda fanda keng foydalanilayotgan davlat [[tasnif]]i quyidagicha: [[Totalitarizm|totalitar]], [[Avtoritarizm|avtoritar]], [[liberal]] va [[Demokratiya|demokratik]] davlatlar. Liberal davlatda fuqarolarning huquq va erkinliklari jamiyat hayotining barcha sohalarida rasman amal qiladi, davlat ishlarida fuqarolarning rasman ishtiroklariga yoʻl qoʻyiladi. Man etilmagan hamma narsaga ruxsat etiladi, biroq mavjud davlat va ijtimoiy tuzumni oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Totalitar davlatda hamma narsa bir gʻoyaga — „davlat — bu hamma narsa, inson esa — hech nima“ degan gʻoyaga boʻysundirilgan. Butun hokimiyat hukmron [[elita]] qoʻlida boʻlib, boshqalar davlatni boshqarishdan chetlatilgan. Avtoritar davlatda ham hokimiyat tor guruh kishilar qoʻlida boʻlib, shaxsiy manfaatlar davlat manfaatlari yoʻlida qurbon qilinadi. Siyosiy jabhada ruxsat etilganidan tashqari hamma narsa man etilishi tamoyili amal qiladi. Demokratik davlat fuqarolarning davlat va jamoat ishlarini boshqarishdagi huquqlarini amalda taʼminlaydi, shunday ishtirokka amalda yordam beradi. Shaxsning huquq va erkinliklari doirasi juda keng boʻlib, ularni amalga oshirish taʼminlangan boʻladi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida qonun bilan toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqlanmagan hamma narsaga yoʻl qoʻyiladi (qarang: [[Demokratiya]]).

Davlat qurilishida [[davlat shakli]] katta rol oʻynaydi. Yangi davlatlar tashkil topayotganda uning shakli toʻgʻri tanlanishi, joriy etilishi muhimdir. Davlat shakli [[boshqaruv shakli]], davlat tuzilishi shakli va siyosiy idora usuli ([[tartib]], rejim) tushunchalarini oʻz ichiga oladi. Davlat boshqaruv shakli — davlat hokimiyati va boshqaruvni tuzish hamda tashkil etishning muayyan tartibidir. Boshqaruv shaklining eng qadimgi va hozirgi kunga qadar rivojlanib kelayotgan shakli [[monarxiya]] va [[respublika]]dir. Monarxiya koʻproq [[Qadimgi Sharq]], shu jumladan, [[Turon]] zaminida tashkil topgan davlatlar shakli edi. Monarxiyaning oʻzi ham [[mutlaq monarxiya]] va [[Konstitutsiyaviy monarxiya|cheklangan monarxiya]] koʻrinishlariga ega. Mutlaq monarxiya davlatlarida davlat boshligʻining huquqi cheklanmagan, hokimiyat [[Muddati|muddat]]siz, [[taxt]] [[meros]] sifatida avloddan avlodga oʻtadi, davlat boshligʻining ustidan [[nazorat]] yoʻq va u hech kimga [[hisobot]] bermaydi.

Oʻzbekistonda davlat va huquq nazariyasi hamda tarixining fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi O. [[Eshonov Otaboy|Eshonov]], M. H.[[Hakimov Malik Hakimovich|Hakimov]], A. A.[[Aʼzamxoʻjayev Anvar Aʼzamovich|Aʼzamxoʻjayev]], Sh. Z.[[Oʻrazayev Shavkat Zakariyevich|Oʻrazayev]]lar olib borgan [[ilmiy tadqiqot]]lari bilan bogʻliq. Jamiyat taraqqiyotidagi yangi realliklar davlat toʻgʻrisidagi fanga tamomila yangicha yondashuvlarni taqozo etdi. Davlatshunoslik, yangi tashkil topgan davlatlardagi [[siyosiy tizim]]lar tarixi va ularning rivojlanishi, demokratik institutlar tuzilishi, ularning huquqiy Davlat hayotidagi oʻrni xolisona tadqiq qilina boshladi. Jumladan, [[Oʻzbekiston Respublikasi]] davlat mustaqilligining huquqiy asoslari va demokratik jamiyat barpo etish [[muammo]]lari (A. A. Azizxoʻjayev), Oʻzbekistonda davlat boshqaruvi va davlat hokimiyatini tashkil etish masalalari (A. Toʻlaganov), davlat suvereniteti (M.Fayziyev), davlat hamda qonun chiqaruvchi organlarning tuzilishi, faoliyat koʻrsatishi, vakolatlari muammosi, ularning ijtimoiy va davlat hayotidagi roli (Z. M. Islomov, S. D. Niyatullayev, U. Tojixonov, O. T. Husanov), huquqiy munosabatlar (X. T. Odilkrriyev), [[inson huquqlari]], [[xalqaro huquq]] (A.[[Akmal Saidov|Saidov]]), huquqiy [[parlamentarizm]]ning rivojlanishi (E. H. Halilov), oʻzbek davlatchiligi tarixi (A.[[Azamat Ziyo|Ziyo]]) boʻyicha tadqiqotlar olib borilmoqda.

== Adabiyotlar ==
# Karimov I. A., Tarixiy xotirasiz kelajak yoʻq, T., 1998;
# Karimov I. A., Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari, T., 1998;
# Forobiy, Fozil odamlar shahri, T., 1993;
# Temur tuzuklari, T., 1996;
# Nikkolo Makiavelli, Gosudar, M., 1990;
# Gobbs, Sochineniye v 2-x tomax, M., 1992;
# Aʼzamxoʻjayev A. A., Oʻzbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining huquqiy asoslari, T., 1993;
# Boboyev H., Amir Temur va uning qarashlari, T., 1992;
# Davlat va ququq nazariyasi (masʼul muharrirlar: H. B. Boboyev, H. T. Odilqoriyev), T., 2000;
# Islomov Z., Davlat va huquq: umumnazariy masalalar, 2000;
# Saidov A., Tojixonov U., Davlat va Huquq nazariyasi [2 jildli], 1-jild, Davlat nazariyasi, T., 2001;
# Istoriya politicheskix i pravovix ucheniy, M., 1996;
# Avesto va uning insoniyat taraqqiyotidagi oʻrni, T., 2001;
# Sagdullayev A., Aminov B., Mavlonov Oʻ., Norqulov N., Oʻzbekiston tarixi; davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000;
# Ziyo A., Oʻzbek davlatchiligi tarixi (eng qadimgi davrdan Rossiya bosqiniga qadar), T., 2000; Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001.

Halimboy Boboyev, Olim Husanboyev.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>
== Davlatning kelib chiqishi ==
Davlat birdaniga yuzaga kelmaydi, balki asta-sekin, vujudga kelayotgan sinflar oʻrtasidagi [[ziddiyat]]lar kuchayishi davomida paydo boʻladi. Insoniyat davlat paydo boʻlguniga qadar oʻz taraqqiyotida uzoq yoʻlni bosib oʻtgan. Davlat ham, [[huquq]] ham boʻlmagan [[ibtidoiy jamiyat]] bir-biridan asosan ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish darajasi bilan farq qiladigan [[Yovvoyilik|yovvoyillik]], [[varvarlik]] va [[sivilizatsiya|tamaddun]] kabi uch bosqichni oʻtgan. Davlat hali urugʻchilik tizimi ishidayoq shakllangan boshqaruv organlarini qisman oʻzgartirib qisman yangi organlarni joriy etgan holda siqib chiqarib yuzaga keladi va nihoyat, ularni haqiqiy davlat hokimiyati bilan almashtiradi. [[Mehnat qurollari]]ning rivojlanishi va takomillashishi, yirik ijtimoiy [[mehnat taqsimoti]] [[mehnat unumdorligi]] oshib, ortiqcha [[mahsulot]] hosil boʻlgan, bu esa [[xususiy mulk]]chillikka va jamiyatning mulkiy jihatdan [[qatlam]]larga ajralishiga olib kelgan. Shu tariqa, asosiy mashgʻuloti xususiy mulkchilik munosabatlarini va mulkdorlar manfaatini muhofaza qilishdan iborat boʻlgan maxsus guruhlar vujudga kelgan. Ibtidoiy jamiyatda [[oqsoqol]]lar, [[urugʻ]] va [[qabila]] boshliqlari hamda diniy hokimiyat sohiblariga tegishli boʻlgan ijtimoiy hokimiyat asta-sekin davlat hokimiyatiga aylangan. Agar davlat paydo boʻlgunicha mavjud boʻlgan jamiyatda ijtimoiy hokimiyatni saqlashning asosiy vositasi oliy [[ruhoniy]]larning shaxsiy [[obroʻ]]si boʻlsa, davlat hokimiyatining mohiyatini majburlash tashkil eta boshlagan. Insonning jamiyatdagi mavqei oʻzgargan. Oldin uning mavqei alohida shaxsning oilaga, urugʻga yoki qabilaga mansubligi bilan belgilansa, endilikda uning mavqei mulkiy holatiga va davlat hokimiyati egalariga shaxsiy yaqinligiga qarab belgilangan. Davlatning paydo boʻlishi turli [[xalq]]larda turlicha yuz berdi. U oʻzining shakllanishi va rivojlanishida uzoq va murakkab yoʻlni bosib oʻtgan. Eng avvalo, majburlashga asoslangan davlat dastlabki bosqichlarida yetarlicha rivojlanmagan siyosiy [[hosila]] boʻlgan.

== Davlatning kelib chiqishi toʻgʻrisida nazariyalar : ==
# '''Teologik nazariya''' — davlatni xudo yaratgan degan gʻoyani ilgari suradi, [[Teokratiya|teokratik]] davlat tarafdorlari fikrini aks ettiradi.
# '''Patriarxal nazariya''' — davlat kattalashib ketgan [[oila]]dan kelib chiqqan deb hisoblaydi. Nazariya dastlab [[Yunoniston]]da paydo boʻlgan va [[Aristotel]] asarlarida asoslab berilgan. XVII asrga kelib ingliz olimi Filmerning „Patriarx“ asarida rivojlantirilgan.
# '''Shartnoma nazariyasi''' — XVII-XVIII asrlarda tarqalgan boʻlib, unga koʻra, davlat-oʻzaro kelishuv asosida va [[ong]]li tarzda birlashgan kishilar tashkiloti boʻlib, ana shu [[shartnoma]] asosida ular oʻzlarining erkinliklari va hokimiyatning bir qismini davlatga beradilar. Nazariyani [[Grotsiy]], [[Spinoza Benedikt|Spinoza]], [[Lokk Jon|Lokk]], [[Gobbs Tomas|Gobbs]], [[Russo]], [[Radishshev]] rivojlantirgan.
# '''Zoʻrlik nazariyasi'''— davlatning kelib chiqishi [[zoʻrlik]]ka asoslanadi, bir xalqning boshqa xalqni bosib olishi bilan davlat tashkil topgan deb tushuntiriladi. Uning asoschilari — [[Gumplovish]], [[Kautskiy Karl|Kautskiy]].
# '''Irrigatsiya nazariyasi''' — Qadimgi Sharqda yirik [[irrigatsiya]] inshootlari qurilishi jarayonida davlat paydo boʻlgan, deb tushuntiradi. [[Nemislar|Nemis]] [[olim]]i [[Vittfogel]]ning „Sharq istibdodi“ asarida bayon etilgan.
# '''Sinfiylik nazariyasi''' — davlat jamiyatning qarama-qarshi iqtisodiy manfaatlarga ega sinflarga ajralichi tufayli kelib chiqqan, deb tushuntiradi. Asoschilari — [[Karl Marx|Karl Marks]], [[Friedrich Engels|F.Engels]], [[Vladimir Lenin|V. I. Lenin]]<ref>Pigolkin A. S., Golovistikova A. N., Dmitriev Yu. A., Saidov A. X. ''Teoriya gosudarstva i prava: uchebnik'' pod redaksiey A. S. Pigolkina. — Moskva: Yurayt-Izdat, 2005. — S. 61-63. — {{ISBN|5-94879-145-9}}.</ref>.
# '''Tarixiy-materialistik nazariya''' — Ushbu taʼlimotning dastlabki asoschilari L.[[Morgan]], K.Marks, F.Engels va boshqalar. Davlat ibtidoiy jamiyatning tabiiy rivojlaninshi, [[evolutsiya]]si oqibatida kelib chiqishini asoslashga intilish mavjud. Darhaqiqat, davlatchilikning dastlabki [[kurtak]]lari, hokimiyatning siyosatlashuvi asoslari, avvalo, ibtidoiy tuzum qaʼrida, uning [[obyektiv]] rivojlanishi sharoitida paydo boʻlgan. Ibtidoiy jamiyatning iqtisodiy oʻsishi nafaqat davlat paydo boʻlishining moddiy asosini, balki uning sotsial asoslarini ham taʼminlaydi

== Davlat va uning belgilari, shakllari ==
Davlatning mohiyatini tushunishda uch asosiy nazariy yondashuv mavjud:
# Ijtimoiy yondashuv;
# Sinfiy yondashuv;
# Siyosiy-huquqiy yondashuv.

Demak, davlat — umumiy muammolar va ishlarni hal etish vositasi, u hukmdorlar va xalqning oʻzaro munosabatini tartibga soladi — ijtimoiy yondashuv. Davlat sinflarning paydo boʻlishi bilan yuzaga kelgan, sinfiy kurash bir sinfning boshqasini bostirish quroli boʻlib xizmat qiladi — sinfiy yondashuv. Davlat jamiyatning va davlatning oʻzining hayotini tashkil etuvchi huquq manbaidir — siyosiy-huquqiy yondashuv. Davlat butun mamlakat miqyosidagi hokimiyatning maxsus boshqaruv va majburlov apparatiga ega boʻlgan, barcha uchun majburiy qonunlar chiqaradigan va suverenitetga ega boʻlgan yagona siyosiy tashkilotdir.

Davlat — jamiyat siyosiy tizimining odamlar, guruhlar, sinf, tashkilot, hamkorlikdagi faoliyatini va oʻzaro munosabatini tashkil etuvchi, yoʻnaltiruvchi va nazorat qiluvchi asosiy institutdir. Davlat — hokimiyatning bosh [[institut]]idir. Hokimiyat davlat orqali oʻz siyosatini amalga oshiradi<ref>Obщaya teoriya prava i gosudarstva: Uchebnik. Pod red. [[Лазарев, Валерий Васильевич|Lazareva V. V.]]. — M.,1994. — S.23</ref>.

== Davlatning asosiy belgilari: ==
# Davlat hokimiyatining, yaʼni hokimiyat va boshqaruv [[apparat]]ining, majburlash apparatining mavjudligi.
# Aholining hududlar boʻyicha uyushganligi. Maʼmuriy-hududiy birliklarda yashash.
# Suverenitet — ichki va tashqi siyosatda toʻla mustaqil boʻlish.
# Huquqiy ijodkorlik. Bu ijtimoiy tuzumning mohiyatidan kelib chiqadigan va davlat tomonidan mustahkamlangan, ijro etilishi umumiy majburiy boʻlgan normalar, [[xulq]]-atvor qoidalari.
# [[Soliq]]larning mavjudligi. Aholidan davlat apparatini saqlash hamda aholining kam taʼminlangan qismiga yordam berishga sarflanadigan [[soliq]]larni toʻplash.
# Umuminsoniy [[funksiya]]larni bajarish. Hududni qoʻriqlash, jinoyatchilikka qarshi kurash, umumiy farovonlik [[maqsad]]larini amalga oshirish.

== Davlatning asosiy funksiyalari: ==
# Ichki funksiyalar — davlat ichki [[hayot]]ini boshqarishga qaratilgan [[faoliyat]]ning asosiy yoʻnalishlari:
a) regulyativ (tartibga solish, boshqarish); b) qoʻriqlash (saqlash, muhofaza qilish).

# Tashqi funksiyalar — davlatning xalqaro maydondagi faoliyatining asosiy yoʻnalshilari;
a) Xalqaro hamkorlik-tashqi siyosiy faoliyat, tashqi iqtisodiy faoliyat;
b) Mudofaa va xavfsizlik<ref>[[Ожегов, Сергей Иванович|Ojegov S. I.]], [[Шведова, Наталия Юльевна|Shvedova N. Yu.]] Tolkoviy slovar russkogo yazika: 80 000 slov i frazeologicheskix virajeniy / Rossiyskaya akademiya nauk. Institut russkogo yazika im. V. V. Vinogradova — 4-e izd., dopolnennoe. — M.: Azbukovnik, 1999. — 944 s. — {{ISBN|5-89285-003-X}}.</ref>.

== Davlatning shakllari: ==
I. Boshqaruv shakli: [[monarxiya]] va [[respublika]]. Monarxiya [[Mutlaq monarxiya|mutlaq]] va cheklangan shakllarda boʻladi ([[Mutlaq monarxiya|absolyut]] va [[Konstitutsiyaviy monarxiya|konstitutsion]]).

Respublika [[Prezidentlik respublika|prezidentlik]] va [[Parlamentarizm|parlamentar]] [[respublika]] koʻrinishida boʻladi. Masalan, [[Saudiya Arabistoni]] ([[mutlaq monarxiya]]) [[Buyuk Britaniya]], [[Daniya]], [[Norvegiya]], [[Shvetsiya]] (cheklangan monarxiya, [[Konstitutsiyaviy monarxiya|konstitutsion]]). [[AQSH|AQSh]], [[Oʻzbekiston]] ([[Prezidentlik respublika|Prezidentlik]]) [[Avstriya]], [[Italiya]],[[Olmoniya]] ([[Parlamentarizm|Parlamentar]]).

II. Davlat tuzumi shakli:

* [[Unitar davlat|unitar]]; oddiy, yaxlit davlat.
* [[Federatsiya|federativ]], murakkab, ittifoqdosh davlat.
* [[Konfederatsiya|konfederativ]]- maʼlum bir maqsad yoʻlida birlashgan davlatlar [[ittifoq]]i.

Masalan, [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]], [[Germaniya|GFR]], [[Rossiya|RF]], [[Braziliya]], [[Hindiston]] davlatlari — federativdir.

[[Shveysariya]] ([[1848]]-yilgacha), [[Yevropa Ittifoqi]] — [[konfederativ]].

Oʻzbekiston — [[unitar davlat]].

III. [[Siyosiy rejim]]<nowiki/>ga koʻra davlat shakllari.

* [[Demokratiya|Demokratik]] ([[vakillik demokratiyasi]], bevosita demokratiya).

* Antidemokratik ([[Fashizm|fashistik]], [[Totalitarizm|totalitar]]).

== Davlat mexanizmi ==
[[Jamiyat]]ni boshqarish va [[xalq]] manfaatlarini himoya qilishni amalga oshiradigan davlat idoralari va muassasalari tizimi. Davlat idorasi (organi) — davlat mexanizmining qonunga muvofiq ravishda oʻz tuzilishiga, ijtimoiy hayotning muayyan sohasini boshqarish boʻyisha aniq belgilangan vakolatiga ega boʻlgan hamda davlat mexanizmining boshqa qismlari bilan uzviy aloqadorlikda boʻlgan va yaxlit birlik hosil qiladigan tarkibiy qismidir.

=== Davlat idoralari 3 turga boʻlinadi ===
# Vakillik idoralari:
a) Qonun chiqaruvchi;

b) Mahalliy hokimiyat va oʻzini oʻzi boshqarish idoralari.
# Ijroiya idoralari:
a) Markaziy idoralar;

b) Davlat boshligʻi ([[monarx]], [[prezident]]);

v) [[Hukumat]];

g) Vazirlik va davlat qoʻmitalari;

d) Mahalliy idoralar.
# Sud, huquqni muhofaza qiluvchi idoralar va konstitutsiyaviy nazorat idoralari:
a) sudlar;

b) prokuratura;

v) [[ichki ishlar vazirligi]] va uning organlari;

g) [[adliya vazirligi]];

d) [[milliy xavfsizlik xizmati]]

== Huquqiy davlat va uning belgilari ==
'''Huquqiy davlat''' — huquqning hukmronligi, qonunning ustuvorligi, barchaning qonun va mustaqil sud oldida tengligi taʼminlanadigan, inson huquqlari va erkinliklari kafolatlanadigan, hokimiyat vakolatlarining boʻlinish prinsipi asosida tashkil etilgan demokratik davlat. Huquqiy davlat gʻoyalarining ildizi juda chuqur. Uning boshida xalq hokimiyati tashkil etilishining nazariy asoslarini koʻrgan [[Salon]], [[Aristotel]], [[Sitseron]] turgan edi. XVII asrning mutafakkiri D. Lokk huquqning hukmronligi qonun hukmronlik qiladigan davlat koʻrinishida tasavvur qildi. Huquqiy davlat nazariyasining falsafiy asosini I.Kant ifodalab berdi. „Davlat- bu huquqiy qonunlarga boʻysundirilgan juda koʻp odamlarning birlashuvidir“ (I.Kant. Asarlar, 4-tom, 233-bet). Huquqiy davlat gʻoyasining mohiyati-ijtimoiy va siyosiy hayotda huquqning ustun boʻlishidadir. Huquqiy davlat belgilari:
# Huquqning hukmronligi;
# [[Konstitutsiya]] va qonunlarning ustunligi;
# [[Inson huquqlari]] va erkinliklariga rioya etish, ularni himoya qilish, taʼminlash;
# Davlat va [[fuqaro]]ning oʻzaro masʼuliyati;
# [[Hokimiyat]] vakolatlarining boʻlinishi;
# Sudning mustaqilligi;
# Huquqni muhofaza qilish organlarining samarali ishlashi;
# [[Huquq]]iy madaniyatning yuqori ekanligi;
# Demokratiyaning rivojlanishi va takomillashuvi.

== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}
[[Turkum:Huquqshunoslik]]


{{poli-stub}}
{{Law-stub}}

[[frp:Payis (L)]]
[[id:Negara]]
[[Turkum:Davlat]]
[[Turkum:Davlat apparati]]
[[Turkum:Davlat shakllari]]
[[Turkum:Boshqaruv shakllari]]
[[Turkum:Monarxiyalar]]
[[Turkum:Demokratiya]]
[[Turkum:Nazariyalar]]
[[Turkum:Realizm]]
[[Turkum:Liberalizm]]
[[Turkum:Industrial]]
[[Turkum:Huquqiy atamalar]]