Doston sahifasining manbasini koʻrish

'''Doston''', poema — [[lirika|liro]]-[[epos|epik]] janr; shu janrdagi [[sanʼat|badiiy]] asar. [[Oʻzbeklar|Oʻzbek]] [[xalq]], ogʻzaki [[ijod]]i va oʻzbek [[mumtoz adabiyot]]ida keng tarqalgan. Dostonda muayyan voqea liro-epik tasvir vositalari yordamida hikoya qilinadi. Unda [[hayot]], [[voqelik]] keng koʻlamda qamrab olinadi, bir yoki ikkita bosh qahramon ishtirok etadi, personajlar esa koʻp boʻladi. [[Syujet]]i sertarmoq, rang-barang. [[Xalq ijodi|Xalq ogʻzaki ijodi]]dagi Dostonlar [[sheʼriyat|nazm]] va nasrav., yozma adabiyotdagi Dostonlar nazmda boʻladi, bunda [[nasr]] voqealarni bogʻlovchi vazifasini oʻtaydi. Yozma adabiyotdagi Dostonlarda lirizm kuchliroq, ayniqsa, hozirgi zamon Dostonlarida lirik asos yanada salmoqliroqdir. Jahon mumtoz adabiyotidagi Dostonlar keng qamrovligi va hajmining kattaligi, koʻtarib chiqqan ijtimoiy, siyosiy, axloqiy muammolari, syujetining sertarmokligi va dramatizmining oʻtkirligi, personajlarining koʻpligi bilan ajraladi. Bunday asarlar markazida jamiyat va xalq takdiri turadi, jamiyat, xalq va qahramon yaxlit, bir butunlikda tasvirlanadi, ular oʻrtasida ziddiyat boʻlmaydi, balki shu xalq, shu qahramon bilan tashqi dushmanlar oʻrtasidagi kurash, yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi ziddiyat tasvirlanadi. Ularda vatanparvarlik, qahramonlik, insonparvarlik, mehr-muhabbat, doʻstlik va sadoqat, mehnatsevarlik gʻoyalari ilgari suriladi. Ilk dostonlar Yunonistonda paydo boʻldi. Ularda [[afsona]]viy qahramonlarning jasorati, xudolarning karomati haqida kuylangan. [[Gomer]]ning „[[Iliada]]“ va „[[Odisseya]]“, [[Dante Aligyeri|Dante]]ning „Ilohiy komediya“, [[Firdavsiy]]ning „[[Shohnoma]]“ asarlari Doston janrining kad. namunalaridir. Dostonlar, oʻz mohiyatiga koʻra, qahramonlik („[[Alpomish]]“, „[[Farhod va Shirin]]“), sarguzasht-detektiv („Sabbai sayyor“), ishqiy-romantik („[[Tohir va Zuhra]]“, „[[Layli va Majnun (doston)|Layli va Majnun]]“), [[jangnoma]] („[[Yusuf va Ahmad]]“, „[[Saddi Iskandariy]]“), [[tarix]]iy-[[memuar]] („[[Shayboniynoma (Muhammad Solih)|Shayboniynoma]]“, „[[Jizzax qoʻzgʻoloni]]“), [[falsafa|falsafiy]] („[[Hayrat ul-abror]]“), [[fantastika|fantastik]]-[[allegoriya|allegorik]] („[[Lison ut-tayr|Lison uttayr]]“), [[didaktika|didaktik]] („[[Qutadgʻu bilig]]“) turga boʻlinadi. Qahramonlik Dostonlarida xalq, [[jamiyat]] takdiri tasvirlansa, ishqiy-romantik Dostonlarda [[oshiq]]-maʼshuklarning sarguzashti bosh oʻrinda turadi. Tarixiy-memuar yoxud tarixiy-[[biografiya|biografik]] Dostonlarda biror tarixiy [[shaxs]]lar [[ramz]]iylashtirilib, boʻrttirib tasvirlanadi. Umuman, Dostonlarda [[ideallashtirish]], [[mubolagʻa]]li tasvir ustun boʻladi, ularda turli afsonalar, asotirlar, [[hikoyat]]lar, [[dev]], [[pari]]lar, [[xizr]], [[ajdar]], ajabtovur [[ot (hayvon)|ot]]lar („Alpomish“dagi Boychibor), sehr-jodu koʻp ishtirok etadi. Xalq Dostonlari [[baxshi]], [[dostonchilik|dostonchi]] va xalq [[shoir]]lari tomonidan [[dutor]], [[doʻmbira]] va xalq [[cholgʻu asbobi|cholgʻu asboblari]] joʻrligida ijro etiladi. [[Folklor]]dagi Dostonlar bilan yozma adabiyotdagi Dostonlar shaklshamoyili jihatidan bir xil [[koʻrinish]]da boʻlsada, yozma adabiyotdagi Dostonlar [[yozuvchi]]ning [[dunyo]]ni oʻziga xos [[tarz]]da [[idrok]] etishi, baholashi va oʻz fikr-gʻoyalari, orzuarmonlarini ifodalash tarzi, usulida farqlanadi. Garchand, [[Alisher Navoiy|Navoiy]]ning aksar Dostonlari, jumladan, „Layli va Majnun“, „Saddi Iskandariy“ asarlari asosida folklor [[mavzu]]i turgan boʻlsada, shoir ularni oʻz [[estetika|estetik]] qarashlari va badiiy niyatidan kelib chiqib tubdan qayta yaratgan.

Oʻzbek Dostonchiligi asrlar davomida oʻsib, kamol topib, shakli rang-baranglashib bordi. [[Urxun-Yenisey yozuvi|Oʻrxun-Yenisey yozuvi]]da, [[Avesto]]yaa, „[[Devonu lugʻotit-turk|Devonu lugʻotit turk]]“ dagi qadimgi Doston parchalarida, [[turkiy xalqlar]] [[mulk]]i boʻlmish „[[Kitobi dodam Qoʻrqut]]“da va ayniqsa „Alpomish“, „[[Goʻroʻgʻli]]“ turkum Dostonlarida oʻzbek Dostonchiligining [[taraqqiyot]] yullari, davrlarini koʻrish mumkin. Navoiy „[[Hamsa]]“si oʻzbek Dostonchiligi tarixida yuksak choʻqqi boʻldi. „Hamsa“da, [[Gegel Georg Vilgelm Fridrix|Gegel]] [[ibora]]si bilan aytganda, „dunyoning qahramonlik holati“ni tasvirlash kuchli, uning falsafiy-[[axloq]]iy mazmuni chuqur, unda shaxs barkamolligi, fozil in-son va [[adolat]]li jamiyat targʻib etiladi, [[yaxshilik va yomonlik]] ildizlari qidiriladi. <nowiki>XX</nowiki> asrga kelganda, oʻzbek Dostonlari hajman toraydi, lirizm kuchaydi. Dunyoni, voqelikni va inson [[olamiy ruh|ru-hiy olami]]ni, [[ruhiyat|ruhiy]] kechinmalarini idrok etish va haqqoniy tasvirlash bosh fazilat boʻlib qoldi ([[Mirtemir Tursunov|Mirtemir]]ning „Surat“ dostoni). Hozirgi Dostonlarga afsona, asotirlar ham faol kirib keldi. [[Erkin Vohidov|E. Vohidov]]nit „Ruxlar isyoni“, [[Abdulla Oripov|A. Oripov]]ning „Jannatga yoʻl“ Dostonlarida ana shu yangiliklar yaqqol kurinadi. Hozirgi zamon oʻzbek Dostonlarida [[drama]] janri [[belgi]]lari (konflikt, dialog), ayniqsa epik tasvir unsurlari faollashdi. (E. Vohidov, „Istanbul fojiasi“, [[Omon Matjon|O. Matjon]], „Paxlavon Mahmud“ va boshqalar).

Bundan tashqari, shoirning his-tuygʻulari, taassurotlari, oʻymushohadalari, kechinmalaridan iborat boʻlgan lirik Dostonlar ham yaratilmoqda. <nowiki>XX</nowiki> asr oʻzbek adabiyotida Dostonlar kamayishini [[roman]] janri rivoji bilan izohlash mumkin. Voqelikni afsona, asotirlar va ertaklar asosida bayon etib, [[bola]]larga moʻljallangan yirik sheʼriy asarlar yozishda ham Doston janridan foydalaniladi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Yana qarang ==

* [[Dostonchilik]]
* [[Dostonchilik maktabi]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}
{{OʻzME}}

[[Turkum:Adabiyot]]
[[Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar]]