Forslar sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Millat
|group      = ''Forslar'' فارسی‌زبان‎ <br />
|population = 67 million
|region1 = {{flagcountry|Iran}}
|pop1 = 47,513,000-50,629,000
|ref1 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region2 = {{flagcountry|Iraq}}
|pop2 = 455 000<!-- A significant part of the population of Karbala, Najaf, Baghdad, and other Iraqi cities are of Persian ancestry. The figure could be much higher. -->
|ref2= <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region3 = {{flagcountry|Qatar}}
|pop3 = 73 000
|ref3 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region4 = {{flagcountry|France}}
|pop4 = 3 000
|ref4 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region5 = {{flagcountry|Kuwait}}
|pop5 = 60 000
|ref5 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region6 = {{flagcountry|Afghanistan}}
|pop6 = 60 000
|ref6 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region7 = {{flagcountry|United Arab Emirates}}
|pop7 = 238,250
|ref7 = {{lower|<ref name="Pashto in UAE">{{veb manbasi |author=|url=http://www.britannica.com/new-multimedia/pdf/wordat207.pdf|title=United Arab Emirates: Demography|publisher=[[Encyclopædia Britannica]] Online|work=Encyclopædia Britannica World Data|accessdate=2008-03-15}}</ref>}}
|region8 = {{flagcountry|Bahrain}}
|pop8 = 48 000
|ref8 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region9 = {{flagcountry|Israel}}
|pop9 = 40 000
|ref9 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|region10 = {{flagcountry|Turkey}}
|pop10 = 31 000
|ref10 = <ref name="Leeuw"/><ref name="ethnologue"/>
|languages = [[Fors tili]]<br />
|religions = [[Islom]]
|related = [[Tojiklar]], Tatlar, Farsivanlar,Iroqliklar
}}
[[Fayl:Assassination of Nizam al-Mulk.jpg‎|thumb| alt=A.| ''Forslar''.]]

[[File:Pomegranate02_edit.jpg|thumb|alt=Anor mevalari.|Anor mevalari.]]

'''Forslar''' (oʻzlarini  [[Eroniy xalqlar]] deb atashadi) — asl kelib chiqishi [[hind]] va [[Yunonlar]] xalqi. [[AQSH]], [[Iroq]], [[Afgʻoniston]], [[Germaniya|GFR]], [[Avstriya]], [[Fransiya]], [[Birlashgan Qirollik|Buyukbritaniya]], [[MDH]] davlatlari va boshqa davlatlarda yashashadi. Umumiy soni 67-million kishi. Antropologik tarafidan  hind xalqiga o'xshash. Fors tilida gaplashadi. Islom dinining shiyit tarmogʻiga mansubdir. Qadimgi Eron qabilalari [[Markaziy Osiyo]]dan miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida janubi-gʻarbiy tomonlariga joylashgan. Ular Midiya davlatida, Axemen avlodi qurgan davlatda asosiy roʻl oʻynadi. <nowiki>VII</nowiki> asrlardagi arab bosqinchiligidan keyіn forslar orasida islom dini keng etak yoya boshladi. Forslarning etnik tarixida arablardan soʻng turklar (11 — 12 asrlar, saljuqlar), turk-moʻgullar (13 −14 asrlar, Xulagʻu sulolasi) oʻz izlarini qoldirdi. <nowiki>XVI</nowiki> asrning boshlanishida forslar turkiy Sefevi sulolasiga tobe boʻlsa, 19 — asrning oʻrtalarida ularga qadjarlar oʻz hukmdorligini oʻrnatdi. <nowiki>XIX</nowiki> asrning oʻrtasida millat boʻlib shakllanishi nihoyasiga etdi. Forslar qadimdan dehqonchilik bilan shugʻullanishadi; bugʻdoy, tariq, guruch, pahta, arpa, choy, v.b. sholi oʻsimliklar ekai, qoʻy boqdi. Shaharlarida kulolchilik bilan savdo-sottiq rivojlandi. Fors ustalari toʻqigan gilamlari, keramik. idishlar, zargarlik buyumlar koʻp davlatlarda mashhur boʻldi. Uylari soz bolchiqdan, gʻishtdan qurilib, tomi qamish bilan bekitildi. Zadagon forslar hovlisiga [[hovuz]] (basseyn) qurdirdi. Milliy kiyimlari: erkaklari matodan tikilgen koʻylak, shim, qoʻy terіsіdan tіkіlgen kurtkacha, boshiga salla oʻraydi. Ayollarining asosiy kiyimi — koʻylak, kofta, dambal, butkul gavdasini yopib turadigan chadra boʻldi. Milliy taomlari guruchdan, goʻshtdan va sutdan tayyorlanadi.[[File:Map_of_Persian_speakers.png|thumb|alt=Map showing the presence of Persian speakers in the countries of the world by shades of blue, based on File:BlankMap-World.svg.|Map showing the presence of Persian speakers in the countries of the world by shades of blue, based on File:BlankMap-World.svg.]]
[[File:International_Workers'_Day_In_Iran-2009-Qom_City-Photojournalist_Mostafa_Meraji_07.jpg|thumb|alt=Xalqaro ishchilar kuni, ba'zi mamlakatlarda Mehnat kuni sifatida ham tanilgan va ko'pincha 1-may deb ataladi, xalqaro mehnat harakati tomonidan targ'ib qilinadigan va har yili 1-may kuni (1-may) nishonlanadigan ishchilar va ishchi sinflarini nishonla|Xalqaro ishchilar kuni, ba'zi mamlakatlarda Mehnat kuni sifatida ham tanilgan va ko'pincha 1-may deb ataladi, xalqaro mehnat harakati tomonidan targ'ib qilinadigan va har yili 1-may kuni (1-may) nishonlanadigan ishchilar va ishchi sinflarini nishonla]]

== Terminologiya ==

[[Fayl:Ancient Fors costumes.jpg|thumb|left|Qadimgi fors zodagonlari va askarlarining kiyimlari.]]

Yunonlar "fors" so'zini G'arb tillariga kiritishgan va G'arb uni 1935-yilgacha Eronning rasmiy nomi sifatida ishlatgan. Shu nom tufayli barcha eronliklar forslar hisoblangan va fors tili va madaniyatini qabul qilgan boshqa odamlar ham ko'pincha forslar hisoblangan.

== Qadimgi ==

Forslar haqidagi birinchi yozma ma'lumot miloddan avvalgi 9-asrda Ossuriya imperiyasidan (ossuriyaliklar) kelib chiqqan bo'lib, u yerda ular "Parsua" deb nomlangan. Eronning shimoli-g'arbiy qismida joylashgan Parsu qadimgi fors tilida "Pârsa" (hozirgi forslar) deb nomlangan. Qadimgi yunonlar miloddan avvalgi 6-asrda Fors imperiyasini nazarda tutish uchun "Pers", "Persika" va "Persis" kabi sifatlardan foydalanganlar, shuning uchun inglizcha "Persian" so'zi paydo bo'lgan. Keyinchalik Muqaddas Kitobda Fors imperiyasi tez-tez tilga olinadi (Ester, Doniyor, Ezra va Naximiyo kitoblarida), "Paras" (ibroniycha: פרס) nomi bilan ataladi, masalan, "Paras ve Madai" (פרס ומדי), bu "Fors va Midiya qirolligi" degan ma'noni anglatadi. <ref>{{cite book | language = en | author = Johann Peter Lange, Philip Schaff | title = 'Muqaddas Yozuvlarga sharh: tanqidiy, ta'limotiy va gomilektik, ayniqsa ruhoniylar va talabalarga murojaat qilingan' | url = https://archive.org/details/acommentaryonho00unkngoog | date = 1877 | series = Book 7 | publisher = C. Scribner & co. | pages = Page 30</ref> }}</ref>.


Ahamoniylar sulolasining saroy a'yonlari fors tilida gaplashishgan va Paraviy yozuvidan foydalanishgan. Sosoniylar davrida forslar, midiyaliklar, parfiyaliklar va mahalliy forslarning aralashishi forslarning o'ziga xosligini birlashtirdi; ularning diniy e'tiqodlari yoki mintaqaviy lahjalaridan qat'i nazar, ularning barchasi birgalikda forslar deb atalgan. Elamiylarning tillari Islom davrigacha saqlanib qolgan. O'rta asr tarixchisi Ibn al-Nadim shunday deb yozgan: "Paravi, Dali, Kuz, fors va suryaniy tillari eronliklarning tillari edi". Abdulloh Ibn al-Muqaffa Kuz tili fors qirollik oilasining norasmiy tili bo'lganini va "Kuz" Elamning sinonimi ekanligini, ammo Kuz xalqining o'ziga xosligi yo'q bo'lib ketgan bo'lishi mumkinligini ta'kidlaydi. Strabonning so'zlariga ko'ra, zamonaviy kurdlarning ajdodlari deb hisoblangan kirtiylar forslarning bir tarmog'i edi. Kurdlar va lurlarning ajdodlari deb hisoblangan keltlar bir vaqtlar Fors va Midiya qirolligi o'rtasidagi Zagros tog'larida keng tarqalgan edi. http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/v6f5/v6f5a025.html | accessdate = 2010-01-30 | archive-date = 2009-08-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090804024802/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http%3A%2F%2Fwww.iranica.com%2Fnewsite%2Farticles%2Fv6f5%2Fv6f5a025.html | dead-url = no }}</ref>.

=== Islom davri ===

"Fors" atamasi Islom davrida bir nechta [[Qadimgi eronliklar |Qadimgi eronliklar ]]ni tasvirlash uchun ishlatilgan. Qadimgi Eron xalqlari]], jumladan, [[Xorazm]] tilida so'zlashganlar ham bor.<ref>{{cite book | language = ar | author = Abu Rahyon Beruni | title = Athar al-Baqqiya 'an al-Qurun al-Xaliyya | date = 2001 | pages = page 56}}</ref> va [[Old Tabari]]<ref>{{cite book | language = en | author = Clifford Edmund Bosworth | title = ''Islom ensiklopediyasi'' | date = 2001 | publisher = Brill | isbn = 9004081127 | pages = page 632</ref> Ketvan Tabriz hukmronligi davrida Tabriz tili eronliklarning tiliga aylandi. Ketvan Tabrizning [[Kuplet|Kuplet]] bu haqiqatni ochib beradi: [http://www.azargoshnasp.net/languages/Azari/26.pdf] {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20080819211728/http://www.azargoshnasp.net/languages/Azari/26.pdf |sana=2008-08-19 }}
<br />
blbl bh san mṷrb bydl frạz gul
<br />
gh pạrsy nowạzd, ḯạhyy znd dry
<br />
Tarjimasi:<br Gullar ustidagi bulbul yuraksiz qo'shiqchi kabi, goh forsiyda nola, goh dalida xo'rsindi. [Ref] [[Loki]] va [[Kurd]] odamlari. Qajar sulolasi davrida Fors bo'ylab sayohat qilgan Meri Xill o'zining sharhida fors qabilalari, kurdlar va lokilar o'zlarini qadimgi forslar deb hisoblashganini va ular ham shunday deb hisoblanganini yozgan. Meri Xillning *Forsdagi hayot va odob-axloq qoidalari*, 1856-yilgi kitobiga qarang [http://www.bahai-library.com/books/glimpses.persia.txt] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150923181538/http://www.bahai-library.com/books/glimpses.persia.txt |date=2015-09-23 }} {{Wayback|url=http://www.bahai-library.com/books/glimpses.persia.txt |date=20150923181538 }}]

Fors lahjasi tarixchi Al-Masudiy tomonidan forscha deb hisoblangan va bu lahjada so'zlashadigan odamlar forscha hisoblangan. Zamonaviy forscha (Dali) - bu forscha lahjaning bir turi bo'lib, u uni Paravi, Old Azari va boshqa fors tillari bilan ham aralashtirgan. (Ma'lumotnoma: {{kitobga havola | til = ar | muallif = Al Mas'udi | sarlavha = 'Kitab al-Tanbih va-l-Ishraf'' | sana = 1894 | nashriyotchi = Brill | sahifalar = 77-78 }})

{{Iqtibos|Mahat tog'lari, Ozarbayjon, Armaniston va Arun (Baden-Vyurtemberg)dagi forslar | Arun]], [[Perhon]], [[Derbint]], [[Rai]], [[Mazandran viloyati|Mazandran]], [[Maskat]], [[Shabalon]], [[Qemo]], [[Abbasah]], [[Neshapur]], [[Hirot]], [[Malf]] va boshqa [[Buyuk Xuroson]] mintaqalarida ham mavjud bo'lib, ularning mavjudligini [[Xagestan]], [[Kermon]], [[Fors]], [[Avaz]] va boshqa joylarda ham ko'rish mumkin... Bu yer bir vaqtlar suveren qirollikka tegishli edi va turli tillarda gaplashardi... Garchi tillar biroz boshqacha bo'lsa-da, ularning yozuvi va tarkibiy qismlari izchil edi va ular [[Palavi]], [[Dali]], [[Ozari]] va boshqa fors tillari edi. }

=== Zamonaviy ===

1935-yilgacha "Fors" atamasi G'arb dunyosida Eronning rasmiy nomi edi. Biroq, Sosoniylar sulolasi davrida (milodiy 224-651) forslar o'z mamlakatlarini allaqachon "Eron" deb atashgan. Eronda yashovchi xalq G'arb dunyosi tomonidan ham "forslar" deb atalgan. Buyuk Britaniya Bosh vaziri Ramsey MakDonald (1866–1937) va Erondagi Britaniya konsuli Persi Lorayn eronliklar va Eron hukumatiga nisbatan "fors" va "forslar" atamalaridan foydalanganlar. 1935-yil 21-martda Eron shohi Rizo Shoh diplomatik elchilardan rasmiy hujjatlarda "Eron" (oriy xalqi) so'zini ishlatishni talab qiluvchi farmon chiqardi. O'shandan beri "eronliklar" va "forslar" Eron aholisi uchun bir-birining o'rnida ishlatila boshlandi. Tarixan, "fors" atamasi Buyuk Eron mintaqasida yashovchi eronliklarga nisbatan ishlatilgan.
anguage = en | publisher = Merraim-Webster's Online Dictionary | title = Forscha | url = http://www.merriam-webster.com/dictionary/Persian | accessdate = 2010-02-02 | archive-date = 2021-03-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210312165008/https://www.merriam-webster.com/dictionary/Persian | dead-url = no }}</ref>。

== Manbalar ==

{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Erondagi etnik guruhlar]]