Fridrix Nitsshe sahifasining manbasini koʻrish

{{Infobox Faylasuf
| sohasi = [[Gʻarbiy falsafa]]
| davri = [[XIX asr]]
| color = #B0C4DE
| tasvir = FWNietzscheSiebe.jpg
| tasvir_izohi = 
| ismi = Fridrix Vilgelm Nitsshe
| tavalludi = {{birth date|1844|10|15}}
| vafoti = {{vafot sanasi va yoshi|1900|8|25|1844|10|15}}
| maktabi = [[Weimar klassitsizmi]]; [[ekzistensializm]], [[postmodernizm]], [[poststrukturalizm]], [[psixotahlil]] asoschisi
| qiziqishi = [[estetika]], [[etika]], [[ontologiya]], [[tarix falsafasi]], [[ruhshunoslik]]

| olgan_ta'sirlari = [[Fyodor Dostoevsky|Dostoevskiy]], [[Ralph Waldo Emerson|Emerson]], [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], [[Immanuel Kant|Kant]], [[Aflotun]], [[François de La Rochefoucauld|La Rochefoucauld]], [[Arthur Schopenhauer|Schopenhauer]], [[Blaise Pascal|Pascal]], [[Richard Wagner|Wagner]], [[Charles Darwin|Darwin]], [[Jacob Burckhardt|Burckhardt]], [[Stendhal]], [[Baruch Spinoza|Spinoza]]

| ko'rsatgan_ta'sirlari = [[Thomas Mann|Mann]], [[Georges Bataille|Bataille]], [[Albert Camus|Camus]], [[Gilles Deleuze|Deleuze]], [[Jacques Derrida|Derrida]], [[Michel Foucault|Foucault]], [[Martin Heidegger|Heidegger]], [[Hermann Hesse|Hesse]], [[Robert Musil|Musil]], [[Muhammad Iqbol|Iqbol]], [[Karl Jaspers|Jaspers]], [[Carl Jung|Jung]], [[Jack London|London]], [[George Bernard Shaw|Shaw]], [[George Santayana|Santayana]], [[Theodor W. Adorno|Adorno]], [[Jean-Paul Sartre|Sartre]], [[Jean Baudrillard|Baudrillard]], [[Bernard Williams|Williams]], [[H. L. Mencken|Mencken]], [[Leo Strauss|Strauss]], [[Martin Buber|Buber]], [[Ayn Rand]], [[Franz Kafka|Kafka]], [[Judith Butler|Butler]], [[Oswald Spengler|Spengler]], [[Stefan George]], [[W.B. Yeats]], [[Anton LaVey]]

| mashhur_fikrlari = [[Übermensch]], [[Xudo oʻldi|xudoning oʻlimi]], [[perspektivizm]]
}}'''Fridrix Vilgelm Nitsshe'''  ({{lang-de|Friedrich Wilhelm Nietzsche}}, [ˈfʁiːdʁɪç ˈvɪlhəlm ˈniːtsʃə]; 15-oktabr 1844, Rekken, Saksoniya — 25-avgust 1900, Veymar)  – [[Nemislar|nemis]] [[Falsafa|faylasufi]], [[Filologiya|filolog]], [[shoir]] va [[madaniyat]] [[Tanqid|tanqidchisi]] bo‘lib, u zamonaviy G‘arb falsafasining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.britannica.com/biography/Friedrich-Nietzsche |sarlavha="Friedrich Nietzsche - German philosopher". Encyclopædia Britannica. 24 September 2023.}}</ref> U o‘zining an’anaviy [[axloq]] va [[din]]<nowiki/>ni tanqid qilishi, "A'lo inson" ([[Übermensch]]) konsepsiyasi va [[Nigilizm|nihilizm]] haqidagi g‘oyalari bilan mashhur.

== Hayoti ==
Nitsshe 1844-yil 15-oktabrda [[Prussiya]]<nowiki/>ning Röcken shahrida luteran ruhoniysi Karl Ludvig Nitsshening oilasida tug‘ilgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://archive.org/details/nietzschephiloso00kauf |sarlavha=Kaufmann, Walter (1974). Nietzsche: Philosopher, Psychologist, Antichrist}}</ref> Yoshligida otasining o‘limi va oilaviy muammolar tufayli u diniy ta’lim olgan. Biroq, keyinchalik [[falsafa]]<nowiki/>ga qiziqishi kuchayib, 1869-yilda u [[Bazel universiteti]]<nowiki/>da klassik filologiya professori bo‘ldi.<ref>{{Veb manbasi |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Bloomsbury_Academic |sarlavha=Jensen, Anthony K.; Heit, Helmut, eds. (2014). Nietzsche as a Scholar of Antiquity. London: Bloomsbury Academic.}}</ref>

Gimnaziyadagi doʻstlari uni „ibodatxonadagi 12 yoshli Iso“ga oʻxshatib, „mitti pastor“ deb atashgan. Nitsshe [[Injil]]<nowiki/>dan parchalarni va [[cherkov]] qoʻshiqlarini taʼsirchan ijro etgan.<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.college.columbia.edu/core/content/human-all-too-human-bbc-documentary-1999 |sarlavha="Friedrich Nietzsche". Human, All Too Human. BBC Documentary. 1999 |qaralgan sana=2025-02-10 |arxivsana=2023-10-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20231026001029/https://www.college.columbia.edu/core/content/human-all-too-human-bbc-documentary-1999 }}</ref> 10 yoshidan sheʼrlar ham yoza boshlagan. [[Bonn]] va [[Leipzig|Leypsig]] shaharlarida taʼlim oldi (1864—1868). Bazel universitetining professori boʻlib ishlagan (1869—1878). Kasalligi tufayli universitetdagi ishini tashlab ketishga majbur boʻldi. 1871-yildan Nitsshening salomatligi yomonlashib, qattiq bosh ogrigʻiga uchraydi. 1879-yilda sog‘lig‘i yomonlashgani sababli Nitsshe o‘z lavozimini tark etdi va butunlay falsafiy asarlar yozishga bag‘ishlandi. 1888-yilda falaj boʻlib qoladi, koʻp oʻtmay aqli zaiflasha boshlaydi. Singlisi Elizabet Fyorster-Nitsshe unga oʻlimiga qadar mehribonlik koʻrsatadi, vafotidan soʻng esa Nitsshening ijodiy merosi haqida qaygʻuradi. Uning hayotining oxirgi yillarida ruhiy holati yomonlashib, 1889-yilda u ruhiy kasallik sababli mutlaq nogiron bo‘lib qoldi. U 1900-yil 25-avgustda vafot etdi. Nitsshe kasalmand, odamlarga qoʻshilisha olmaydigan, noqulay inson edi. U oʻzi xayolan yaratgan ideal inson timsoliga butkul berilib, tanxolikda yashashni afzal koʻrardi.

== Asarlari va Falsafasi ==
1872-yil Nitsshening „Musiqa ruhidan fojianing tugʻilishi“ deb atalgan 1-kitobi bosilib chiqdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, „hayotiylik“, „maishat“ va „fojiaviylik“ni va 2-tomondan, „mushohadaviylik“, „mantiqiylik“, „bir tomonlama intellektuallik“ni oʻzaro qarama-qarshi qoʻygan. Bu kitobni zamondoshlari gʻayriilmiy asar sifatida rad etishdi. Nitsshe 1873—1876-yillarda yozilgan „Bemavrid mulohazalar“ida D. F. Shtraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni vaqtda faylasuflardan Shopengauer va Rihard Vagnerni ulugʻlaydi. Biroq koʻp oʻtmay, Nitsshening Vagnerdan ixlosi qaytadi.

Nitsshening mashhur asari „<nowiki/>[[Zardoʻsht tavallosi|Zardoʻsht tavallosi: hamma uchun va hech kimga atalmagan kitob]]<nowiki/>“dir (1 qismi — 1883, 1-toʻliq nashri 1892-yilda chiqqan). Oʻzining bu asarini Nitsshe „insoniyat qoʻlidagi kitoblar ichida eng terani“, deb hisoblagan. Nitsshe oʻzini insoniyat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni oʻzida mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan. Nitsshe „Hokimiyatga intilish“ kitobini oʻzining asosiy dasturiy asariga aylantirishni oʻylagan edi. Lekin Nitsshe uni tayyorlash jarayonida tugʻilgan bir qancha fikrlar va hikmatli soʻzlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E. Fyorster-Nitsshe va P. Gast takomiliga yetkazib, 1906-yildagina nashr etishga muvaffaq boʻldilar.

Nitsshe falsafasiga Shopengauerning volyuntaristik metafizikasi va Darvinning yashash uchun kurash qonuni katta taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼlimotlarga asoslangan Nitsshe barcha soxta, chirkin, hayotga dushman boʻlgan narsalarni yoʻq qilishga tayyor turuvchi yangi inson idealini yaratishga intildi. Uning falsafasi yaqinlashib kelayotgan falsafiy nigilizm oʻrnini egallashi lozim edi. Nitsshe xristianlikka qarshi kurashdi va „qullik axloqi“ni xristianlikning mahsuli deb baholadi. U burjuaziyaga qarshi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb bildi. Nitsshechilikning metafizik gʻoyasi „barcha mavjudotlar, shu jumladan, inson ongida ham hokimiyatga intilish shakli namoyon boʻladi, hech qanday mutlaq hayot yoʻq, hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum“ degan fikrda mujassamlashgan. Nitsshe falsafaga „hokimiyatga intilish“ gʻoyasidan tashqari, „barcha qadriyatlarni qayta baholash“, „ideal inson“ tushunchalarini kiritdi.

Nitsshe yangi uslubiy shakllarni topgan [[Tanqid|tanqidchi]] va [[shoir]], [[Hikmatli soʻzlar|aforizmlar]] ustasi edi. Nitsshe falsafasining [[sofistika]] shakli uni tushinishni qiyinlashtiradi.

Undan keyin yashagan faylasuflarning uqtirishicha, Nitsshe falsafasida uzil-kesil haqiqat, eʼtiqod deb qabul qilish mumkin boʻlgan qoidalar yoʻq<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. Saida Joʻrayeva.</ref>.

=== Nitsshening asosiy falsafiy g‘oyalari quyidagilardan iborat: ===
* '''Nihilizm''': U G‘arb madaniyatining an’anaviy qadriyatlari inqirozga uchrayotganini va "Xudo o‘lgan" degan mashhur iborasi bilan diniy e’tiqodning pasayishini tasvirlagan.
* '''Übermensch (A'lo inson)''': Nitsshe insoniyat o‘z qadriyatlarini yaratishi va an’anaviy axloqdan mustaqil bo‘lishi kerak deb hisoblagan.
* '''Qudrat irodasi (Wille zur Macht)''': U inson motivatsiyasining asosiy harakatlantiruvchi kuchi qudratga intilish ekanligini ta’kidlagan.
* '''Abadiy qaytish nazariyasi''': U inson har bir harakatini shunday yashashi kerakki, agar hayot cheksiz marta takrorlansa ham, bu yashashga arziydigan bo‘lishi kerak.

=== Asosiy asarlari ===

* „Tarixning hayot uchun foydasi va zarari toʻgʻrisida“ (1874)
* „Shopengauer murabbiy sifatida“ (1874)
* „Rihard Vagner Bayretda“ (1875—76)
* „Erkin tafakkur sohiblari uchun qoʻllanma“ (1876—78)
* „Tong yalligʻi“ (1881)
* „Quvnoq bilim“ (1882)
* „Yovuz donishmandlik: hikmatlar va dono soʻzlar“ (1882—85)
* "[[Zardoʻsht tavallosi|Zardusht tavallosi]]" (Also sprach Zarathustra, 1883–1885)
* "Yaxshilik va yomonlikdan narida" (Jenseits von Gut und Böse, 1886)
* "Axloq genealogiyasi" (Zur Genealogie der Moral, 1887)
* "Falsafaga qarshi aforizmlar" (Götzen-Dämmerung, 1889)
* "Antixrist" (Der Antichrist, 1888)

=== Nitsshening Ta’siri ===
Nitsshening g‘oyalari [[Ekzistensializm|ekzistentsializm]], [[postmodernizm]] va [[psixoanaliz]] kabi falsafiy oqimlarga katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning asarlari [[Albert Camus|Albert Kamyu]], [[Jean-Paul Sartre|Jan-Pol Sartr]], [[Martin Haydegger|Martin Xaydegger]], [[Sigmund Freud|Zigmund Freyd]] va boshqa ko‘plab faylasuflar va yozuvchilar tomonidan o‘rganilgan va rivojlantirilgan.

Bugungi kunda ham Nitsshening falsafasi inson tafakkuri, axloqiy qadriyatlar va erkinlik tushunchalarini o‘rganishda muhim manba sifatida qaraladi.

== Adabiyot ==
* Галеви Д., Жизнь Фридриха Ницше, M., 1991;
* Цвейг С., Вчерашний мир, M., 1991.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Ateistlar]]


{{bio-stub}}