Gepatit A sahifasining manbasini koʻrish

{{Tibbiy holat bilgiqutisi|Nomi=Gepatit A|izoh=Gepatit A virusining elektron mikrografi|Belgilari=Koʻngil aynishi, qusish, ich ketishi, siydikning qorayishi, sariqlik, isitma, qorinda ogʻriq|Mutaxassislik=Yuqumli kasalliklar, Gastroenterologiya, Gepatologiya|Boshlanish vaqti=Infeksiyadan keyin 2–6 hafta|Davomiyligi=8 hafta|Sabablari=Hepatovirus A bilan ifloslangan suv ichish yoki ovqat yeyish|Tashxis=Belgilar va qon testlari orqali|Differensial diagnostika=Boshqa infeksion va infeksion boʻlmagan gepatitlar bilan|Oldini olish=Gepatit Aga qarshi emlash, qoʻllarni yuvib yurish, ovqatni yaxshi pishirish|Davolash=Simptomatik davo, jigar transplantatsiyasi|Uchrash tezligi=114 mln (2015)|Oʻlimlar=11 200 kishi|tasvir=Hepatitis A virus 01.jpg|sinonimlar=infeksion gepatit|belgilari=Koʻngil aynishi, qusish, ich ketishi, siydikning qorayishi, sariqlik, isitma, qorinda ogʻriq}}

'''Gepatit A''' – gepatovirus A [[Viruslar|virus]]i (GAV) tomonidan keltirib chiqariladigan keng tarqalgan [[Yuqumli Kasalliklar|yuqumli kasallik]]lardan biri hisoblanadi. GAV fekal-oral usulda yuqadi. Inkubatsiyon muddati oʻrtacha 30 kunni tashkil etadi. Gepatit A aksariyat holatda asimptomatik boʻladi. Boshqa hollarda [[isitma]], [[koʻngil aynishi]], [[qusish]], [[ich ketishi]], sariqlik va qorinda [[ogʻriq]] bilan namoyon boʻlishi mumkin. Jigarga aloqador boʻlmagan belgilari juda kam uchraydi hamda [[vaskulit]], [[artrit]], aplastik [[anemiya]], [[gemolitik anemiya]], trombotsitopeniya, [[pankreatit]] va Giyan – Barre sindromi qoʻshilib kelishi mumkin. Aksariyat bemorlarda 2-6 oy ichida oʻz-oʻzidan tuzalib ketadi. Shu xususiyati bilan [[Gepatit B viruslari|gepatit B]] va Cdan ajraalib turadi. Chunki, bu viruslar surunkali kasalliklarga sabab boʻladi. 1% dan kamroq bemorlarda fulminant jigar yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin va bu jigar [[Transplantatsiya|transplantasiya]]sini talab qiladi. Fulminant jigar kasalligi rivojlanishi uchun xavf omillariga bir vaqtning oʻzida gepatit C bilan kasallanganlik hamda [[homiladorlik]] kiradi. Klinik jihatdan boshqa [[virusli gepatit]]lardan farq qilmaydi. Laboratoriya tekshiruvlarida [[plazma]] aminotransferaza fermentlari (ALT ASTga qaraganda ancha baland), [[bilirubin]] va ishqoriy fosfataza miqdorining ancha oshishi kuzatiladi. Tashxis qonda GAV [[Immunoglobulinlar|immunoglobulin]] Mni aniqlash orqali tasdiqlanadi. Davolash simptomatik boʻlib, asosan dam olish, koʻp suyuqlik ichish, koʻngil aynishi va ich ketishini bartaraf etishdan iborat boʻladi<ref name=":0">Langan RC, Goodbred AJ. Hepatitis A. Am Fam Physician. 2021 Oct 1;104(4):368-374. PMID: 34652109.</ref>.

== Etiologiyasi ==
Gepatit A virusi Hepatoviruslar [[turkum]]i, Picornaviridae oliasiga mansub, kichik, qobiqsiz, yagona zanjirli musbat [[Ribonuklein kislotalar|RNK]]li virus hisoblanadi. Oshqozon kislotasi, issiqlik va kimyoviy moddalarga chidamli boʻlib, dengiz suvi va chuchuk suvda oylab turishi mumkin<ref name=":0" />.

=== Epidemiologiyasi ===
Simptomatik GAV infeksiyalari bilan yiliga 1.4 mln odam kasallanadi. 

=== Virologiya ===
Gepatit A virusining 1 ta serotipi va 7 ta genetik guruhlari tasvirlangan boʻlib, shulardan toʻrttasi odamda va uchtasi [[primatlar]]da kasallik keltirib chiqaradi<ref>Cristina J, Costa-Mattioli M. Genetic variability and molecular evolution of hepatitis A virus. Virus Res. 2007 Aug;127(2):151-7. doi: 10.1016/j.virusres.2007.01.005. Epub 2007 Feb 27. PMID: 17328982.</ref>.
{| class="wikitable"
|+Virus tuzilishi
!Turkum
!Strukturasi
!Simmetriyasi
!Kapsid
!Genom tuzilishi
!Genom segmentatsiyasi
|-
|Gepatovirus
|Ikosayedr
|Soxta T=3
|Konvertsiz
|Linear
|Monopartit
|}
Odam va boshqa umurtqali hayvonlar xoʻjayin vazifasini oʻtaydi. [[Viruslar|Virus]] fekal-oral va qon orqali yuqadi. Yutilganidan keyin ichak yoki ogʻiz-halqum [[epiteliy]]si orqali qonga tushadi. [[Qon]] orqali virus [[jigar]]ga boradi va jigar gepatotsitlari va makrofaglarida joʻpayishni boshlaydi. Virus replikatsiyasi [[sitoplazma]]da sodir boʻladi. Hujayraga kirishi xoʻjayin [[Retseptorlar|retseptor]]lariga bogʻlanishi va endotsitoz orqali amalga oshiriladi. Virus lizis yoki viroporinlar orqali [[hujayra]]ni tark etadi. Virionlar jigardan oʻt suyuqligiga, u yerdan ichaklarga quyiladi.
{| class="wikitable"
|+Kasallik chaqirishi
!Turkum
!Xoʻjayini
!Toʻqima tropizmi
!Hujayraga kirishi
!Koʻpayish joyi
!Yuqishi
|-
|Gepatovirus
|odamlar va umurtqalilar
|jigar
|hujayra retseptor endotsitoz
|sitoplazma
|Oral-fekal; qon
|}

== Belgi va simptomlari ==
Klinik belgilari yoshga qarab oʻzgarib turadi bunda 6 yoshdan kichik bolalarda uchrasa, 30% hollatlarda simptomlar kuzatilsa, kattalarda bu koʻrsatkich 70%ni tashkil etadi. Simptomatik bemorlarda kasallik quyidagi fazalarda namoyon boʻladi<ref>Jeong SH, Lee HS. Hepatitis A: clinical manifestations and management. Intervirology. 2010;53(1):15-9. doi: 10.1159/000252779. Epub 2010 Jan 5. PMID: 20068336.</ref>.

=== Sariqlik oldi fazasi ===
Sariqlik fazasi oʻrtacha 5-7 kun davom etadi.

* [[isitma]]
* holsizlik
* ishtahasizlik
* [[koʻngil aynishi]] va [[qusish]]
* qorinda ogʻriq
* [[bosh ogʻrigʻi]]

=== Sariqlik fazasi ===
Sariqlik fazasi 4-30 kun davom etadi.

* Siydik qorayishi
* Sariqlik
* Oqish najas

=== Boshqa kam uchrovchi belgilari ===

* [[Junjish|qaltirash]]
* [[yoʻtal]]
* qichishish
* toshmalar
* ich ketishi
* ich qotishi
* [[artralgiya]]
* [[mialgiya]]

== Tashxis ==
Tashxis sariqlik, siydikning qorayishi, qorinda bezovtalik, isitma, holsizlik, koʻngil aynishi, ich ketishi belgilari kuzatilgan odamda gumon qilinishi shunga asosan tekshiruv ishlarini talab qiladi. Tashxisni qonda GAV IgM antitanalarini aniqlash orqali tasdiqlanadi. IgM antitanalari oʻtkir gepatit A dan keyingina rivojlanadi va infeksiyadan 1-2 hafta oʻtib va 14 hafta turadi<ref>Nainan OV, Xia G, Vaughan G, Margolis HS. Diagnosis of hepatitis a virus infection: a molecular approach. Clin Microbiol Rev. 2006 Jan;19(1):63-79. doi: 10.1128/CMR.19.1.63-79.2006. PMID: 16418523; PMCID: PMC1360271.</ref>.
[[Fayl:HAV Infection.png|thumb|Gepatit A virusiga qarshi antitanalar hosil boʻlishi. ]]

== Differensial diagnostika ==
Differensial tashxis boshqa virusli infeksiyalar, bakteriyali infeksiyalar, autoimmun kasalliklar, [[Parazitar kasalliklar|parazitlar]], doridan zaharlanishlar, ishemik gepatit va Bad–Xiari sindromidan qilinadi.

== Davolash ==
Gepatit A bilan infeksiyalangan bemorlarga faqat simptomatik terapiya qilinadi. Bemor koʻp dam olishi, yetarlicha ovqat va suyuqlik ichishi, gepatotoksik mahsulotlar masalan [[Alkogolizm|alkogol]] va paratsetamol isteʼmol qilmaslik kerak. Agar bemor koʻp miqdorda qayt qilsa, antiemetik beriladi. Gepatit A uchun birorta maxsus antivirus preparat mavjud emas.

== Profilaktikasi ==
Gepatit Adan [[Emlash|vaksinatsiya]], gigienaga rioya qilish va toza suv va ovqat isteʼmol qilish orqali himoyalanish mumkin.

=== Emlash ===
Ikki turdagi [[Vaksinalar|vaksina]]lar biri inaktivatsiyalangan Gepatit A va biri tirik ammo kuchsizlantirilgan Gepatit A virusini tutadi. Har ikkala vaksina ham virusga qarshi faol [[immunitet]] hosil qiladi. Vaksina 25 yildan ortiq muddatga 95% dan ortiq holatda oʻz kuchini yoʻqotmaydi<ref>Van Damme P, Van Herck K. A review of the long-term protection after hepatitis A and B vaccination. Travel Med Infect Dis. 2007 Mar;5(2):79-84. doi: 10.1016/j.tmaid.2006.04.004. Epub 2006 Jun 19. PMID: 17298912.</ref><ref>Nothdurft HD. Hepatitis A vaccines. Expert Rev Vaccines. 2008 Jul;7(5):535-45. doi: 10.1586/14760584.7.5.535. PMID: 18564009.</ref>.

== Manbalar ==

[[Turkum:Tibbiyot]]
[[Turkum:Gepatit]]
[[Turkum:Kasalliklar]]
[[Turkum:Virusologiya]]
[[Turkum:Yuqumli kasalliklar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha kasalliklar]]
[[Turkum:Viruslar]]
[[Turkum:Gepatologiya]]