Germaniy sahifasining manbasini koʻrish

{{kimyoviy unsur|Germaniy / Germanium (Ge)<!-- Symbol-->|32<!-- Atomic Number-->|Och-kulrang [[metall]]<!-- Appearance-->|72,61<!-- Atomic Weight (u.m)-->|137<!-- Atomic Radius (pm)-->|760,0 (7,88)<!-- First Ionizing Energy (kJ/mol)-->|[Ar] 3d<sup>10</sup> 4s<sup>2</sup> 4p<sup>2</sup><!-- Electronic Configuration-->|122<!-- Covalent Radius (pm)-->|(+4e) 53 (+2e) 73<!-- Ionic Radius (pm)-->|2,01<!-- Pauling Negativity Number-->|0<!--Electrode potential30-->|4<!-- Oxidation states-->|5,323<!-- Density (g/cm<sup>3</sup>) -->|0,322<!-- Specific Heat (@20°C J/g mol)-->|60,2<!-- Termal Conductivity (@25°C W/m K)-->|1&nbsp;210,6<!-- Melting Point (K)-->|36,8<!-- Fusion Heat (kJ/mol)-->|3&nbsp;103<!-- Boiling Point (K)-->|328<!-- Evaporation Heat (kJ/mol)-->|13,6<!-- Atomic Volume (cm<sup>3</sup>/mol)-->|olmos<!-- Lattice structure-->|5,660<!-- Lattice constant (Å)-->|n/a<!-- Lattice c/a ratio-->|360,00<!-- Debye temperature (K)-->}}{{Kimyoviy jadval unsuri|view=center|white=1|number=32|fontsize=100%}}
'''Germaniy''' ({{Lang-la|Germanium}}), Ge — [[Mendeleyev davriy sistemasi]]ning IV guruhi kimyoviy elementi. Tartib nomeri 32; atom massasi 72,59. Barqaror izotoplari beshta: 7"Ge (20,52%), 72Ge (24,43%), 73Ge(7,76%), 74Ge(36,54%) va 76Ge(7,76%). Germaniyning juda koʻp sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Germaniy mavjudligini 1871-yilda Germaniy Germaniy Mendeleyev oldindan aytdi; uni "ekasilitsiy" deb atadi va davriy sistemada bu element uchun joy qoldirdi. 1886-yilda nemis kimyogari Germaniy Vinkler argirodit nomli mineral tarkibida oʻsha vaqtda maʼlum boʻlmagan element borligini topdi va unga vatani — Germaniya sharafiga Germaniy deb nom berdi. Germaniy tarqoq element. Yer poʻstida ogʻirlik jihatidan 7-10~4* ni tashkil qiladi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Qushimchalar holida [[temir rudalari|temir]], [[rux|pyx]], [[nikel]]-[[volfram]] [[ruda]]larida, [[toshkoʻmir]], [[torf]], [[neft]]da, [[termal suvlar]]da, [[gidrofitlar|suv oʻtlari]]da va [[silikatlar]] tarkibida boʻladi. Asosiy minerallari: germanit (6,2-10,2%), argirodit (3,65-6,93%), reniyerit (5,46-7.80%) va plyumbogermanit (8,18%). Erkin Germaniy kulrang tusli metall; zichligi 5,33 g/sm3, [[suyuqlanish]] [[temperatura]]si 938,25°, qaynash temperaturasi 2850°. Olmos tipida kristallanadi. [[Atom radiusi]] 1,39 Germaniy Germaniy moʻrt, uni mexanik ishlash qiyin. Germaniy tipik yarimoʻtkazgich. Havoda barqaror; choʻgʻ holatigacha qizdirilganida oksidlanib GeO2 ga aylanadi. Germaniyga suyultirilgan [[xlorid kislota|xlorid]] va [[sulfat kislota]] taʼsir etmaydi. [[Nitrat kislota]] Germaniyni GeO2 ga qadar oksidlaydi. Germaniy oʻz birikmalarida +2 va +4 valentli boʻladi. 500—700° gacha qizdirilganda GeO va GeO2 gacha oksidlanadi. Germaniy (1U)-oksid GeO2 — kristall holdagi oq modda. 1035° gacha tetragonal panjarali a-GeO2 holatda turgʻun. Suyuqlanish temperaturasi 1086°, zichligi 6,277 g/sm3. 10,35° dan yuqorida a=GeO2 geksagonal panjarali, zichligi 4,280 g/sm3 boʻlgan 3-GeO2 ga aylanadi. Germaniy (1U)-oksid Germaniy olishda oraliq mahsulot; maxsus [[shisha]]lar, [[sir]]lar, [[emal]]lar, [[tola optikasi|optik tolalar]] ishlab chiqarishda, muhim Germaniy birikmalari, germanatlar va b. olishda ishlatiladi.

Germaniy [[oltingugurt]] bilan 600-700°da GeS, 10001100° da GeS2, selen bilan 500° da GeSe hosil qiladi. Galogenlar bilan oson reaksiyaga kirishib, tetragalogenidlar beradi. [[Azot]], [[kremniy]], [[vodorod]], [[uglerod]] bilan bevosita birikmaydi. Germaniy va uning [[kimyoviy birikma|birikma]]lari [[yarimoʻtkazgich]] materiallar, turli xil [[diod]]lar, [[tranzistor]]lar, [[detektor]]lar, termoelektrik va termoemission materiallar, zargarlik [[mahsulot]]lari va maxsus krplamalar tayyorlashda qoʻllanadi.

== Adabiyotlar ==
* [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{Unsurlar davriy sistemasi}}

[[Turkum:Kimyoviy unsurlar]]


{{chem-stub}}