Germaniya tarixi

Germaniya alohida hudud sifatida ilk bor Reyn daryosining sharqiy qismini germanlar yashaydigan yer ma'nosida Germania deb Yuliy Sezar davridan boshlab tilga olinadi. Garchi Reyn bo'ylab Germania Superior va Germania Inferior rim provinsiyalari tashkil etilgan bo'lsa-da, german qabilalari Rim imperiyasi tomonidan bu yerlarning bosib olinishiga yo'l qo'ymadilar. G‘arbiy Rim imperiyasi qulagach, Franklar boshqa g‘arbiy german xalqlarini o'zlariga bo'ysundirdilar. 843-yilda Franklar imperiyasi bo'lingach, uning sharqiy qismi Sharqiy Franklar qirolligi, keyinchalik esa Germaniya qirolligi deb ataldi. 962-yilda Otton I Muqaddas Rim imperiyasining ilk imperatoriga aylandi.

Yuqori O'rta asr davrida german portlari ustunlik qilgan Ganza ittifoqi Boltiq va Shimoliy dengizlar bo'ylab o'z mavqeyini o'rnatdi. Kelgusida Prussiyaga aylanadigan hududda Teuton ordeni davlati barpo etildi. So'nggi O'rta asrlarda gersoglar, knyazlar va yepiskoplar imperatorlar hisobiga o'z hokimiyatini kuchaytirdilar. 1517-yildan keyin Martin Lyuter Katolik cherkoviga qarshi Reformatsiya harakatiga boshchilik qildi, natijada shimoliy va sharqiy yerlar protestant dinini qabul qildi, boshqa hududlar esa katolikligicha qoldi. 1618–1648-yillardagi O'ttiz yillik urush Muqaddas Rim imperiyasiga katta vayronagarchiliklar olib keldi, Vestfaliya sulhiga ko'ra esa Avstriya, Prussiya, Bavariya va Saksoniya kabi Imperiya mulklari o'z muxtoriyatiga ega bo'ldilar. Napoleon urushlari davrida feodalizm barham topdi va 1806-yilda Muqaddas Rim imperiyasi tugatildi. Napoleon o'ziga tobe davlat sifatida Reyn ittifoqini tuzdi, Fransiyaning mag'lubiyatidan so'ng esa German ittifoqi tashkil etildi. 1848–1849-yillardagi Olmoniya inqiloblari muvaffaqiyatsizlikka uchragan bo'lsa-da, Sanoat inqilobi iqtisodiyotni modernizatsiya qilib, shaharlarning o'sishi va sotsialistik harakatning yuzaga kelishiga sabab bo'ldi. Poytaxti Berlin bo'lgan Prussiya qudrati oshib bordi. Olmoniya universitetlari fan bo'yicha jahon darajasidagi markazlarga aylandi, musiqa va san'at gullab-yashnadi. Otto fon Bismark rahbarligida 1871-yilda Germaniya imperiyasi tuzilib, Germaniya ilk bor birlashtirildi. Germaniya boshqa davlatlar qatori mustamlakalarni kengaytirish ishlariga qo'shildi.

1900-yilga kelib Germaniya Yevropa qit'asidagi hukmron kuchga aylandi, uning sanoati Britaniyanikidan o'zib ketdi va bu holat Angliya-Germaniya dengiz qurollanish poygasini keltirib chiqardi. Germaniya Birinchi jahon urushida Markaziy kuchlarga boshchilik qildi, biroq mag'lubiyatga uchrab, tovon to'lashga majbur qilindi va hududlaridan mahrum etildi. 1918–1919-yillardagi Germaniya inqilobi imperiyaga barham berib, demokratik Veymar Respublikasini o'rnatdi. 1933-yilda Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasi yetakchisi Adolf Gitler Buyuk depressiya keltirib chiqargan qiyinchiliklar hamda Birinchi jahon urushidan keyingi shartlardan norozilikdan foydalanib, totalitar tuzum o'rnatdi. Ushbu Uchinchi reyx antisemitizmni o'z siyosatining markaziga qo'ydi, nemis tilida so'zlashuvchi qo'shni hududlarni anneksiya qildi va Polshaga bostirib kirdi, bu esa Ikkinchi jahon urushini boshlab yubordi. Nasistlar 11 million kishining, jumladan 6 million yahouiyning yostig'ini quritgan Holokost genotsidini sodir etdilar. Germaniya 1945-yilda mag'lubiyatga uchradi va Ittifoqchilar tomonidan okkupatsiya qilindi. Olmoniya hududlari bo'lib yuborilib, Polsha va Sovet Ittifoqi tarkibiga qo'shib olindi.

Germaniya Sovuq urush davrini NATO bilan ittifoqchi bo'lgan G‘arbiy Germaniya va Varshava shartnomasiga kirgan Sharqiy Germaniyaga bo'lingan holda o'tkazdi. Odamlar kommunistik hududlardan iqtisodiy jihatdan jadal o'sgan va Yevropaning yetakchi iqtisodiyotiga aylangan G'arbiy Germaniyaga qochib o'tdilar. 1989-yilda Berlin devori ochildi hamda Sharqiy va G'arbiy Germaniya birlashtirildi. Fransiya–Germaniya munosabatlari Yevropa Ittifoqi doirasida Yevropaning siyosiy integratsiyasi asosiga aylandi. 1999-yilda Germaniya yevro hududning asoschilaridan biri bo'ldi. XXI asrda Angela Merkel 2005–2021-yillar oralig'ida mamlakatning ilk ayol kansleri sifatida faoliyat yuritdi. Mamlakat evrohudud inqiroziga qarshi choralarni boshqardi, barqaror energiyaga o'tdi va 2015-yilgi Yevropa migratsiya inqirozi davrida bir million kishini qabul qildi — bu esa o'ng qanotdagi Germaniya uchun muqobil partiyasining kuchayishiga turtki bo'ldi.

Ibtidoiy davr

Paleolit va Neolit davrlari

Arslon-odam haykalchasi, Xoxlenshteyn-Stadel, tax. miloddan avvalgi 40 000-yil

Geissenkloʻsterledan topilgan suyak fleyta, miloddan avvalgi 43,000–35,000-yillar

1907-yilda Mauer 1 jag'ining topilishi Germaniyada bundan 600 000 yil muqaddam arxaik odamlar yashaganini tasdiqlaydi. Ilk odam qazilmasi — Neandertallar 1856-yilda Neandertal vodiysidan topilgan. Shu paytgacha topilgan eng qadimgi to'liq ov qurollari to'plami Schöningendagi konlardan qazib olingan bo'lib, ular 200 000 yillik o'nta yog'och nayzadir. Germaniyadagi zamonaviy odamlarning eng qadimgi izlari 45 000 yillik qoldiqlar topilgan Ilsenhöhle g'oridan aniqlangan. Shvabiya Yura]] g'orlaridan topilgan paleolit davridagi dastlabki zamonaviy odamlar faoliyatiga oid qoldiqlar orasida haykaltaroshlik namunalari ham bor. 40 000 yillik Arslon-odam haykalchasi va Hohle Fels Venerasi topilgan eng qadimgi shubhasiz inson figuraviy san'at namunalaridir.

Miloddan avvalgi 13 000 va 11 700 yillar oralig'ida Shimoliy-Markaziy Germaniya Arensburg madaniyati tarkibiga kirgan. Yevropaga ko'chib kelgan mahalliy ovchi-terimchilardan farqli o'laroq, dastlabki dehqonlar neolit davrida, yani 10 000–8 000 yil ilgari Anatoliyadan kelishgan.Markaziy Germaniya shimoliy Germaniyadagi Ertebolle madaniyati bilan zamondosh bo'lgan Lentasimon kulolchilik madaniyatining asosiy hududi bo'lgan. Shu davrda Markaziy Yevropada neolit davridagi doiraviy inshootlar qurilgan. G'ildirak va aravadan foydalanilganligining eng qadimgi izlari miloddan avvalgi 3400-yilga tegishli Funnelbeaker madaniyati manzilgohidan topilgan.

Bronza davri

Ipf togʻi; Urnfeld davrida uning cho‘qqisi tekislanib, istehkomlashtirilgan.

So‘nggi neolit davrida Markaziy Yevropaning unumdor tekisliklari bo‘ylab tarqalgan Hallstatt madaniyati aholisi hind-evropalik ajdodlarga ega bo‘lgan. So‘nggi bronza davriga kelib Laten madaniyati boshqa madaniyatlarni siqib chiqardi, Skandinaviya va Germaniyada esa bronza davri rivojlandi. Laten madaniyati o‘rnini Halstatt madaniyati egalladi.

Temir davri

Halstatt madaniyati miloddan avvalgi 12–8-asrlarda hamda ilk temir davrida (miloddan avvalgi 8–6-asrlar) G‘arbiy va Markaziy Yevropada ustunlik qilgan madaniyat bo‘lgan. Undan keyin Laten madaniyati (miloddan avvalgi 5–1-asrlar) keldi. Markaziy va Janubiy Germaniyada ushbu madaniy xususiyatlarni o‘zlashtirgan aholi keltlar deb hisoblanadi. Keltlar madaniy markazlari so‘nggi bronza davridan boshlab (miloddan avvalgi tax. 1200 yildan 700 yilgacha) shakllana boshlagan. Alp tog‘laridan shimoldagi eng qadimgi shahar bo‘lgan Heuneburg kabi ba’zi markazlar Oʻrta yer dengizi mintaqasi bilan savdo yo‘llarini saqlab turgan muhim madaniyat markazlariga aylandi. Miloddan avvalgi 700-yillardan boshlab Janubiy Skandinaviya va Shimoliy Germaniyadan kelgan german qabilalari janubga tomon kengayib, keltlarni siqib chiqardilar.

German qabilalari, Rim istilolari va Buyuk xalqlar ko‘chishi

Dastlabki ko‘chishlar, suevlar va Rim Respublikasi

German qabilalarining etnogenezi hozirgacha munozaraliligicha qolmoqda. Averil Cameron fikricha, bronza davri yoki rimliklargacha bo‘lgan temir davrida "uzluksiz jarayon" sodir bo‘lgan. Miloddan avvalgi 1-asrda qabilalar Skandinaviya va Shimoliy Germaniyadan janubi-sharqqa hamda g‘arbga qarab kengayib bordi hamda Galliyadagi keltlar, shuningdek, Markaziy va Sharqiy Yevropadagi eroniy, boltiq boʻyi va slavyan madaniyatlari bilan to‘qnash keldi.

German qabilalari haqidagi ma’lumotlar ularning Rim bilan uchrashuvlari, lingvistik xulosalar, shuningdek, arxeologik va arxeogenetik kashfiyotlar orqali olinadi. Miloddan avvalgi 1-asrda Rim davlat arbobi Yuliy Sezar Reyn daryosidan o‘tuvchi ilk ko‘prikni qurdirib, qabilalar hududiga harbiy qism boshlab bordi. Qabilalar ichki hududlarga chekingani sababli Sezar ular bilan aloqa qilmadi. Miloddan avvalgi 60-yilga kelib, Suebi qabilasi Reyn daryosining g‘arbiy qismidagi gallarning Aedui qabilasi yerlarini zabt etgan edi. Galliyani bo‘ysundirish kampaniyasini boshlagan Sezar bu hududni sharqdan kelgan german ko‘chmanchilari bilan to‘ldirish rejalariga qarshi chiqdi. Sezar miloddan avvalgi 58-yilda Vosges jangida suebi kuchlarini tor-mor keltirib, ularni chekinishga majbur qildi.

Reyn daryosi bo‘yidagi rimliklar manzilgohlari

Gallia Belgica rim provinsiyasining poytaxti — Trir shahridagi Porta Nigra, milodiy 170-yilda qurilgan

Avgust Reyn va Dunay ortini zabt etishni nafaqat odatiy tashqi siyosat, balki isyonkor Galliyaga germanlarning bostirib kirishiga qarshi zarur chora deb hisobladi. Daryolar bo‘ylab qo‘shinlar turargohi va savdo markazlari barpo etildi. Ubii kabi ayrim qabilalar Rim bilan ittifoq tuzib, rim madaniyatini qabul qildilar.

Milodiy I asrda rim legionlari qabilalarni bo‘ysundirish maqsadida Yuqori Dunaydan shimolda va Reyn daryosidan sharqda joylashgan Germaniya hududlariga yurishlar uyushtirdilar. Rimliklarning boshqaruv, soliqlar va huquqiy tizimga oid g‘oyalari infratuzilmaning yo‘qligi sababli amalga oshmadi. Rim taktikasini yaxshi bilgan Arminiy boshchiligidagi qabilalar ittifoqi Teutoburg o‘rmonidagi jangda yirik rim qo‘shinini tor-mor keltirdi. Natijada Rim chegarani qat’iy belgilashga va Germaniyaga yurishlarni to‘xtatishga qaror qildi. Milodiy 100-yilga kelib Reyn, Dunay va Limes Germanicus bo‘ylab chegara o‘rnatildi. Chegaraning janubi va g‘arbida Rim hukumati ostida bir nechta german qabilalari yashagan. Uzoq davom etgan harbiy yurishlardan so‘ng, harbiy nazorat faqat daryolar atrofdagi yerlar bilan cheklangani bois, milodiy 85-yilda Germania Inferior va Germania Superior provinsiyalari tashkil etildi. O‘rta asrlardan oldin Rim nazoratidagi g‘arbiy Germaniyaga xristianlik kirib kelgan bo‘lib, Buyuk Konstantin hukmronligi davrida (h. 306–337) Aula Palatina kabi xristian diniy inshootlari qurilgan.

Buyuk xalqlar ko‘chishi va G‘arbiy Rim imperiyasining tanazzuli

Qush, ot va suev tuguni bilan bezatilgan stilizlashtirilgan inson boshini aks ettiruvchi Buyuk xalqlar ko‘chishi davridagi oltin brakteat

Rimning III asr inqirozi yirik g‘arbiy german qabilalarining paydo bo‘lishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi: alemannar, franklar, bayuvarlar, xattlar, sakslar, frizlar, sikambrlar va turinglar. III asrga kelib german tilida so‘zlashuvchi xalqlar limes va Dunay chegarasidan tashqariga ko‘chishni boshladilar. Vestgotlar, Ostrogotlar, vandallar, burgundlar, longobardlar, sakslar va franklar kabi yirik qabilalar ko‘chib o‘tib, Rim imperiyasining qulashida va eski G‘arbiy Rim imperiyasining o‘zgarishida o‘z rolini o‘ynadilar.

IV asrning oxiriga kelib g‘unlar Sharqiy va Markaziy Yevropaga bostirib kirib, Hun imperiyasini tuzdilar. Bu voqea Buyuk xalqlar ko‘chishini keltirib chiqardi. Markaziy va Sharqiy Yevropadagi ulkan hudud ustidan g‘unlar gegemonligi Attilaning o‘g‘li Dengizich 469-yilda vafot etguniga qadar davom etdi. Yana bir muhim burilish nuqtasi 406-yilda vandallar, alanlar va suevlar kabi qabilalarning tanazzulga yuz tutayotgan G‘arbiy Rim imperiyasi hududiga o‘rnashib olish uchun Reyn daryosidan o‘tishi bo‘ldi.

Qabilaviy gersogliklar va markalar

Qabilaviy gersogliklar german qabilalarining an’anaviy hududlarini anglatadi. Bunday gersogliklar tushunchasi, ayniqsa, IX asrga kelib Sakoniya, Bavariya, Shvabiya va Frankoniya kabi Sharqiy Franklar qirolligini tashkil etgan hududlarda saqlanib qoldi.

Salian sulolasi imperatorlari (1027–1125) qabilaviy gersogliklarni saqlab qoldilar. Hohenstaufenlar davrida o‘rta asrlarda ular o‘z ahamiyatini yo‘qota bordi. Fridrix I Barbarossa 1180-yilda ko‘proq hududiy gersogliklar foydasiga ularni bekor qildi. Keyingi qirollar sharq va shimolda chegara okruglari yoki markalarga asos soldilar.

O‘rta asrlar

Franklar imperiyasi

Karolinglar imperatori Buyuk Karl hukmronligi davrida (milodiy 800–814-yillar) qurilgan Axen saroy kapellasi

G‘arbiy Rim imperiyasi 476-yilda german sarkardasi Odoacer tomonidan Romulus Avgustulning taxtdan tushirilishi bilan quladi. Franklar kelgusidagi Merovinglar Franklar qirolligining shimoli-sharqiy qismi bo‘lgan Austrasia ("sharqiy yer") deb nomlangan hududda qabilaviy ittifoq sifatida namoyon bo‘ldilar. Austrasia tarkibiga hozirgi Fransiya, Germaniya, Belgiya, Lyuksemburg va Gollandiyaning ayrim qismlari kirgan. Franklar 250-yildan boshlab Galliyaga tarqalish jarayonida sobiq Rim hududlarini o‘zlariga qo‘shib oldilar. Merovinglar sulosasidan bo‘lgan Xlodvig I 486-yilda Shimoliy Galliyani zabt etdi va 496-yilda Tolbiak jangida Shvabiyadagi alemannar qabilasini bo‘ysundirdi, bu hudd keyinchalik Shvabiya gersogligiga aylandi.

Milodiy 500-yilga kelib Xlodvig frank qabilalarini birlashtirdi va 510-yil atroflarida Franklar qiroli deb e’lon qilindi. Xlodvig ko‘pchilik german hukmdorlaridan farqli o‘laroq, arianlikni emas, katoliklikni qabul qildi. 511-yilda Xlodvig vafotidan keyin uning to‘rt o‘g‘li uning qirolligini o‘zaro bo‘lib olishdi. V–VI asrlarda Meroving qirollari franklar nazoratini hozirgi Germaniya hududining katta qismiga yoyib, turinglar va burgundlarni bo‘ysundirdilar. Merovinglar Fransiya hududlarini gersoglar boshqaruviga berdilar hamda zabt etilgan hududlarni integratsiya qilish uchun Rim imperiyasi usullaridan foydalandilar.Moreland, John; Van de Noort, Robert (1992). "Integration and Social Reproduction in the Carolingian Empire". World Archaeology 23 (3): 320–334. doi:10.1080/00438243.1992.9980183. 柏 Qabilalarga o‘z huquqiy tizimlarini saqlab qolishga ruxsat berilgan bo‘lsa-da, ulardan arianlikdan voz kechish talab qilindi.

718-yilda Karl Martell neustriyaliklarni qo‘llab-quvvatlagan holda sakslarga qarshi urush olib bordi. 750-yilga kelib katolik franklar Galliya, Germaniya, Shvabiya, Burgundiya va Shveytsariyadagi ulkan hududni — Franklar davlatini nazorat qildilar. Liutprand bosimi ostida papalik 732-yilda Turs jangida Umayyidlar xalifaligini mag‘lub etganidan keyin Marteldan yordam so‘radi. Biroq, mustahkam ittifoq faqat Karl vafotidan keyin uning vorisi Pipin Qisqa davridagina yuzaga keldi.

751-yilda Pipin qirol unvonini olib, cherkov tomonidan moylandi. Rim papasi Stefan II Pipin ehsoniga javoban unga Rim va Avliyo Pyotr homiysi sifatida Patricius Romanorum merosiy unvonini berdi, bu esa Papalik viloyati suverenitetini kafolatladi.

Muqaddas Rim imperiyasining tashkil topishi

768-yilda Pipin vafot etgach, uning o‘g‘li Buyuk Karl o‘z hokimiyatini mustahkamladi va Fransiya (Fransiya hududini) kengaytirdi. Buyuk Karl Paviya qamali bilan longobardlarning 200 yillik hukmronligiga barham berdi va o‘zini Longobardlar qiroli deb e’lon qildi. 776-yildagi qo‘zg‘olondan keyin eski longobard zodagonlari o‘rniga sadoqatli frank zodagonlari o‘rnatildi. Keyingi 30 yil sharqdagi slavyanlar va Panon avarlari, shuningdek, sakslar hamda bayuvarlar kabi barcha german qabilalarini bo‘ysundirishga sarflandi. Sakslar urushi 772-yildan 804-yilgacha davom etdi. Franklar o‘z raqiblarini yengib, ularni xristian diniga kiritdilar va yerlarini Karolinglar imperiyasiga qo‘shib oldilar. Milodiy 800-yilning Rojdestvo kunida Rimda Rim papasi Leo III Buyuk Karlni Imperator Romanorum (Rimliklar imperatori) deb toj kiygizdi.

Buyuk Karlning uch nabirasi o‘rtasida bo‘linadigan meros an’anasini davom ettirish yoki primogeniturani joriy etish borasidagi kurashlar 843-yildagi Verden sulhi bilan Karolinglar imperiyasining uch qismga bo‘linishiga olib keldi. Lyudvig Germanskiy Reyn daryosidan sharqdagi va Italiyaning shimolidagi barcha yerlarni o‘z ichiga olgan Sharqiy Franklar qirolligini oldi. Bu hududga 919-yildan 936-yilgacha hukmronlik qilgan ilk frank bo‘lmagan qirol Qushlar ovchisi Henry I boshchiligidagi federatsiyaga birlashgan german qabilaviy gersogliklarining yerlari kirar edi. Qirollik saroyi iqtisodiy va madaniy markazlarga aylangan Kaiserpfalzen deb nomlangan qarorgohlar bo‘ylab ko‘chib yurgan. Axen saroyi markaziy o‘rin tutgan, chunki uning mahalliy saroy kapellasi 1531-yilgacha qirollarni toj kiydirish maskani bo‘lib xizmat qilgan.

Otonlar sulolasi

XII asrga oid Otto I ning vitrajdagi tasviri

936-yilda Otto I Axenda german qiroli, 961-yilda Paviya shahrida Italiya qiroli va 962-yilda Rimda Rim papasi Ioann XII tomonidan imperator deb e’lon qilindi. German qirolining Italiya qirolligi va Lotin cherkovi homiysi sifatidagi an’anasi XII asrda Muqaddas Rim imperiyasi tushunchasining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Keyinchalik Germaniya bilan aynashtirilgan bu nom rasmiy iste’molda saqlanib qoldi va 1452-yilda Rimdagi oxirgi imperatorlik toj kiyish marosimidan keyin unga Nationis Germanicæ (nemis millatiga mansub) so‘zlari qo‘shildi. Otto zodagonlar o‘rniga yepiskoplar va abbatlarni tayinlash bo‘yicha Karolinglar huquqlarini tiklash orqali qirollik hokimiyatini kuchaytirdi; bu tayinlovlar ulkan yer egaliklarini nazorat qilardi. Otto yuqori tabaqali ruhoniylar uchun tselibatni (uylanmaslikni) qo‘llab-quvvatladi, shuning uchun cherkov lavozimlari hech qachon irsiy bo‘lib qolmagan. O‘zi tayinlagan abbatlar va yepiskoplarga yerlar berish orqali Otto ularni "Imperiya knyazlari"ga (Reichsfürsten) aylantirdi. Shu tariqa Otto milliy cherkovga asos soldi. Vengriyalik magarlar 955-yildagi Lexfeld jangida tor-mor etilib, tashqi tahdidlar bartaraf etildi. Elba va Oder daryolari orasidagi slavyanlar bo‘ysundirildi. Otto Rim papasi Ioann XIIni taxtdan haydab chiqardi va papa saylovini o‘z nazoratiga oldi, bu esa papalik ustidan imperator nazorati o‘rnatishga asos bo‘ldi.

Otto I dan keyin uning o‘g‘li Otto II 973–983-yillarda imperator bo‘ldi, shuningdek, Otto II ning rafiqasi Theophanu 983–991-yillarda, uning o‘z rafiqasi Italiyalik Adelayda 991–995-yillarda regentlik qildilar, nabirasi Otto III esa 996–1002-yillarda imperator bo‘ldi. Otto III dan so‘ng uning amakivachchasi Heinrich II hokimiyatga keldi, u Otonlar sulolasining farzandsiz vafot etgan oxirgi imperatori bo‘ldi.

Salianlar sulolasi

1061-yilda muqaddas etilgan Spayer sobori

Heinrich II dan keyin Salian sulolasining ilk imperatori Konrad II hokimiyat tepasiga keldi. Konradning o‘g‘li Heinrich III (1039–56) davrida imperiya cherkovning Klyuni islohotlarini, Xudo sulhini qo‘llab-quvvatladi, simoniyani (cherkov lavozimlarini sotib olishni) taqiqladi va ruhoniylardan tselibatni talab qildi. Papalik ustidan imperatorlik hokimiyati o‘zining cho‘qqisiga chiqdi. Biroq Rim bunga javoban Kardinallar kollegiyasini tuzdi va Rim papasi Grigoriy VII o‘zining cherkov islohotlarini boshladi. Grigoriy o‘zining Dictatus Papae asarida cherkov lavozimlariga tayinlashda papa hokimiyati ustunligini talab qildi. Keyingi ziddiyat natijasida imperator Heinrich IV cherkovdan chetlatilgach, 1077-yilda Kanossada papaning oldida bosh egishga majbur bo‘ldi, bu voqea Investitura uchun kurash deb nomlandi. 1122-yilda Heinrich V va Rim papasi o‘rtasida Vorms konkor dati tuzilib, yarashuvga erishildi. Ushbu nizo natijasida papalik diniy ishlar ustidan nazoratni qaytarib oldi. Oqibatda, Otonlar davridagi imperatorlik cherkov tizimi (Reichskirche) tanazzulga yuz tutdi. Shuningdek, bu dunyoviy knyazlarga qarshi turish uchun qudratli cherkov rahbarlarini tayinlash borasidagi qirollik va imperatorlik an’analariga barham berdi.

Sacrum imperium (Muqaddas imperiya) atamasi ilk bor 1157-yilda Fridrix I Barbarossa tomonidan qo‘llanilgan, Sacrum Romanum Imperium ya’ni Muqaddas Rim imperiyasi so‘zlari esa 1180-yilda birlashtirilib, 1254yildan boshlab hujjatlarda turlicha ko‘rina boshladi.

Ganza ittifoqi

Ganza ittifoqining asosiy savdo yo‘llari

Ganza ittifoqi O‘rta asrlarda Boltiq dengizi, Shimoliy dengiz va kema qatnovi mavjud daryolar bo‘ylab savdoni nazorat qilgan, Shimoliy Yevropa shaharlari savdogarlar gildiyalarining tijorat va mudofaa ittifoqi edi. Unga a’zo bo‘lgan har bir shahar o‘z suverenining huquqiy tizimini saqlab qolgan va erkin imperatorlik shaharlarini istisno qilganda, muayyan siyosiy muxtoriyatga ega bo‘lgan.

Lyubek va Gamburg o‘rtasidagi kelishuvdan boshlangan gildiyalar iqtisodiy resurslarni kuchaytirish hamda birlashtirish, jumladan, savdo yo‘llari va soliq imtiyozlarini ta’minlash, narxlarni nazorat qilish va o‘z tovarlarini yaxshiroq sotish maqsadida o‘zaro hamkorlik qilganlar. Kyoln va Bremen kabi muhim savdo markazlari ushbu ittifoqqa qo‘shilib, uning diplomatik mavqeyini oshirdi. Iqtisodiy salohiyati uchun mintaqaviy hukmdorlar tomonidan tan olingan holda tijorat faoliyati uchun qulay imtiyozlar berildi. O‘zining gullagan davrida ittifoq g‘arbda Londondan tortib Edinburggacha, sharqda Novgorodgacha bo‘lgan deyarli barcha shaharlarda savdo punktlarini saqlab kelgan. XIV asrga kelib qudratli ittifoq o‘z manfaatlarini zarur bo‘lganda harbiy vositalar yordamida ham ta’minlagan. Bu holat 1361-yildan 1370-yilgacha Daniya bilan bo‘lgan urushda o‘z yakuniga yetdi. 1450-yildan keyin So‘nggi o‘rta asrlar inqirozi, hududiy lordlarning ko‘proq tijorat nazoratiga intilgan o‘zgaruvchan siyosati, kumush inqirozi va Yevroosiyo savdo tarmog‘idan chetda qolishi kabi omillar tufayli ittifoq tanazzulga yuz tutdi.

Sharqqa tomon kengayish

Germaniyaning sharqqa tomon kengayish bosqichlari

Fridrix I Barbarossaning 1171-yilda cho‘qintirgan otasi graf Otto fon Kapenbergga bergan oltin byusti

Ostsiedlung (Sharqiy hududlarni o‘zlashtirish) XI–XIV asrlarda Saale va Elbe daryolarining sharqida slavyanlar hamda boltiqbo‘yliklar yashab kelgan hududlarga germanlarning muvofiqlashtirilmagan tarzda ko‘chib o‘rnashishi jarayoni bo‘lgan. X–XI asrlarda sharqiy yerlarga qilingan imperatorlik harbiy yurishlari butparast qabilalarni bo‘ysundirishga qaratilgan edi. Zabt etilgan hududlar harbiy nazoratni ta’minlovchi va soliq yig‘ilishini nazorat qiluvchi istehkomlar hamda qal’alardagi qo‘shinlar joylashgan chegara hududlari — markalar sifatida imperiya tarkibiga kiritilgan.

1230-yilda monaxlar ordeni bo‘lgan Teuton ordeni Prussiya yurishini boshladi. Polsha gersogi Mazoviyalik Konrad kuchlari tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bu yurish boltiqbo‘ylik burungi prusslarni xristianlashtirishni maqsad qilib, ulkan hududlarni zabt etishga muvaffaq bo‘ldi. Imperator roziligi bilan ruhlangan orden Konradning roziligisiz davlat tuzishga qaror qildi. Faqat papa hokimiyatiga bo‘ysungan holda, orden 150 yil davomida Teuton davlatini kengaytirdi. Polsha qirolligi, Liviya buyuk knyasligi va Novgorod respublikasi bilan ziddiyat XV asr o‘rtalariga kelib harbiy mag‘lubiyat va cheklanishga olib keldi. Teuton ordenining oxirgi buyuk magistri Brandenburg-Ansbaxlik Albert qolgan yerlarni dunyoviy Prussiya gersogligiga aylantirdi.

Cherkov va davlat

Heinrich V 1111-yilda Muqaddas Rim imperatori bo‘ldi. Cherkovni nazorat qilish umidida u Adalbert fon Saarbryukenni Mayns arxiyepiskopi etib tayinladi. Biroq Adalbert unga qarshi chiqib, cherkov hokimiyatini ustun qo‘ydi. Bu holat Investitura uchun kurash doirasidagi "1111-yil inqirozi"ni keltirib chiqardi. 1137-yilda knyag-saylovchilar nomzod sifatida Hohenstaufen sulolasiga mansub Konrad III ga yuzlandilar. Konrad raqibi Geynrix Lattani Bavariya va Saksoniyadan mahrum qilishga urindi, bu esa imperiyaning ikki guruhga bo‘linishiga va urushga sabab bo‘ldi. Gvelflar Geynrix Latta mansub bo‘lgan Velflar sulolasini qo‘llab-quvvatladilar. Raqib Gibellinlar esa Shvabiyaning Hohenstaufenlar sulolasiga sodiqlik bildirdilar. Gvelflar papalik ostida cherkov mustaqilligini va imperator hokimiyatiga qarshi gersoglik manfaatlarini himoya qilishni xohlardilar. Gibellinlar esa cherkov ustidan nazoratni va kuchli imperatorlik hukumatini yoqladilar.

Hohenstaufenlar imperatori Fridrix Barbarossa davrida, 1156-yilda guruhlar o‘rtasida kelishuvga erishildi. Bavariya gvelflarni ifodalagan Geynrix Lattaning o‘g‘li Geynrix Arslonga qaytarildi. Avstriya markgrafligi Bavariyadan ajratilib, 1156-yilda Avstriya gersogligiga aylantirildi. Savdo tufayli boyib ketgan Shimoliy Italiya shaharlari Barbarossaning feodal hukmronlik da’vosiga qarshi chiqishdi. Ular Lombard ittifoqiga birlashib, 1176-yilda Lenyano jangida Barbarossani yengdilar. Imperator va Rim papasi Aleksandr III o‘rtasida Venetsiya sulhi tuzilib, yarashuvga erishildi. 1180-yilda Geynrix Arslon qonundan tashqari deb e’lon qilindi, Saksoniya bo‘lindi, Bavariya esa Vittelsbaxlar sulolasiga asos solgan va 1918-yilgacha Bavariyani boshqargan Otto fon Vittelsbaxga berildi.

1184–1186-yillarda Barbarossa davridagi imperiya Pyatidesyatnik reyxstagi va uning o‘g‘li Heinrich VI ning normand malikasi Sitsiliyalik Konstansiya bilan nikohi bilan o‘zining madaniy cho‘qqisiga erishdi. Albertus Magnusning sxolastik falsafasi va Wolfram von Eschenbach adabiyotida o‘z aksini topgan chavandozlik va saroy madaniyati gullab-yashnadi.

Imperatorlik kurfürstlari, Codex Balduini Trevirorum, tax. 1340

1212–1250-yillarda Fridrix II professional tarzda boshqariladigan davlatni barpo etdi. U Italiyadagi urushni qayta boshladi. Cherkov va dunyoviy knyazlarga suveren huquqlar berilib, bu mustaqil davlatlarning paydo bo‘lishiga olib keldi. Papaning kurashi imperiya kuchini zaiflashtirdi, Fridrix II uch marta cherkovdan chetlatildi. Uning o‘limidan so‘ng Hohenstaufenlar sulolasi quladi va 1250–1273-yillarda imperatorsiz interregnum (taxt bo‘sh qolgan davr) boshlandi. Bu davr Shvabiya grafi Rudolf Ining saylanishi bilan yakunlandi.

Imperator Lyudvig IV va papalik o‘rtasidagi muzokaralarning muvaffaqiyatsizligi 1338-yilda Imperator mulklari knyazlari tomonidan Rens deklaratsiyasining qabul qilinishiga olib keldi, unga ko‘ra kurfürstlarning aksariyati tomonidan saylanish papa tasdiqisiz avtomatik ravishda qirollik unvoni va imperiya ustidan hukmronlikni taqdim etishi belgilandi. Natijada monarx kurfürstlarning lutfiga qaram bo‘lib qoldi. 1346–1378-yillarda Karl IV imperator hokimiyatini tiklashga harakat qildi. 1356-yilgi Oltin bullaga ko‘ra, imperatorlar faqat yettita kurfürstdan iborat kollegiya tomonidan saylanishi belgilandi.

1347–1351-yillarda Yevropani Qora o‘lat pandemiyasi qamrab olib, aholining 30–60 foizini qirib yubordi. Bu ijtimoiy tanglik, diniy ishonchsizlik va fanatizmga olib keldi. Xususan, yahudiylar aybdor deb topilib, hujumga uchradilar. Ko‘plab yahudiylar qochib, Sharqiy Yevropaga o‘rnashib oldilar.

Shaharlar va qishloqlar

Nemis hududlarining aholisi 1056-yilda 5–6 million kishini, 1190-yilda esa 7–8 million kishini tashkil qilgan. Aholining asosiy qismini feodal lordlari va monastirlar tasarrufidagi qaram dehqonlar tashkil etgan. XII asrda savdo yo‘llari hamda imperatorlik istehkomlari va qal’alari yaqinida yangi shaharlar bunyod etila boshlandi. Shaharlar munitsipal huquqiy tizimga bo‘ysungan. Erkin imperatorlik shaharlari maqomini olgan Kyoln kabi yirik shaharlar endilikda yer egalari yoki yepiskoplarga bo‘ysunmagan, balki bevosita imperatorga tobe bo‘lib, tijorat va huquqiy erkinliklardan bahramand bo‘lganlar. Shaharlar odatda savdo elitasidan iborat bo‘lgan patrisiy kengashi tomonidan boshqarilgan. Hunarmandlar shaharlar ustidan nazorat o‘rnatishga intiluvchi qat'iy qoidalar bilan boshqariladigan hunarmandchilik gildiyalarini tuzganlar. Jamiyat qatlamlarga bo‘linib ketgan bo‘lib, u ruhoniylar, shifokorlar, savdogarlar, hunarmandlar gildiyalari, yollanma ishchilar va dehqonlardan iborat edi. To‘laqonli fuqarolik huquqi kambag‘allarga berilmagan. Soliqqa tortish, jamoat xarajatlari, biznesni tartibga solish, bozor nazorati hamda korporativ muxtoriyat chegaralari siyosiy ziddiyatlarni keltirib chiqargan.

Ta’lim va madaniyat

1439-yil atroflarida Johannes Gutenberg ko‘chma harflardan foydalanib, Kitob chop etish inqilobiga asos soldi. Arzon bosma kitoblar va risolalar Reforma hamda Ilmiy inqilob g‘oyalarining tarqalishiga xizmat qildi.

O‘rta asrlar va Uyg‘onish davrining nufuzli nemis tilidagi bosmaxona ustalari, mualliflari, rassomlari va olimlari

• 
  Abbasa Hildegard of Bingen illyustratsiyalangan qo‘lyozmalarni nazorat qilish bilan birga nufuzli teologik, botanik, tibbiy matnlar va Ordo Virtutum axloqiy dramasini yozgan
• 
  1439-yil atrofida bosma mashinadan foydalangan ilk kashfiyotchi Johannes Gutenberg harakatlanuvchi harflar yordamida matn bosishni joriy etib, kitob bosish inqilobini boshlab berdi. U 1455-yilda Gutenberg Bibliyasini nashr etdi.
• 
  1500-yil atroflarida Albrecht Dürer Yevropa bo‘ylab rassom, gravyurachi, matematik, nazariyotchi va Shimoliy Uyg‘onish davrining muhim namoyandasi sifatida shuhrat qozondi.
• 
  Tilman Riemenschneider so‘nggi gotika davridan Uyg‘onish davrigacha yashab o‘tgan eng mahoratli haykaltarosh, o‘ymakor va tosh yo‘nish ustasi bo‘lgan
• 
  Adam Ries rim raqamlarining noqulayligini anglab yetib, ularni arab raqamlari bilan almashtirgani uchun "zamonaviy hisob-kitob otasi" deb e’tirof etiladi.
• 
  Georgius Agricola arabcha al- aniqlik artiklini tashlab yuborib, kimyo fanini tasvirlashda faqat chymia va chymista so‘zlarini ishlatgan ilk olim bo‘lgan. U mineralogiyaning otasi va ilmiy fan sifatida geologiyaga asos solgan shaxs sifatida tilga olinadi.
• 
  Hans Holbein the Younger XVI asrning buyuk portret ustalaridan biridir.

Reforma va Uyg‘onish davri

Ijtimoiy o‘zgarishlar

Albrecht Dürerning 1515-yilgi Zafar archasi asarining bir qismi. Unda yirik piyoda askarlar, an’anaviy otliq qo‘shinlar hamda yangi turdagi ko‘chma artilleriya bilan jihozlangan yaxlit professional qo‘shin tasvirlangan.

1438-yildan boshlab Avstriya gersogligi, Bohemiya va Vengriya ustidan nazoratni qo‘lga kiritgan Habsburg sulolasi 1806-yilgacha Muqaddas Rim imperatori lavozimini doimiy ravishda egallab keldi.

XIV asr ofatlaridan keyin Yevropa jamiyati o‘zgarib, o‘lat, G‘arbiy shizma va sulolaviy urushlar fonida diniy itoatkorlik hamda siyosiy sadoqat zaiflashdi. Erkin imperatorlik shaharlarining yuksalishi va shaharliklar qatlamining paydo bo‘lishi feodalizmning ijtimoiy-iqtisodiy tartibini yemirdi. Janubiy Germaniyadagi rivojlanayotgan shaharlarda savdo elitalarining tijorat korxonalari misli ko‘rilmagan boylik keltirib chiqardi. Cherkov va dunyoviy hukmdorlarning moliyachilari sifatida badavlat oilalar XV va XVI asrlarda imperiyaga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatdilar. Pul muomalasiga asoslangan iqtisodiyot ritsarlar va dehqonlar o‘rtasida norozilik keltirib chiqardi, bosqinchi "qaroqchi ritsarlar" odatiy holga aylandi. Maksimilianning harbiy islohotlari ritsarlar qatlamini barham bergan harbiy inqilobni keltirib chiqardi.

Ayrim Yevropa miqyosidagi o‘zgarishlar imperiyada boshlangan: Maksimilian tomonidan asos solingan ilk zamonaviy pochta tizimi va Gutenberg ixtiro qilgan bosma uskunasining uyg‘unlashuvi muloqot inqilobini yuzaga keltirdi. Imperiyaning markazlashmagan tuzilishi senzurani qiyinlashtirdi va matbaa mashinasi bilan birgalikda erkin fikr bildirishga ko‘maklashdi. Bu hokimiyatga buyruq va siyosatlarni tarqatishda yordam berdi, imperiyaning yaxlitligini kuchaytirdi hamda Lyuter kabi islohotchilarga o‘z qarashlarini ommaga yoyishga imkon yaratib, Reformani harakatga keltirdi.

Imperatorlik islohoti

Maksimilian I 1493–1519-yillardagi hukmronligi davrida imperiyani isloh qildi. Oliy sudlar tashkil etildi; Reyshtag (Imperatorlik seymi) oliy siyosiy, huquqiy va konstitutsiyaviy insitutga aylandi; Reichskreise (armiyalarni tashkil etgan, soliq yig‘gan va imperatorlik muassasalari qarorlarini ijro etgan imperatorlik okruglari) tuzildi; landsknextlar imperatorlik armiyasining shakliga aylandi; milliy siyosiy madaniyat yuzaga keldi; va nemis tili yagona shaklga ega bo‘la boshladi. Moslashuvchan, muammolarni hal qiluvchi boshqaruv tizimi hamda imperator hokimiyatni estatlar (mulklar) bilan bo‘lishadigan monarxiya barpo etildi. Bu islohotlar muvaffaqiyatli millat qurilishiga teng bo‘lganmi yoki yo‘qmi, munozarali masala hisoblanadi.

Reforma

Martin Luther Katolik cherkovining indulgensiyalariga qarshi chiqib, Reforma va protestantizmga asos soldi.

Ortib borayotgan xarajatlarni qoplash maqsadida Uyg‘onish davri paplari indulgensiyalar, cherkov lavozimlari va unvonlarni haddan tashqari ko‘p sotishni targ‘ib qildilar. 1517-yilda Martin Lyuter 95 ta tezisdan iborat risolasini nashr etib, uning nusxalarini siyosiy elita vakillariga yubordi. Ro‘yxatda cherkov ichidagi suiiste’molliklar batafsil bayon etilgandi. U indulgensiyalar savdosini hamda papaning hokimiyatini suiiste’mol qilishini qoralagani uchun xalqdan keng qo‘llab-quvvatlash topdi. Zamonaviy matbaa texnologiyasi arzon ommaviy nusxalar va tarqatishni ta’minlagani sababli Reforma Katolik cherkoviga muvaffaqiyatli qarshi chiqdi va uning g‘oyalari tez tarqaldi. 1529-yilda luteran knyazlarining Shpeyer protestatsiyasi va 1530-yildan boshlab knyazlar tomonidan luteranlarning Augsburg e’tiqodnomasining qabul qilinishi bilan alohida luteran cherkovi tashkil etildi.

1524–1525-yillardagi Nemis dehqonlar urushi Elzas va Shvabiyada boshlanib, sharqqa — Franconiya, Turingiya va Avstriyaga tarqaldi. Bu feodal lordlarga qarshi radikal diniy islohotchilar va anabaptistlarning ritorikasidan ruhlangan qishloq aholisining iqtisodiy va diniy qo‘zg‘olonlari edi. Garchi vaqti-vaqti bilan urush tajribasiga ega zodagonlar yordam bergan bo‘lsa-da, dehqonlar armiyasi harbiy tuzilma, mahorat, logistika va anjomlarga ega emas edi hamda knyazlar tomonidan 100 000 nafargacha dehqon o‘ldirildi.

Katoliklarning Kontrreformatsiyasi (Reformatsiyaga qarshi harakati) 1545-yilda Trent soborida boshlandi. Uning maqsadi polemik yozma asarlar va farmonlar, cherkov tuzilmalarini qayta shakllantirish, urushlar hamda siyosiy evrilishlar orqali Reformatsiyaga qarshi chiqish edi. 1555-yilgi Augsburg sulhi Luteran e’tiqodini tan olishni va imperiyaning diniy bo‘linishini qonuniy belgiladi. Unda hukmdorning o‘z knyazligida dinni belgilash huquqi belgilab qo‘yildi (Cuius regio, eius religio). Kontrreformatsiya nemis luteran shtatlarini o‘z tarkibiga qayta qo‘shib olishga muvaffaq bo‘lmadi. 1608-yilda Protestant ittifoqi, ortidan esa 1609-yilda Katolik ligasi tuzildi.

O‘ttiz yillik urush, 1618–1648

Deyarli butunlay Muqaddas Rim imperiyasi hududida kechgan O‘ttiz yillik urush katolik va protestant guruhlari o‘rtasidagi ziddiyatlardan kelib chiqqan edi. Mojaroga imperator Matthiasning tayinlovlariga qarshi protestant zodagonlarining Chexiya qo‘zg‘oloni turtki bo‘ldi. Uning vorisi Ferdinand II imperiyaning diniy va siyosiy birligiga erishishga harakat qildi, qarama-qarshi turgan protestant kuchlari esa o‘zlarining diniy huquqlarini himoya qilishga qat’iy belbog‘ bog‘lagan edilar. Diniy vaj yer va hokimiyatni qo‘lga kiritish uchun har ikki urushayotgan tomonga qo‘shilgan hududiy va tashqi knyazlar uchun bahona bo‘lib xizmat qildi. Daniya qiroli Kristian IV, Shvetsiya qiroli Gustav II Adolf va Fransiyaning aralashuvi bilan urush Yevropa miqyosidagi mojaroga aylandi. Mojaro Fransiya Burbonlar sulolasi va Habsburglar sulolasi o‘rtasidagi Yevropada hukmronlik uchun kurashga aylanib ketdi.

O‘n yillik urushlar va vayronagarchiliklar mamlakatni xarobaga aylantirdi. Talonchi armiyalar qishloqlarni taladi, shaharlarga og‘ir soliqlar soldi va dehqonlarning oziq-ovqat zaxiralarini tortib oldi. Qaroqchilar to‘dalari, kasal, uysiz va boshpanasiz qolgan odamlar ko‘payib ketdi. Ijtimoiy va iqtisodiy tanazzul qotilliklar, zo‘rlashlar, yuqumli kasalliklar, hosilsizlik, ocharchilik, tug‘ilishning kamayishi va emigratsiya oqibatida aholining keskin kamayishiga sabab bo‘ldi. Hisob-kitoblar turlicha: 1618-yildagi 16 million aholining 1650-yilga kelib 38% ga kamayib 10 millionga tushgani yoki 20 milliondan 16 millionga (20% ga) kamaygani taxmin qilinadi.

Urush Vestfal sulhi bilan yakunlanib, Muqaddas Rim imperiyasi davlatlarining muxtoriyati oshishiga va imperator hokimiyatining cheklanishiga olib keldi. Elzasning katta qismi Fransiyaga, G‘arbiy Pomeraniya va Bremen-Verden imperatorlik leni (mulki) sifatida Shvetsiyaga berildi, Niderlandiya esa imperiyani tark etdi.

Madaniyat va savodxonlik

Protestant islohotchi Martin Luther tomonidan amalga oshirilgan Xristian Bibliyasining zamonaviy oliy nemis tilidagi tarjimasi (1534). Lyuter Bibliyasining keng ommalashuvi zamonaviy adabiy oliy nemis tilining shakllanishiga yordam berdi.

Reforma savodxonlik va matbaa uchun buyuk g‘alaba bo‘ldi. Lyuterning Bibliya tarjimasi erta yangi davrdagi Germaniyada savodxonlikning oshishida hal qiluvchi rol o‘ynadi hamda kitoblar va risolalarni chop etish va tarqatishni rag‘batlantirdi. 1530-yilga kelib 10 000 dan ortiq alohida asarlar jami o‘n million nusxada chop etilgani sababli Reforma ommaviy axborot inqilobini boshlab berdi. Matbaadan tashviqot vositasi sifatida foydalanish mumkinligi oydinlashdi. Yangi tarjima qilingan Bibliyadagi va ko‘plab risolalardagi illyustratsiyalar g‘oyalarni ommalashtirdi.

Lyuterning Oliy nemis tiliga qilgan tarjimasi nemis tili va uning erta yangi oliy nemis tilidan zamonaviy standart nemis tiliga o‘tishi uchun ham hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Bu tilning mahalliy bo‘lmagan shakllari rivojlanishiga yordam berdi va so‘zlashuvchilarga o‘z hududidan tashqaridagi nemis tili shakllari bilan tanishish imkonini berdi.

Fan

Bu davrdagi taniqli qomusiy olimlar: kriptografiyaga asos solgan Johannes Trithemius; kartografik yozuvchi va gumanist Conrad Celtes; geologiya va tibbiyot olimi Athanasius Kircher; ko‘plab sohalarga o‘z hissasini qo‘shgan Gotfrid Vilgelm Leybnits. Martin Valdzemuller va Mattias Ringmanning Universalis Cosmographia asari hamda Geografiyaning 1513-yilgi nashri kartografiya inqilobining cho‘qqisi bo‘ldi.

1515-yilda Yoxannes Stabius, Albrext Dyurer va astronom Konrad Xaynfogel janubiy va shimoliy yarim sharlarning ilk planisferalarini hamda birinchi bosma osmon xaritalarini tuzdilar. Astronom Iohannes Kepler empirik tadqiqotlarda ilg‘or bo‘lib, ilmiy metodni tatbiq etish orqali o‘zining sayyoralar harakati qonunlarini yaratdi.

Erta yangi davr nemis olimlari, mutaxassislari va rassomlari

• 
  Johannes Kepler, zamonaviy astronomiya, ilmiy metod, tabiiy va zamonaviy fan asoschilari va otalaridan biri
• 
  Otto von Guericke, olim, ixtirochi va siyosatchi, Magdeburg yarim sharlari yordamida atmosfera bosimi kuchini namoyish etgani bilan mashhur
• 
  Elisabeth of the Palatinate, faylasuf, Rene Dekartning dualistik metafizikasining tanqidchisi
• 
  Gottfried Wilhelm Leibniz, faylasuf va matematik

1648–1815

Prussiyaning yuksalishi

Prussiya 1763-yildan keyin Yevropaning buyuk davlatiga aylandi va Avstriyaning Germaniyadagi eng asosiy raqibiga aylandi.

Prussiya gersogi Albert Fridrix 1618-yilda erkak avlod qoldirmasdan vafot etgach, Ioann Sigismundga Prussiya gersogligiga vorislik huquqi berildi. O‘shandan beri Prussiya Brandenburg bilan personal uniyada (shaxsiy ittifoqda) bo‘lgan. 1640-yildan beri Brandenburg-Prussiya hukmdori bo‘lgan Buyuk Kurfürst Fridrix Vilgelm 1648-yilda Sharqiy Pomeraniyani qo‘lga kiritdi. U o‘zining tarqoq va parokanda hududlarini qayta tashkil etdi hamda Ikkinchi Shimoliy urush paytida Polsha qirolligining Prussiyaga bo‘lgan vassalligidan qutulishga muvaffaq bo‘ldi. Prussiyaning uch millionlik qishloq aholisi muammosini hal qilish uchun u shahar joylarga fransuz ugenotlarining ko‘chib kelishi va o‘rnashishini rag‘batlantirdi. Ularning ko‘pchiligi hunarmand va tadbirkorga aylandi. 1713-yildan 1740-yilgacha hukmronlik qilgan Qirol Fridrix Vilgelm I markazlashgan Prussiya davlati tuzilmalarini barpo etdi va keyinchalik markaziy rol o‘ynaydigan professional armiyani tuzdi. U ba’zi tarixchilar merkantilist deb hisoblaydigan buyruqbozlik iqtisodiyotini yuritgan.

Germaniya aholisi (1914-yildagi hududiy chegaralarida) 1700-yildagi 16 milliondan 1750-yilda 17 millionga, 1800-yilda esa 24 millionga yetdi. XVIII asr iqtisodiyoti ilmiy metodning amaliyotda keng qo‘llanilishidan sezilarli darajada naf ko‘rdi, chunki hosildorlikning oshishi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ishonchliligi va gigiyena standartlarining joriy etilishi tug‘ilish va o‘lim darajasi balansiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.

Urushlar

Avstriya-turk urushlari davrida avstriyalik qo‘mondon bo‘lgan Savoyya shahzodasi Yevgeniy

Fransiya qiroli Lyudovik XIV Lorraineni (1670) ishg‘ol qildi va tarkibiga Straßburg ham kirgan Elzasni (1678–81) anneksiya qildi. To‘qqiz yillik urush boshida u Pfalts elektoratiga bostirib kirdi (1688–97). 1689-yilda tuzilgan Buyuk ittifoq Fransiyaga qarshi qurol ko‘tardi va Lyudovikning harakatlariga qarshilik ko‘rsatdi. Mojaro 1689-yilda tomonlar g‘alabaga moliyaviy jihatdan erishib bo‘lmasligini tushunib yetgach yakunlandi. Ryswick sulhi Lorraine va Lyuksemburgni imperiyaga qaytardi.

1683-yilda Vena shahri usmonlilar qo‘shini qamalidan va muqarrar qo‘lga olinishidan so‘nggi daqiqada ozod qilingach, Muqaddas liganing birlashgan qo‘shinlari Usmonlilar imperiyasini harbiy jihatdan jilovlashga kirishdilar. Imperator Leopold I qo‘lida xizmat qilgan Savoyya shahzodasi Yevgeniy 1697-yilda qo‘mondonlikni o‘z qo‘liga oldi va usmonlilarni tor-mor etdi. Yevgeniy 1716–1718-yillardagi Avstriya-turk urushi davrida Bolqon yarim orolidagi ko‘pchilik hududlarda usmonlilar hukmronligiga barham berdi. Bu esa Avstriyaga Janubi-Sharqiy Yevropada keyinchalik Avstriya imperiyasi asos solingan gegemonlikni saqlab qolish imkonini berdi.

Ma’rifatparvar absolutizm

Prussiyalik Fridrix II Buyuk 1740-yildan 1786-yilgacha hukmronlik qilgan.

Buyuk Fridrix o‘zining harbiy daho ekanligi, Prussiyani buyuk davlatga aylantirish uchun yuqori darajada tashkil etilgan armiyadan foydalangani, shuningdek, milliy fokatdan qochib qutula olgani bilan mashhur. U san’atkor va faylasuf bo‘lib, ma’rifatparvar absolutizm g‘oyasini targ‘ib qilgan.

Avstriya imperatrisasi Mariya Tereza Avstriya merosxo‘rligi uchun urush (1740–1748) orqali o‘zining taxt vorisi sifatida tan olinishiga erishdi. Biroq Sileziya urushlari va Yetti yillik urush oqibatida Sileziya Prussiyaga boy berildi. 1763-yilgi Gubertzburg sulhiga ko‘ra, Avstriya va Saksoniya Sileziyaga bo‘lgan da’volaridan voz kechishga majbur bo‘ldilar. O‘z hududini ikki baravar oshirgan Prussiya buyuk davlat sifatida tan olindi, buning natijasida keyingi asr siyosati Markaziy Yevropadagi Avstriya-Prussiya raqobatidan tubdan ta’sirlandi. 1772–1795-yillarda Prussiya sobiq Polsha-Litva Respublikasining g‘arbiy hududlarini bosib olib, Polshaning bo‘linishini boshlab berdi. Avstriya va Rossiya qolgan yerlarni egallab oldi, natijada Polsha 1918-yilgacha mavjud bo‘lmay qoldi.

Zodagonlar va fuqarolar tomonidan rad etilganiga qaramasdan, ma’rifatparvar absolutizm g‘oyasi Prussiya va Avstriyada targ‘ib qilindi hamda 1763-yildan boshlab hayotga tatbiq etildi. Prussiya qiroli Fridrix II xayrixoh monarx o‘zining mutlaq hokimiyatini aholi manfaatlari yo‘lida amalga oshiradigan davlatning birinchi xizmatkori ekanligini ta’kidlagan. Qiynoqlarni bekor qilish, qishloq aholisi va yahudiylarni emancipatsiya qilish, Prussiya fanlar akademiyasini qayta tashkil etish, o‘g‘il va qiz bolalar uchun majburiy ta’limni joriy etish hamda diniy bag‘rikenglikni targ‘ib qilish kabi huquqiy islohotlar jadal ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni keltirib chiqardi. Kichik nemis davlatlari o‘zaro ittifoq tuzisha olmadi va 1807–1871-yillar oralig‘ida ularning ko‘pini o‘ziga yutib yuborgan Prussiya tomonidan yanchib tashlandi.

Ijtimoiy o‘zgarishlar

XVII asr o‘rtalari va XVIII asr o‘rtalari oralig‘ida Prussiyada yirik ijtimoiy o‘zgarishlar ro‘y berdi, chunki an’anaviy aristokratiya yangi burjua o‘rta sinfiga aylangan, yuksalib borayotgan savdogarlar sinfi bilan raqobatlashishga qiynaldi. Krepostnoy huquqining bekor qilinishi qishloq dehqonlariga yer sotib olish huquqi va harakatlanish erkinligini berdi, Shimoli-g‘arbiy Germaniyadagi agrar islohotlar esa feodal majburiyatlarni tugatib, feodal yerlarini bo‘lib berdi, bu esa badavlat dehqonlar va yanada samarali qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi.

Ma’rifatparvarlik

Theobald von Oer tomonidan 1860-yilda chizilgan Veymar klassitsizmi davridagi Veymar muza saroyi manzarasi. Unda zodagonlar va oddiy fuqarolar, saroy amaldorlari, yozuvchilar, rassomlar hamda Shiller, Viland, Gerder va Gyote kabi olimlardan iborat elita jamiyati tasvirlangan

XVIII asr o‘rtalarida ma’rifatparvarlik madaniy, intellektual va ma’naviy g‘oyalarining tan olinishi va tatbiq etilishi san’at, musiqa, falsafa, fan va adabiyotning gullab-yashnashiga olib keldi.

1685-yilda Prussiyalik Fridrix Vilgelm fransuz Lyudovik XIV ugenotlar uchun erkin diniy e’tiqod qilishni taqiqlagan Fontenoblo ediktidan bir hafta o‘tib Potsdam ediktini chiqardi. Vilgelm o‘zining zulm ostida qolgan... xavfsiz va erkin boshpana izlayotgan dinga yo‘ldoshlariga... boshpana taklif qildi. 20 000 nafar ugenotlar kelib, shaharlarga o‘rnashdilar. Nemis yerlarining zodagonlari va o‘rta sinfi kundalik muloqotda fransuz tilidan tobora ko‘proq foydalanila boshladi. Prussiyaliklar ratsionalroq siyosiy va ma’muriy institutlarni rivojlantirish uchun umumyevropa Ma’rifatparvarlik g‘oyalarini qo‘llash ko‘nikmalariga ega edilar. Saksoniya o‘zining kuchli shahar tuzilishi va nufuzli tijorat guruhlari ko‘magida islohotlarni amalga oshirdi.

Nemis musiqasi kompozitorlar Ioxann Sebastyan Bax, Yozef Gaydn va Volfgang Amadey Motsart davrida o‘zining kamolot cho‘qqisiga erishdi. Ioxann Gotfrid Gerder proto-romantizmning «Bo‘ron va shiddat» harakatining yetakchisi sifatida falsafa va poetikada yangi yo‘l ochdi. Veymar klassitsizmi romantik, klassik va ma’rifatparvarlik g‘oyalarini sintez qilish orqali yangi gumanizmni o‘rnatgan madaniy harakat edi. 1772-yildan 1805-yilgacha davom etgan bu harakatda qomusiy olim Ioxann Volfgang fon Gyote va dramaturg Fridrix Shiller ishtirok etgan. Gerder har bir xalq o‘z tili va madaniyatida namoyon bo‘ladigan o‘ziga xos shaxsiyatga ega ekanligini ta’kidladi. Bu nemis tili va madaniyatini targ‘ib qilishni qonuniylashtirdi hamda nemis millatchiligini shakllantirishga yordam berdi. Shillerning pyesalari qahramonning ijtimoiy tazyiqlar va taqdir kuchi bilan kurashini tasvirlab, o‘z avlodining betoqat ruhini ifoda etdi.

Faylasuf Immanuil Kant ratsionalizm va diniy e’tiqodni, shaxs erkinligi va siyosiy hokimiyatni murosaga keltirishga harakat qildi. Ma’rifatparvarlik g‘oyalari va ularning amalga oshirilishi madaniy taraqqiyotning asosiy sababi sifatida e’tirof etildi.

Fransiya inqilobi, 1789–1815

Birinchi Fransiya imperiyasining qaram davlatlari ittifoqi bo‘lgan Reyn ittifoqi (1806–1813)

Fransuz inqilobiga nisbatan nemislarning munosabati turlicha bo‘ldi. Intellektuallar Aql-idrok va Ma’rifatparvarlik g‘alabasini ko‘rishni istab, buni nishonladilar. Vena va Berlindagi qirollik saroylari qirolning taxtdan ag‘darilishini hamda erkinlik, tenglik va birodarlik g‘oyalarining tarqalishini qoraladilar. 1793-yilga kelib, fransuz qirolining qatl etilishi va terror davrining boshlanishi o‘qitilgan o‘rta sinf vakillarini hafsalasini pir qildi. Islohotchilar buning yechimi nemislarning o‘z qonunlari va institutlarini tinch yo‘l bilan isloh qilish qobiliyatiga ishonch bildirish ekanligini aytdilar.

1792-yilda Avstriya va Prussiya Fransiyaga bostirib kirgach, urush boshlandi, biroq ular Valmy jangida mag‘lubiyatga uchradilar. Nemis yerlari vayronagarchilikni, shuningdek, erkinlik va fuqarolik huquqlarining yangi g‘oyalarini olib kelgan armiyalarning u yoqdan-bu yoqqa yurishlarini ko‘rdi.

Fransuzlar nazorati

Fransiya Reyn viloyatini o‘z nazoratiga oldi, fransuzcha uslubdagi islohotlarni joriy qildi, feodalizmni tugatdi, konstitutsiyalar tuzdi, din erkinligini targ‘ib qildi, yahudiylarni emancipatsiya qildi, byurokratiyani iqtidorli fuqarolar uchun ochdi va zodagonlarni yuksalib borayotgan o‘rta sinf bilan hokimiyatni bo‘lishishga majbur qildi. Napoleon Vestfal qirolligini namunali davlat sifatida yaratdi. Bu islohotlar doimiy bo‘lib chiqdi va G‘arbiy Germaniyani modernizatsiya qildi. Fransuzlar fransuz tilini majburan joriy qilmoqchi bo‘lganida, nemislarning qarshiligi kuchaydi. Britaniya, Rossiya va Avstriyadan iborat Ikkinchi koalitsiya Fransiyaga hujum qildi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Napoleon o‘z nazorati ostida yangi mamlakatlar tuzib, 1806-yilda Muqaddas Rim imperiyasini tugatdi. Napoleon Prussiya va Avstriyadan tashqari ko‘pchilik nemis davlatlarini o‘z ichiga olgan "Reyn ittifoqi"ni tuzdi.

Fridrix Vilgelm IIning zaif hukmronligi (1786–1797) davrida Prussiya iqtisodiy, siyosiy va harbiy tushkunlikni boshdan kechirgan edi. Uning vorisi Fridrix Vilgelm III Uchinchi koalitsiya urushi hamda fransuz imperatori Napoleonning Muqaddas Rim imperiyasini tugatishi va nemis knyazliklarini qayta tashkil etishi davrida betaraf qolishga harakat qildi. Qirolicha va urush tarafdorlari partiyasining ta’siri ostida Fridrix Vilgelm 1806-yilda To‘rtinchi koalitsiyaga qo‘shildi. Napoleon Yena jangida Prussiya armiyasini osonlikcha yengib, Berlinni ishg‘ol qildi. Prussiya o‘zining G‘arbiy Germaniyada yaqinda qo‘lga kiritgan hududlarini yo‘qotdi, uning armiyasi 42 000 kishigacha qisqartirildi, Britaniya bilan savdo qilish taqiqlandi va Berlin Parijga katta kontributsiya to‘lab, fransuz okkupatsiyasini moliyalashtirishi kerak bo‘ldi. Saksoniya Napoleondan yordam berish uchun tarafini o‘zgartirdi va Reyn ittifoqiga qo‘shildi.

Vena kongressi delegatlari

Napoleonning 1812-yildagi Rossiyadagi harbiy muvaffaqiyatsizligidan keyin Prussiya Oltinchi koalitsiyada Rossiya bilan ittifoq tuzdi va Avstriya ham bu ittifoqqa qo‘shildi. Napoleon 1813-yilda Leypsig jangida qat’iy mag‘lubiyatga uchradi. Reyn ittifoqining nemis davlatlari har qanday tinchlik shartlarini rad etgan Napoleonga qarshi koalitsiya tarafiga o‘tib ketdilar. Koalitsiya kuchlari 1814-yilda Fransiyaga bostirib kirdi, Parij egallandi va Napoleon taslim bo‘ldi. Vena kongressida g‘oliblardan biri bo‘lgan Prussiya keng hududga ega bo‘ldi.

1815–1871

German ittifoqi

German ittifoqi (1815–1866). Ko‘k rangdagi Prussiya o‘z hududini sezilarli darajada kengaytirdi.

1815-yilda Fransiya inqilobi va Napoleon urushlari oqibatida Yevropa notinch va holdan toygan edi. Napoleon mag‘lubiyatga uchragach, davlat arboblari Avstriyadan prins Metternix rahbarligida Yevropani qayta tashkil etish uchun Vena kongressiga yig‘ildilar. Kelishib olingan siyosiy tamoyillarga inqilobiy va millatchilik g‘oyalarini bostirish uchun hukmdorlarning tiklanishi, qonuniyligi va birdamligi kirgan edi. Koalitsiyaning g‘olib a’zolari tinch kuchlar muvozanatini muzokara qildilar va fransuz imperializmini jilovlash uchun barqaror nemis markazini saqlab qolishga kelishib oldilar. Biroq, tugatilgan Muqaddas Rim imperiyasini isloh qilish g‘oyasi rad etildi. Napoleonning nemis davlatlarini qayta tashkil etishi davom ettirildi va knyazlarga o‘z unvonlarini saqlab qolishga ruxsat berildi.

Avstriya rahbarligi ostida 39 ta davlatning erkin ittifoqi bo‘lgan, Frankfurt-Maynda yig‘iladigan Federal Seymga (Bundestag (nemis tili)) ega German ittifoqi (Deutscher Bund (nemis tili)) asos solindi. Bu millatchilarni qoniqtirmagan o‘zaro mudofaa uchun koalitsiya edi. Iqtisodiy integratsiya va bojxona muvofiqlashtirishga qaratilgan urinishlar millatchilikka qarshi repressive siyosat tufayli barbod bo‘ldi. Markaziy Yevropadagi barqaror tuzilma Fransiya yoki Rossiyaning tajovuzini to‘xtatishi mumkinligiga amin bo‘lgan Britaniya bu ittifoqni ma’qulladi. Biroq, ittifoq zaif, samarasiz va nemis millatchiligiga to‘sqinlik qiluvchi omil edi.

Jamiyat va iqtisodiyot

1815-yildan keyin Berlindagi markazlashgan Prussiya hukumati dehqonlarni nazorat qilib kelgan zodagonlarning vakolatlarini tobora o‘z qo‘liga oldi. Zodagonlarga qarzdorlikdan qochishga yordam berish uchun Berlin 1809-yilda qarz berish uchun kredit muassasasini tuzdi va 1849-yilda qarz tarmog‘ini dehqonlarga kengaytirdi. 1871-yilda German imperiyasi tashkil etilganda, Yunker zodagonlari armiya, flot, byurokratiya va qirollik saroyini nazorat qildilar; ular odatda hukumat siyosatini belgilardilar.

Aholi

1800–2000-yillarda nemis hududlari aholisi

1815–1865-yillar oralig‘ida German ittifoqi aholisi (Avstriyani hisobga olmaganda) 21 milliondan 34 milliongacha 60 foizga o‘sdi. Sanoatgacha bo‘lgan mamlakatning yuqori tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlari jadal rivojlanayotgan sanoatlashgan shahar iqtisodiy va qishloq xo‘jaligi tizimlarida past ko‘rsatkichlarga o‘tganda bir vaqtning o‘zida demografik o‘tish sodir bo‘ldi. Qishloq xo‘jaligi unumdorligining oshishi ocharchilik va epidemiyalar kamaygani sababli barqaror oziq-ovqat ta’minotini ta’minladi. Bu odamlarga ertaroq turmush qurish va ko‘proq farzand ko‘rish imkonini berdi. Tug‘ilish darajasi go‘daklar o‘limining yuqori ko‘rsatkichi va 1840-yildan keyin Amerikaga keng ko‘lamli emigratsiya bilan qoplandi. Emigratsiya 1840-yillarda 480 000 kishini, 1850-yillarda 1 200 000 kishini va 1860-yillarda 780 000 kishini tashkil etdi. Yuqori va o‘rta sinflar dastlab tug‘ilishni nazorat qilishni amalda qo‘lladilar, tez orada u hamma tomonidan qabul qilindi.

Sanoatlashuv

[[File:Krupp-Werke in Essen 1864.jpeg|thumb|upright=.8|1864-yilda Essen shahridagi Krupp zavodlari] [[File:Kemna Lokomotiven.jpg|thumb|Ko‘pgina kompaniyalar, masalan, bug‘ mashinasi ishlab chiqaruvchi J. Kemna o‘zlarini ingliz sanoatiga taqlid qilgan holda shakllantirdilar.]] 1800-yilda Germaniyaning ijtimoiy tuzilishi tadbirkorlik va iqtisodiy rivojlanishga unchalik mos emas edi. Napoleon nazorati yirik yer mulklarini sotishga qo‘yilgan feodal cheklovlarni olib tashlash, gildiyalar hokimiyatini qisqartirish va samaraliroq tijorat huquqi kabi muhim institutsional islohotlarni keltirib chiqardi.

Sanoat inqilobi Britaniya va Fransiyada qizg‘in davom etayotgan edi. Kichik nemis davlatlari asta-sekin va mustaqil ravishda rivojlandi. 1830-yillardagi temir yo‘llarga dastlabki investitsiyalar xususiy investorlardan keldi. Sanoatlashuv faqat 1850-yildan keyin, temir yo‘l qurilishi ortidan o‘z o‘rnini topdi. To‘qimachilik sanoati Bojxona ittifoqi tomonidan bojxona to‘siqlarining yo‘q qilinishidan foyda ko‘rib, jadal o‘sdi. XIX asrning ikkinchi yarmida nemis sanoati jadal o‘sdi va 1900-yilga kelib Germaniya Britaniya va AQSh bilan bir qatorda sanoat bo‘yicha jahon yetakchisiga aylandi.

Urbanizatsiya

1800-yilda aholi asosan qishloq joylarda yashagan, faqat 10 foizi 5 000 yoki undan ortiq aholisi bor jamoalarda yashagan va atigi 2 foizi 100 000 dan ortiq aholisi bor shaharlarda yashagan. 1815-yildan keyin qishloq joylardan kelgan yoshlarning oqimi tufayli shahar aholisi ko‘paydi. Berlin 1800-yildagi 172 000 kishidan 1870-yilda 826 000 nafar aholiga yetdi, Myunxen esa 40 000 tadan 269 000 taga o‘sdi.

Temir yo‘llar

Iqtisodiy rivojlanishning dastlabki bosqichi 1840-yillardagi temir yo‘l inqilobi bilan boshlandi, bu mahaliy mahsulotlar uchun yangi bo‘laklarni ochdi, o‘rta darajadagi menejerlar guruhini yaratdi, muhandislar, me’morlar va mashinistlarga talabni oshirdi hamda ko‘mir va temirga investitsiyalarni rag‘batlantirdi. Davlatlar o‘rtasidagi siyosiy bo‘linish va har tomonlama konservatizm 1830-yillarda temir yo‘l qurishni qiyinlashtirdi. Biroq, 1840-yillarga kelib asosiy yo‘nalishlar yirik shaharlarni bog‘ladi; har bir nemis davlati o‘z chegaralaridagi yo‘nalishlar uchun mas’ul edi.

Texnologik baza yetishmagani uchun muhandislik va uskunalar Britaniyadan keltirildi. Ko‘pgina shaharlarda yangi temir yo‘l ustaxonalari texnologik xabardorlik va o‘qitish markazlari bo‘ldi, shuning uchun 1850-yilga kelib Germaniya temir yo‘l qurilishi talablarini qondirishda o‘zini o‘zi ta’minladi va temir yo‘llar po‘lat sanoatining o‘sishi uchun asosiy turtki bo‘ldi. 1870-yilda Germaniyaning birlashishi birlashishni, davlat kompaniyalariga milliylashtirishni va yanada jadal o‘sishni rag‘batlantirdi. Fransiyadan farqli o‘laroq, maqsad sanoatlashuvni qo‘llab-quvvatlash edi. Oxir-oqibat yo‘nalishlar Rur hududi va boshqa sanoat markazlarini kesib o‘tdi hamda Gamburg va Bremen kabi yirik portlar bilan yaxshi aloqalarni ta’minladi.

Fan va madaniyat

XIX asr rassomlari va intellektuallari Fransuz inqilobi hamda yozuvchilar Ioxann Volfgang fon Gyote, Gotxold Efrayim Lessing va Fridrix Shillerdan ilhomlandilar. Lyudvig van Betxoven davrning eng nufuzli kompozitori edi. Operada g‘ayritabiiy qo‘rquv va folklor melodramatik syujetini birlashtirgan yangi romantik muhit Rixard Vagner tomonidan yaratildi. Grimm qardoshlari xalq ertaklarini Grimm ertaklariga to‘pladilar va nemis tilidagi eng keng qamrovli ish bo‘lgan Deutsches Wörterbuch ("Nemis lug‘ati") ustida ishlashni boshlaganlari uchun germanistika asoschilari deb topildilar.

Professorlar tarix, ilohiyot, falsafa, til va adabiyotni o‘rganishga yangi tarixiy nuqtai nazarni olib kelgan xalqaro obro‘ga ega bo‘ldilar. Georg Vilgelm Fridrix Gegel, Fridrix Vilgelm Iozef Shelling, Artur Shopenhauer, Fridrix Nitsshe, Maks Veber, Karl Marks, Fridrix Engels va Leopold fon Ranke bilan nemis olimlari mashhur bo‘ldilar. 1830-yillarga kelib tabiiy fanlar bo‘yicha Aleksandr fon Gumboldt va matematika bo‘yicha Karl Fridrix Gauss boshchiligida nemis matematika, fizika, kimyo va biologiyasi jahon darajasidagi fan sifatida paydo bo‘ldi.

Nemis rassomlari, olimlari va faylasuflari

• 
  Immanuel Kant
• 
  Johann Wolfgang von Goethe
• 
  Friedrich Schiller
• 
  Alexander von Humboldt
• 
  Ludwig van Beethoven
• 
  Friedrich Hegel
• 
  Carl Friedrich Gauss
• 
  Brothers Grimm
• 
  Werner von Siemens
• 
  Karl Marx

Din

Lyuteran va reformat qilingan protestant cherkovlarini birlashtirish harakati mavjud edi. Cherkovlar buni Baden, Nassau va Bavariyada amalga oshirdilar. Prussiyada Fridrix Vilgelm IIIning maqsadi qirollik nazoratini markazlashtirish uchun standartlashtirilgan liturgiya, tashkilot va me’morchilikni majbur qilish edi: Prussiya uniyasi cherkovi tuzildi. Boshqa Sileziyadagi "Eski lyuteranlar"dan keldi. Hukumat qat’iy choralar ko‘rishga urindi, shuning uchun o‘n minglab odamlar ko‘chib ketdi. 1845-yilda yangi qirol Fridrix Vilgelm IV amnistiya taklif qildi va Eski lyuteranlarga cherkov uyushmasini tuzishga ruxsat berdi.

Cherkov yoki marosimdan ko‘ra ko‘proq shaxsga qaratilgan shaxsiylashtirilgan dinga o‘tish yuz berdi. Ratsionalizm pasaydi va ayniqsa gunohkorlik, najot hamda xristianlik sirlari va vahiylarini o‘ylashda shaxsning psixologiyasi va tuyg‘usiga yangi urg‘u berildi. Pietistik uyg‘onishlar protestantlar orasida keng tarqalgan edi. Katoliklar orasida ziyoratlarning ko‘payishi kuzatildi. Nemis episkoplari Rimdan asosan mustaqil edilar, biroq endi Vatikanning nazorati kuchaydi, Rimga sodiq katoliklarning yangi "ultramontanizmi" paydo bo‘ldi. 1837-yilda katolik Reynlandida aralash nikohdagi bolalarning diniy ta’limi yuzasidan mojaro kelib chiqdi. 1840-yilda Fridrix Vilgelm IV katoliklarning talablariga rozilik berish orqali mojaroni yumshatdi. Biroq bu katoliklar dushman hukumat qarshisida birlashishi kerak degan tuyg‘uga olib keldi.

Siyosiy o‘zgarishlar

1819-yilda talaba radikali liberal talabalar tashkilotlarini masxara qilgan reaksion dramaturg Avgust fon Kotzebuni o‘ldirdi. German ittifoqining bir nechta yirik harakatlaridan birida Metternix nemis davlatlarining konservativ hukumatlariga qarshi liberal tashviqotni bostirish uchun mo‘ljallangan repressiv Karlsbad farmonlarini chiqargan konferensiyani chaqirdi. Farmonlar tez so‘nib borayotgan millatchi birodarliklarga (Burschenschaften (nemis tili)) barham berdi, liberal universitet professorlarini ishdan bo‘shatdi va senzuratni kengaytirdi. Farmonlar inqilobiy va millatchi g‘oyalarni tarqatishda ayblangan shaxslarga qarshi qaratilgan "demagoglarni ta’qib qilish"ni boshlab berdi.

1834-yilda Prussiya va boshqa ko‘pchilik nemis davlatlari o‘rtasida, biroq Avstriyani istisno qilgan holda bojxona ittifoqi — Zollverein tashkil etildi. Sanoatlashuv rivojlangani sari yagona valyuta, huquqiy tizim va hukumatga ega yagona nemis davlatiga ehtiyoj yaqqol sezildi.

1848–1849-yillar inqiloblari

Berlinda, orqa fonda Berlin saroyi bilan 1848-yilgi inqiloblarni olqishlashmoqda. Liberal va millatchi bosim nemis davlatlaridagi 1848-yilgi inqilobning muvaffaqiyatsiz tugashiga olib keldi.

Vena kongressi o‘rnatgan siyosiy va ijtimoiy tartibdan norozilikning kuchayishi 1848-yilda nemis davlatlarida Mart inqilobining boshlanishiga olib keldi. May oyida Frankfurt milliy assambleyasi milliy nemis konstitutsiyasini tuzish uchun yig‘ildi. Ammo 1848-yilgi inqilob muvaffaqiyatsiz tugadi: Prussiyalik Fridrix Vilgelm IV imperator tojini rad etdi, Frankfurt assambleyasi tarqatib yuborildi, hukmron knyazlar qo‘zg‘olonlarni kuch bilan bostirdilar va 1850-yilga kelib German ittifoqi qayta tiklandi. Ko‘pgina rahbarlar, jumladan AQShga surgun qilindi va u yerda siyosiy kuchga aylandi.

1850-yillar siyosiy reaksiya davri bo‘ldi. Noroziliklar bostirildi. Fridrix Vilgelm IV tushkunlikka tushib qoldi va klerikalizm hamda mutlaq ilohiy monarxiyani targ‘ib qiluvchi shaxslar bilan o‘ralgan edi. Prussiya o‘z hududini kengaytirdi va kuchli qishloq xo‘jaligi bazasini saqlab qolgan holda jadal sanoatlashishni boshladi.

Bismark hokimiyatni o‘z qo‘liga oladi (1862–1866)

1860-yillardagi Prussiyaning yirik siyosiy va harbiy strateglari Otto fon Bismark, Albrext fon Roon va Helmuth fon Moltke

1857-yilda Prussiya qiroli Fridrix Vilgelm IV insultni boshdan kechirdi va uning ukasi Vilgelm 1861-yilda qirol Vilgelm I bo‘lgunga qadar regent bo‘lib xizmat qildi. Garchi konservativ bo‘lsa-da, Vilgelm pragmatik edi. Uning eng muhim yutug‘i 1862-yilda Otto fon Bismarkni Prussiya vazirlar prezidenti etib tayinlash bo‘ldi. Bismark, mudofaa vaziri Albrext fon Roon va feldmarshal Katta Gelmut fon Moltkening hamkorligi Germaniyaning birlashishiga olib kelgan Daniya, Avstriya va Fransiyaga qarshi harbiy g‘alabalarga zamin yaratdi.

Prussiya va Daniya o‘rtasida German ittifoqiga kirmagan va daniyalik millatchilar Daniyaga qo‘shmoqchi bo‘lgan Shlezvig bo‘yicha nizolar 1864-yilda Ikkinchi Shlezvig urushiga olib keldi. Avstriya qo‘shilgan Prussiya Daniyani yengdi va Yutlandiyani ishg‘ol qildi. Daniyaliklar Shlezvig gersogligi va Golshteyn gersogligini Avstriya va Prussiyaga berishga majbur bo‘ldilar. Gersogliklarni boshqarish Avstriya va Prussiya o‘rtasida ziddiyatlarni keltirib chiqardi. Avstriya ularning German ittifoqi tarkibida mustaqil tuzilma bo‘lishini xohlagan bo‘lsa, Prussiya ularni anneksiya qilishni niyat qilgan edi. Kelishmovchilik 1866-yilda boshlangan Avstriya-Prussiya urushi uchun bahona bo‘ldi. Iyul oyida ikki armiya yarim million kishi qatnashgan ulgurji jangda Sadowa-Kёniggratzda to‘qnash keldi. Prussiyaning ustun logistikasi va avstriyaliklarning sekin ishlaydigan o‘q-dori bilan o‘rnatiladigan miltiqlariga nisbatan o‘q-dorisi tez o‘rnatiladigan igna milteqlari Prussiyaning g‘alabasi uchun muhim ahamiyat kasb etdi. Jang Germaniyadagi gegemonlik uchun kurashni hal qildi va Bismark german ishlarida bo‘ysunuvchi rol o‘ynaydigan mag‘lubiyatga uchragan Avstriyaga nisbatan bag‘rikeng bo‘ldi.

Shimoliy German ittifoqi, 1866–1871

Avstriya-Prussiya urushidan keyin German ittifoqi tarqatib yuborildi va Prussiya rahbarligi ostida Shimoliy German ittifoqi tuzildi. Avstriya chetlatildi va uning Germaniyadagi ulkan ta’siri tugadi. Shimoliy German federatsiyasi German ittifoqi tarqatib yuborilishi va German imperiyasining asos solinishi o‘rtasida, 1867-yildan 1871-yilgacha mavjud bo‘lgan o‘tish davridagi tashkilot edi.

German imperiyasi, 1871–1918

Bismark davri

Yangi imperiya

1871-yil 18-yanvarda Versal saroyining Ko‘zgular zalida German imperiyasi e’lon qilindi. Markazda oq kiyimda Bismark.

1868-yilda Ispaniya qirolichasi Izabella II Shonli inqilobda taxtdan tushirilib, taxt bo‘sh qoldirildi. Prussiya voris sifatida Hohenzollern nomzodi — shahzoda Leopoldni taklif qilganida, Fransiya qattiq e’tiroz bildirdi. Masala diplomatik janjalga aylandi va 1870-yil iyul oyida Fransiya buni to‘laqonli urush bilan yakunlashga qaror qildi. Prussiya pan-german ittifoqi bilan birlashib, taktik tashabbusni o‘z qo‘liga olgani sababli mojaro tezda hal qilindi. Fransiyadagi g‘alabalar ortidan imperator Napoleon III qo‘mondonligidagi fransuz armiyasi Sedan qal’asida taslim bo‘ldi. Napoleon asirga olindi va Parijda muvaqqat hukumat shoshilinch ravishda e’lon qilindi. Germaniyaliklar Pariyni qamal qilayotgan paytda yangi hukumat qolgan armiyalarni qayta tashkil etishga harakat qildi. Och qolgan shahar 1871-yil yanvarida taslim bo‘ldi. Fransiya 5 milliard frank kontributsiya to‘lashga va Elzas-Lotaringiyani Germaniyaga berishga majbur bo‘ldi. Bu fransuzlarning psixikasini xarob qildi va Fransiya-Germaniya dushmanligini kuchaytirdi.

Qamal paytida nemis knyazlari 1871-yil 18-yanvarda Versal saroyining Ko‘zgular zalida yig‘ilib, German imperiyasining tuzilganini e’lon qildilar va Prussiya qiroli Vilgelm I ni German imperatori deb e’lon qildilar. Bu barcha etnik nemis davlatlarini federal iqtisodiy, siyosiy va ma’muriy birlikning Kichik Germaniya yechimida Avstriyadan tashqari birlashtirdi. Bismark kansler etib tayinlandi.

Federal imperiya

Qurilish jarayonidagi balandligi 91 m (299 ft) bo‘lgan Xalqlar jangi yodgorligi, Leypsig, 1912

[[File:Berlin Nationaldenkmal Kaiser Wilhelm mit Schloss 1900.jpg|thumb|right|Hohenzollernlar sulolasining asosiy qarorgohi bo‘lgan Berlin saroyi] Imperiya hajmi, demografiyasi, konstitutsiyasi, iqtisodiyoti, dini va ijtimoiy-siyosiy rivojlanishi turlicha bo‘lgan 25 ta davlatning federatsiyasi edi. Aholining uchdan ikki qismiga ega Prussiyaning o‘zi ham imperiya chekkasidan yangi kelgan sifatida paydo bo‘lgan va madaniy hamda iqtisodiy ichki bo‘linishlarga duch kelgan. Kichik hududlar prussiyalashtirilgan millat konsepsiyasini rad etdilar va bunday atamalarni o‘z davlatlari bilan bog‘lashni afzal ko‘rdilar. Hansa portlari erkin savdoni yoqladilar, Prussiya iqtisodiy integratsiyasiga qarshi chiqdilar va 1888-yilgacha Zollverein (Bojxona ittifoqi) shartnomalarini imzolashdan bosh tortdilar.

Prussiya-germaniyalik rasmiylar birinchi imperial saylovlar natijalari ko‘rsatganidek, integratsiya muammolaridan xabardor edilar. Tarixchilar millat-davlat imperiya orqali qurilganini ta’kidlaydilar. Milliy o‘ziga xoslik dabdabali imperial tosh ikonografiyasida namoyon bo‘ldi va u davlat boshlig‘i sifatida imperatorga ega bo‘lgan hamda imperial ambitsiyalarni rivojlantiradigan imperial xalq sifatida erishilishi kerak edi.

Bismarkning ichki siyosati protestant Prussiya davlati g‘oyasini hamma joyda qabul qilishga va cherkovni davlatdan ajratishga erishishga qaratilgan harakatiga asoslangan edi. 1871-yildan 1878-yilgacha davom etgan Kulturkampf (madaniyat uchun kurash) davrida u ta’limni dunyoviylashtirish va fuqarolik nikohini joriy etish orqali Katolik cherkovi va uning siyosiy tarmog‘i bo‘lgan Katolik markaz partiyasining ta’sirini minimallashtirishga harakat qildi, ammo bunga erisha olmadi [cite: Bismark's domestic policies were based on his effort to universally adopt the idea of the Protestant Prussian state, and achieve separation of church and state. In the Kulturkampf from 1871 to 1878, he tried to minimize the influence of the Catholic Church and its political arm, the Catholic Centre Party, via secularization of education and introduction of civil marriage, but without success.]. Kulturkampf ko‘plab protestantlarni ham norozit qildi va to‘xtatildi. Polsha, daniyalik va fransuz ozchiliklari kabi millionlab nemis bo‘lmagan imperial fuqarolar diskriminatsiyaga chidashga yoki germanizatsiyani qabul qilishga majbur bo‘ldilar.

Tarixchilar Katolik cherkoviga qarshi kampaniyani, shuningdek, Germaniya sotsial-demokratik partiyasiga qarshi shunga o‘xshash kampaniyani nemis ongida ozchilikni ta’qib qilish orqali milliy birdamlikni rag‘batlantirish mumkin bo‘lgan doimiy ta’sir qoldirgan deb ta’riflaganlar. Keyinchalik "salbiy integratsiya" deb atalgan bu strategiya nemis millatchilik tuyg‘usi va natsistik harakatga ta’sir ko‘rsatgan hukumatga sodiq bo‘lish yoki davlat dushmani bo‘lish kayfiyatini o‘rnatdi.

Uch sinfli tizim

Imperiya zodagonlarga davlat xizmati va armiyada imkoniyatlar yaratdi. Aristokratik nazorat unga universitetlar va cherkovlarda qaror qabul qilishni kafolatladi. Harbiy rahbarlikni aristokratlarga saqlab qolish haqidagi Prussiya an’anasi qabul qilindi, konstitutsiya harbiy ishlarni Reyshtag emas, balki imperator qo‘liga topshirdi. Harbiy o‘zining "Millatni himoya qilgan mulk" sifatidagi rolini kuchaytirdi va "o‘zini o‘zi ta’minlaydigan kasta"ga aylandi. Zodagonlarning ko‘pchiligi badavlat sanoatchilarga aylandi.

Fransiya yoki Britaniyadagidek hech qachon kuchli parlament vakilligiga ega bo‘lmagan shahar o‘rta sinfi jadal o‘sdi. Sotsialist ishchilar partiyasining yuksalishi mavjud siyosiy va ijtimoiy sharoitlarni o‘zgartirish orqali sotsialistik tartibni o‘rnatishni maqsad qilgan edi. 1878-yildan boshlab Bismark partiya tashkiloti va uning gazetalarini taqiqlash orqali bunga qarshilik ko‘rsatdi. Shunga qaramay, harakat o‘sdi va Bismark ishchilar sinfini tinchlantirish uchun 1883-yilda o‘zining ijtimoiy farovonlik dasturini boshladi. Bismark Prussiya va Saksoniyadagi farovonlik dasturlariga asos soldi. 1880-yillarda u yevropacha farovonlik davlatiga asos solgan pensiyalar, baxtsiz hodisalardan sug‘urta qilish, tibbiy yordam va ishsizlikdan sug‘urtalashni joriy qildi. Uning dasturlari sanoat qo‘llab-quvvatlashiga sazovor bo‘ldi, chunki ularning maqsadi ish haqi yuqori bo‘lgan, biroq farovonlik mavjud bo‘lmagan Amerikaga ketuvchi muhojirlarni kamaytirish edi. Bismark, garchi erkin savdoni xohlovchi liberallarni uzoqlashtirgan bo‘lsa-da, foyda va ish haqini Amerika raqobatidan himoya qiluvchi yuqori bojlar orqali yana qo‘llab-quvvatlashga erishdi.

Tashqi siyosat

[[Image:Triple Alliance.png|thumb|1913-yilda Germaniya, Avstriya va Italiyaning Uchlar ittifoqi]] Bismarkning tashqi siyosati ikki jabhalı urushning oldini olish va Fransiya-Rossiya ittifoqiga yo‘l qo‘ymaslikka qaratilgan edi. 1873-yilda Rossiya, Avstriya va Germaniya o‘rtasida Uch imperator ittifoqi imzolandi. Unda respublikachilik va sotsializm umumiy dushman ekanligi hamda tashqi siyosatga oid masalalarni muhokama qilishlari ta’kidlangan edi. Bismark Fransiyani yakkalab qo‘yish uchun Rossiya bilan yaxshi munosabatlarga muhtoj edi.

Germaniya 1879-yilda Rossiya hujum qilgan taqdirda o‘zaro harbiy yordam ko‘rsatish maqsadida Avstriya-Vengriya bilan Ikki tomonlama ittifoq tuzdi. Bu Rossiyani murosaga keltirdi va 1887-yilda Germaniya bilan Rossiya o‘rtasida Qayta sug‘urta qilish shartnomasi imzolandi. Ular Fransiya Germaniyaga yoki Avstriya Rossiyaga hujum qilsa, o‘zaro harbiy yordam berishga kelishib oldilar. Rossiya Osiyoga yuzlandi va 25 yil davomida Yevropa siyosatida faol bo‘lmadi. 1882-yilda Italiya Ikki tomonlama ittifoqqa qo‘shildi va u Uchlar ittifoqiga aylandi. Germaniya va Avstriyaning yordami evaziga Italiya Fransiya hujum qilgan taqdirda Germaniyaga yordam berish majburiyatini oldi.

Bismark koloniyalarni qo‘lga kiritish amaliy emasligini va boshqaruv yuki foydasidan ustun kelishini ta’kidlagan edi. Oxir-oqibat Bismark yon berdi va Afrika hamda Okeaniyada koloniyalar tashkil etildi. Bismark Afrika hududlarini egallash bo‘yicha "belgilangan xalqaro qoidalar"ni talab qilgan Yevropa mustamlakachi davlatlari uchun 1885-yilda Berlin konferensiyasini boshlab berdi. Berlin konferensiyasining Bosh akti "Afrika uchun kurash" va "Yangi imperializm"ning rasmiylashtirilishi bo‘ldi.

Vilgelm davri (1888–1918)

II Vilgelm

«Lotmanni tushirib qoldirish» — Britaniyaning 1890-yilda II Vilgelm tomonidan Bismarkning iste’foga chiqarilishini aks ettiruvchi karikaturasi

Vilgelm I 1888-yilda vafot etdi. Uning o‘g‘li Fridrix III taxtga o‘tirganidan atigi uch oy o‘tib rak kasalligidan vafot etdi. Uning o‘g‘li II Vilgelm ota-onasining liliberalizmini rad etdi va avtokratik boshqaruvni boshladi. U siyosiy elitani almashtirdi va 1890-yilda Bismarkni iste’foga chiqishga majbur qildi. Vilgelm hukumatga maksimal darajada ta’sir o‘tkazishga qaror qilgan edi.

Ittifoqlar va diplomatiya

Vilgelm imperiyaning ta’sirini oshirish uchun agressiv yo‘l bo‘lgan Weltpolitik ("jahon siyosati") imperialistik g‘oyalarini tatbiq etishga kirishdi. Tashqi siyosat uning o‘zi va tashqi ishlar vaziri Fridrix fon Holshteyn tomonidan hal qilinar edi. Vilgelm Rossiya bilan Qayta sug‘urta qilish shartnomasini uzaytirishdan bosh tortdi, bu esa 1894-yilda Fransiya-Rossiya ittifoqiga olib keldi. U o‘zining imperialistik rejalaridan voz kechishni istamadi va Angliya-Germaniya dengiz qurollanish poygasini boshladi. Germaniya Avstriya-Vengriya va Italiyani o‘z ichiga olgan Uchlar ittifoqiga qaram bo‘lib qoldi.

1897-yilda admiral Alfred fon Tirpitz o‘zining salmoqli harbiy flot qurish rejasini ishlab chiqdi. Tirpitzning nazariyasiga ko‘ra, bu dengizda erkin harakatlanishga bog‘liq bo‘lgan Britaniyani murosaga kelishga majbur qilardi. Tirpitz 1898-yilda harbiy kema qurilishini boshladi va Vilgelmning qo‘llab-quvvatlashiga sazovor bo‘ldi. Afrika oroli — Zanzibar evaziga Germaniya 1890-yilda Britaniya bilan Germaniya qo‘ltig‘idagi Heligoland orolini alishib olgan va uni dengiz flotining bazasiga aylantirgan edi. Britaniya Germaniyaning imperialistik intilishlarini Britaniya nazorati ostidagi global ishlar va savdoning nozik muvozanatini buzadi deb hisobladi. Britaniya qurollanish poygasini davom ettirishga qaror qildi va 1906-yilda ilg‘or Drednout jangovar kemasini joriy etdi. Germaniya buni qabul qildi va 1910-yilga kelib qurollanish poygasi keskinlashdi.

Iqtisodiyot

1881-yilda Ludwigshafendagi BASF kimyo zavodlari

1890-yilga kelib iqtisodiyot o‘zining sanoatlashuvini davom ettirdi va avvalgi ikki o‘n yillikka nisbatan ham yuqoriroq sur’atda o‘sdi hamda Birinchi jahon urushi oldidagi yillarda keskin ko‘paydi. 1870–1914-yillar oralig‘ida sanoat ishlab chiqarishi qariyb 500 foizga o‘sdi. Dehqonlar an’anaviy, samarasiz usullardan voz kechib, sun’iy o‘g‘itlar va mexanik qurollarga o‘tdilar. Shakar va boshqa ildizmevali ekinlarni intensiv yetishtirish 1914-yilga kelib Germaniyani Yevropadagi eng samarali qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchisiga aylantirdi.

Kimyoviy tadqiqotlarning asoslari va Bunsen gorelkalari, Petri idishlari, Erlenmeyerning kolbalari kabi muhim jihozlarning joriy etilishi, vazifaga yo‘naltirilgan ish prinsiplari va jamoaviy tadqiqotlar XIX asrdagi Germaniyadan kelib chiqqan. Bilimlarni o‘zlashtirishni tashkil etish ilmiy-tadqiqot institutlariga laboratoriyalarni integratsiyalash orqali takomillashtirildi. Germaniya uyushgan metodologiya tufayli XIX asr oxiriga kelib jahon kimyo sanoatida yetakchi o‘rinni egalladi. 1913-yilda Germaniya kimyo sanoati global bo‘yoq moddalarining 90 foizini ishlab chiqardi va o‘z mahsulotining 80 foizini eksport qildi.

Tariflar va kartellar taqdim etgan Amerika hamda Britaniya raqobatidan himoya tufayli Germaniya 1890-yillarda Yevropaning yetakchi po‘lat ishlab chiqaruvchi davlatiga aylandi. 1926-yilda firmalarning Vereinigte Stahlwerkega (Birlashgan po‘lat zavodlari) qo‘shilishi U.S. Steel kompaniyasiga taqlid qilingan edi. Yangi kompaniya boshqaruv tuzilmalarini ratsionalizatsiya qilish va zamonaviy texnologiyalarga alohida e’tibor qaratdi. 1913-yilga kelib Amerika va Germaniya eksporti jahon po‘lat bozorida ustunlik qildi.

Mashinasozlik, temir, po‘lat va boshqa sohalarda nemis firmalari zararli raqobatdan qochib, savdo uyushmalariga tayanar edilar. Germaniya o‘zining "korporativ tafakkuri", byurokratik an’anasi va hukumatning rag‘batlantirishi tufayli jahon yetakchisi bo‘lgan. Ushbu uyushmalar raqobatni tartibga solib, kichik firmalarga yirik kompaniyalar soyasida faoliyat yuritishiga imkon berdi.

Koloniyalar

[[File:GermanColonialEmpire(UPT3).jpg|thumb|upright=1.2|1914-yildagi Germaniya koloniyalari va protektoratlari] 1890-yillarga kelib, Germaniyaning Osiyo va Tinch okeanidagi mustamlaka hududlarining kengayishi Britaniya, Rossiya, Yaponiya va AQSh bilan ziddiyatlarga olib keldi. German banklari tomonidan moliyalashtirilgan Bag‘dod temir yo‘lining qurilishi Germaniyani Usmonlilar imperiyasi va Fors ko‘rfazi bilan bog‘lashga mo‘ljallangan edi, ammo u Britaniya va Rossiyaning geosiyosiy manfaatlari bilan to‘qnash keldi.

Eng yirik mustamlaka korxonalari Afrikada edi. Afrikada 1904–1908-yillarda nama va herero xalqiga nisbatan shafqatsiz munosabat genotsid ayblovlariga sabab bo‘ldi. Tarixchilar herero va nama genotsidi bilan Xolokost o‘rtasidagi bog‘liqlikni muhokama qiladilar.

Birinchi jahon urushi

1914-yilda frontga ketayotgan askarlar. Qisqa urush bo‘lishini kutgan holda, xabarlardan birida "Parijga sayohat" deb yozilgan.

Germaniya Serbiya bilan ziddiyatda Avstriyani qo‘llab-quvvatladi, biroq Serbiya Fransiyaga ittifoqchi bo‘lgan Rossiyaning homiyligi ostida edi. Germaniya Avstriya-Vengriya, Usmonlilar imperiyasi va Bolgariyani o‘z ichiga olgan Markaziy davlatlar yetakchisi edi; ularga qarshi Ittifoqdoshlar: Rossiya, Fransiya, Britaniya va 1915-yilda Italiya turar edi.

Fransuzlarning hujumini qaytarayotgan tranzsheshtagi nemis askarlari, Shampan, Fransiya, 1917

G‘arbda Germaniya Shliffen rejasi yordamida Parijni o‘rab olish orqali tez g‘alaba qozonishga intildi. Belgiriya va Fransiyaning qarshiligi tufayli Marn daryosidagi birinchi jangda bu reja muvaffaqiyatsizlikka uchradi. G‘arbiy front qonli tranche (seld) urushiga aylandi. Britaniya 1919-yilgacha davom etgan dengiz blokadasini joriy etib, Germaniyaning xomashyo va oziq-ovqatga bo‘lgan imkoniyatini cheklab qo‘ydi. Oziq-ovqat taqchilligi 1917-yilga kelib jiddiy tus oldi. Sharqda Germaniya rus qo‘shinlarini mag‘lub etdi. Bu holat 1917-yilgi Rossiya inqilobi bilan kuchayib, bolsheviklar 1918-yil mart oyida imzolashga majbur bo‘lgan Brest-Litovsk sulhiga olib keldi. Bu Germaniyaga Sharqiy Yevropani nazorat qilish imkonini berdi. Germaniya 1919-yilgi Versal shartnomasi haddan tashqari qattiqqo‘l ekanidan shikoyat qilganida, Ittifoqdoshlar bu shartnoma Brest-Litovskdagiga qaraganda ancha yumshoqroq ekanini bildirdilar.

1917-yilda Rossiyani yengish orqali Germaniya G‘arbiy frontga yuz minglab askarlarni o‘tkazishga muvaffaq bo‘ldi va bu unga Ittifoqdoshlarga nisbatan ustunlik berdi. Askarlarni yangi hujumchi (storm-trooper) taktikalari asosida qayta tayyorlash orqali nemislar amerikaliklar ulkan kuch bilan kelguniga qadar g‘alaba qozonishga umid qilishgan edi. Biroq, Ittifoqdoshlar o‘zlarini qayta guruhlagani va nemislarda yutuqlarni mustahkamlash uchun zaxiralar yetishmagani sababli bahorgi hujumlar muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Yozda amerikaliklarning kuniga 10 000 nafardan kelishi va Germaniyaning holdan toygani fonida Ittifoqdoshlarning hujumlari nemis armiyasini barbod qildi.

Ichki front

Germaniya urush harakatlari uchun fuqarolik iqtisodiyotini tezda safarbar qildi. Shahar joylarda oziq-ovqat taqchilligi yuzaga kelib, sharoitlar yomonlashdi. Bunga dehqonlar va oziq-ovqat ishchilarining harbiy xizmatga o‘tkazilishi, o‘ta yuklangan temir yo‘l, ko‘mir tanqisligi va Britaniya blokadasi sabab bo‘ldi. 1916–1917-yillar qishi "sholg‘om qishi" deb nomlandi, chunki bu sabzavot borgan sari kamayib borayotgan kartoshka va go‘sht o‘rnini bosuvchi vosita sifatida ishlatilgan. Odamlarni boqish uchun oshxonalar ochildi, armiya esa askarlar uchun ratsionni qisqartirdi. Ma’naviyat tushib ketdi. To‘yib ovqatlanmaslikdan zaiflashgan aholiga 1918-yilgi gripp pandemiyasi qattiq zarba berdi.

Inqilob 1918–1919

[[File:Waffenstillstand gr.jpg|thumb|1918-yil 11-noyabrda Kompyen shahridagi sulhni aks ettiruvchi rasm]]

1918-yil oktyabr oyida taslim bo‘lish mas’uliyatini demokratik partiyalar va Imperatorlik Reyshtagiga yuklash orqali armiyaning obro‘sini saqlab qolishni istagan general Lyudendorf hukumatni demokratlashtirishga undadi. Yangi kansler tayinlandi, Reyshtag ko‘pchilik partiyalarining a’zolari ilk bor vazirlar mahkamasiga olib kelindi va konstitutsiya isloh qilindi. Biroq, bu na Ittifoqdoshlarni va na ko‘pchilik nemislarni qoniqtirdi.

Germaniya inqilobi 3-noyabrda Germaniya bo‘ylab tarqalgan Kildagi dengizchilar isyoni bilan boshlandi. Bir hafta ichida ishchilar va askarlar sovetlari hukumat va harbiy muassasalarni nazorat ostiga oldilar. 9-noyabrda Germaniya respublika deb e’lon qilindi. Ikki asosiy sotsialistik partiyadan tuzilgan Xalq vakillari kengashi muvaqqat hukumat vazifasini bajarishga kirishdi. Oyning oxiriga kelib, Niderlandiyaga qochib ketgan imperator II Vilgelm ham qo‘shilib, Germaniyaning barcha monarxlari taxtdan voz kechishga majbur bo‘ldilar.

1919-yil yanvar oyida yangi tashkil etilgan Germaniya kommunistik partiyasi boshchiligidagi Spartakchilar qo‘zg‘oloni Berlinda hokimiyatni qo‘lga olishga urindi, biroq u hukumat va Freikorps qo‘shinlari tomonidan bostirildi. Bahorgacha inqilobni sovet respublikasi (xususan, Bavariyadagi Myunxen sovet respublikasi) yo‘nalishida davom ettirishga qaratilgan zo‘ravonlik bilan bostirilgan harakatlar bo‘ldi. Ular ham talafotlar bilan bostirildi.

Inqilob 1919-yil avgustida yakunlandi. Xalq tomonidan saylangan Veymar milliy assambleyasi tomonidan qabul qilinganidan so‘ng Veymar konstitutsiyasi imzolandi. Garchi zo‘ravonliklar asosan to‘xtagan bo‘lsa-da, inqilob oxirigacha yetmadi. Uning ko‘plab raqiblari armiya va Reyx ma’muriyatida o‘z lavozimlarida qolgan edi, shuningdek, u so‘llar o‘rtasidagi o‘rtahol sotsialistlar va kommunistlar o‘rtasidagi bo‘linishni hal qila olmadi. Natijada Veymar respublikasi so‘llar va — undan ham ko‘proq — o‘nglar muxolifati qurshovida qoldi.

Veymar Respublikasi, 1918–1933

Versal shartnomasi

1920–1938-yillardagi Germaniya

1918-yil 11-noyabrdagi sulh Birinchi jahon urushidagi janglarni to‘xtatdi va 1919-yilda Germaniya istar-istamas Versal shartnomasini imzoladi. Germaniya o‘z koloniyalari ustidan suverenitetidan voz kechishga majbur bo‘ldi va Yevropada 65 000 km² (25 000 kv mil) hududni — temir resurslarining 48 foizini o‘z ichiga olgan hududning taxminan 13 foizini, shuningdek, 7 million aholini, ya’ni aholisining 12 foizini yo‘qotdi. Ittifoqdosh qo‘shinlar Reyn viloyatini ishg‘ol qildilar va bu hudud Reyndan 50 kilometr sharqda joylashgan hudud bilan birga demilitarizatsiya qilindi. Nemis armiyasi 100 000 kishidan oshmasligi va bosh shtabga ega bo‘lmasligi belgilandi; harbiy-dengiz floti 15 000 kishidan iborat bo‘lishi mumkin edi. Germaniyaga harbiy havo kuchlari, suvosti kemalari yoki drednout kemalariga ega bo‘lish taqiqlandi. Uning ko‘plab kemalari taslim qilinishi kerak edi. Shartnomaning eng bahsli moddasi, ya’ni Urush aybi bandi Germaniya ittifoqdoshlarga yetkazilgan zarar uchun javobgarlikni qabul qilishini va reparatsiya to‘lashi kerakligini belgiladi. Shartnoma muzokara qilingan tinchlik emas, balki majburan qabul qilingan diktat sifatida qoralandi.

Dastlabki yillar

Veymar Respublikasining bayrog‘i 1919–1933

Veymar konstitutsiyasi Reyshtag (parlament) ishonchiga bog‘liq bo‘lgan kansler, farmonlar bilan boshqarish uchun sezilarli vakolatlarga ega kuchli prezident hamda shaxsiy huquqlar to‘plamidan iborat federal yarim prezidentlik respublikasini o‘rnatdi. Sotsial-demokrat Friedrich Ebert respublikaning ilk prezidenti bo‘ldi.

So‘llar Sotsial-demokratlarni armiya va ma’muriytdagi eski elita bilan ittifoqi uchun mehnatkashlar harakatiga xiyonat qilishda aybladilar, o‘nglar esa respublika tarafdorlarini Germaniyaning mag‘lubiyati uchun mas’ul deb bildilar. 1920-yil boshida o‘ng qanotdagi Kapp isyoni Berlinda hukumatni qisqa muddatga egalladi, biroq umumiy ish tashlash va davlat xizmatchilarining passiv qarshiligi tufayli isyon barbod bo‘ldi. Isyon ortidan asosiy sanoat tarmoqlarini milliylashtirish yo‘qligidan norozilik yuqori bo‘lgan Rur hududidagi ishchilar qo‘zg‘olon ko‘tarib, hududni o‘z nazoratiga olishga urindilar. Reichswehr va Freikorps qismlari Rur qo‘zg‘olonini bostirdi, 1 200 dan ortiq odam halok bo‘ldi. Beqaror siyosiy sharoit uchdan to‘rt qism ko‘pchilikka ega bo‘lgan markaziy-so‘l Veymar koalitsiyasi so‘l va o‘ng qanot partiyalariga 125 o‘rinni boy bergan 1920-yilgi Germaniya federal saylovlarida o‘z aksini topdi. O‘ng ekstremistik guruh 1921-yilda sobiq vazir Matthias Ertsbergerni va 1922-yilda yahudiy tashqi ishlar vaziri Valter Ratenauni o‘ldirdi. 1923-yilda kommunistlar boshchiligidagi Nemis Oktyabri hokimiyatni egallash urinishi, o‘ng qanot Kyustrin isyoni va Adolf Gitlerning Pivo isyoni ro‘y berdi.

Germaniya 1922-yildagi Rapallo shartnomasi bilan yangi Sovet Ittifoqi bilan diplomatik aloqalar o‘rnatgan birinchi davlat bo‘ldi. 1925-yilda Germaniya, Fransiya, Belgiya, Britaniya va Italiya Germaniyaning Fransiya va Belgiya bilan chegaralarini tan oladigan, biroq uning sharqiy chegaralarini muzokaralar uchun ochiq qoldiradigan Lokarno shartnomasini imzoladilar. Shartnoma Germaniyaning 1926-yilda Millatlar Ligasiga qabul qilinishiga zamin yaratdi.

1921-yilda Ittifoqdoshlar Germaniyaning reparatsiya majburiyatini oltin yoki temir, po‘lat va ko‘mir kabi tovarlar shaklida to‘lanadigan 132 milliard oltin marka qilib belgiladilar. Germaniya to‘lovlarni bajarmagach, fransuz va belgiya qo‘shinlari 1923-yilda Rurni ishg‘ol qildilar. Germaniya hukumati bunga passiv qarshilik ko‘rsatdi. U ishlamay qolgan fabrika va konlarning xarajatlarini qopladi hamda ish tashlagan ishchilarga haq to‘ladi. Xarajatlarni qoplay olmagach, pul chop etishga majbur bo‘ldi. Bu 1923-yilgi Germaniya giperinflyatsiyasining asosiy sababi bo‘ldi. Passiv qarshilik 1923-yil sentabrida to‘xtatildi va reparatsiyalarni qayta tuzish bo‘yicha Daues rejasi ortidan ishg‘ol 1925-yil avgustida tugatildi. 1923-yil noyabrida hukumat yangi valyuta — Rentenmarkni (keyinchalik Reyxsmark) muomalaga kiritdi. Boshqa chora-tadbirlar bilan birgalikda bu giperinflyatsiyani to‘xtatdi, biroq o‘z jamg‘armalarini yo‘qotgan ko‘plab nemislar Veymar respublikasining ashaddiy dushmanlariga va demokratik bo‘lmagan o‘ng qanot tarafdorlariga aylandilar. Keyingi olti yil davomida iqtisodiyot yaxshilandi. 1928-yilda Germaniyaning sanoat ishlab chiqarishi 1913-yildagidan oshib ketdi.

Paul fon Hindenburg, 1925–1934-yillardagi Germaniya prezidenti

1925-yilda prezident Ebert vafotidan keyin konservativ feldmarshal Paul fon Hindenburg prezident etib saylandi. Millatchilikni va Hindenburgning imperiya bilan aloqalarini ta’kidlagan saylov kampaniyasidan keyingi uning prezidentligi o‘ng tomonga sezilarli burilish bo‘ldi.

Iqtisodiy qulash va respublikaning barham topishi, 1929–1933

1929-yilgi Wall Street fond birjasining qulashi Germaniyaga qattiq zarba bergan umumjahon Buyuk depressiyaning boshlanishini belgilab berdi. 1931-yilda bir nechta yirik banklar bankrotga uchradi va 1932-yil boshiga kelib ishsizlik olti millionga yetdi. 1930-yil sentabrdagi Reyshtag saylovlarida Germaniya kommunistik partiyasi (KPD) 23 ta o‘rinni qo‘lga kiritdi, Milliy sotsialistik nemis ishchilar partiyasi (NSDAP, Natsistlar partiyasi) esa o‘z ulushini 95 o‘ringa oshirib, Sotsial-demokratlardan keyin Germaniyadagi ikkinchi yirik partiyaga aylandi. Natsistlar ayniqsa protestantlar, ishsizlar, shaharlardagi quyi o‘rta sinf vakillari va qishloq aholisi orasida muvaffaqiyat qozondilar. U yirik shaharlarda eng zaif edi. Siyosiy ekstremallarga o‘tish beqaror koalitsiya tizimini ishlamaydigan holatga keltirdi. Veymar respublikasining so‘nggi yillari yanada katta siyosiy beqarorlik va zo‘ravonlik bilan ajralib turdi. To‘rtta kansler (Genrix Bryuning, Frans fon Papen, Kurt fon Shleyxer va 1933-yil 30-yanvardan 23-martgacha Adolf Gitler) parlament maslahatidan ko‘ra prezident farmonlari orqali boshqaruvni amalga oshirdilar. Bu Reyshtagni konstitutsiyaviy tiyib turish va muvozanatni saqlash vositasi sifatida amalda nochor holatga keltirdi.

Hindenburg 1932-yilda qayta prezident etib saylandi va Gitlerni 6 million ovoz bilan ortda qoldirdi. Natsistlar 1932-yil iyulidagi saylovlardan keyin eng yirik partiyaga aylandilar. Ular ovozlarning 37 foizini oldilar, SPD 22 foiz bilan ikkinchi, kommunistlar esa 14 foiz bilan uchinchi o‘rinni egalladi. To‘rt oy o‘tgach o‘tkazilgan boshqa saylovda natsistlar 33 foizgacha tushib ketdi, biroq eng yirik partiya bo‘lib qoldi. Parchalanib ketgan Reyshtag hali ham barqaror koalitsiya tuza olmadi. 1933-yil 30-yanvarda boshqa maqbul yo‘l ko‘rmagan hamda sobiq kansler Frans fon Papen va boshqa konservatorlar tomonidan bosim o‘tkazilgan Hindenburg Gitlerni kansler etib tayinladi.

XIX va XX asrlarda fan va madaniyat

Veymar yillari natsistlar rejimi ko‘plab taniqli olimlar va yozuvchilarning ketishiga qaror qilishiga olib kelguniga qadar nemis fani va madaniyatining gullab-yashnashiga guvoh bo‘ldi. Nemis mukofot egalari fan bo‘yicha Nobel mukofotlarida, xususan, 1933-yilgacha bo‘lgan fizikada Vilgelm Konrad Rentgen, Albert Eynshteyn, Otto Gan, Maks Plank va Verner Gezenberg boshchiligida ustunlik qildilar. Kimyo fani BASF va Bayer kabi yirik kimyo kompaniyalaridagi nemis tadqiqotchilari hamda Yustus fon Libix, Fritx Haber va Emil Fisher kabi shaxslar hukmronligi ostida edi. XIX asrda Georg Kantor va XX asrda David Gilbert matematika sohasida muhim yutuqlarga erishdilar. Avtomobil ixtirochisi Karl Bents va Rudolf Dizel, shuningdek raketa muhandisi Verner fon Braun muhandislikda asosiy shaxslar bo‘lishdi. Ferdinand Kon, Robert Kox va Rudolf Virxov mikrobiologiyadagi muhim siymolar edilar.

Eng muhim nemis yozuvchilari orasida Tomas Mann, Hermann Hesse va Bertolt Brext bor edi. Reaksion tarixchi Osvald Shpengler G‘arb sivilizatsiyasining tanazzuli haqida Evropaning zavoli (1918–1923) asarini yozdi va Germaniyadagi Martin Xaydegger, Maks Sheler va Frankfurt maktabi kabi ziyolilarga, shuningdek butun dunyo bo‘ylab ziyolilarga ta’sir ko‘rsatdi.

1933-yildan keyin Nobel mukofoti sovrindorlari Ioxannes Shtark va Filip Lenard boshchiligidagi "ariylar fizikasi"ning natsist tarafdorlari Eynshteynning nisbiylik nazariyasini fan sohasidagi yahudiy materializmining tuban namunasi sifatida hujum qildilar. Ko‘plab olimlar va gumanitar mutaxassislar emigratsiya qildilar; Eynshteyn butunlay AQShga ko‘chib o‘tdi, biroq boshqalar 1945-yildan keyin qaytib keldilar.

XIX va XX asr nemis mualliflari, olimlari va faylasuflari

• 
  Robert Koch
• 
  Georg Cantor
• 
  Wilhelm Röntgen
• 
  Rudolf Diesel
• 
  Max Planck
• 
  Fritz Haber
• 
  Thomas Mann
• 
  Otto Hahn
• 
  Albert Einstein
• 
  Martin Heidegger
• 
  Bertolt Brecht
• 
  Werner Heisenberg

Natsistlar Germaniyasi, 1933–1945

Germaniyaning davlat bayrog‘i, 1935–1945

Natsistlar rejimi kasaba uyushmalari va ish tashlashlarni bostirdi, bu esa qisqa muddatli o‘sishga olib keldi va Natsistlar partiyasiga mashhurlik keltirdi, ularning hukmronligiga qarshi faqat cheklangan miqdordagi nemis qarshiligi mavjud edi. Gestapo (maxfiy politsiya) siyosiy muholifatni yo‘q qildi va yahudiylarni ta’qib qilib, ularni surgun qilishga majburlashga urindi. Partiya sudlar, mahalliy hokimiyat va xristian cherkovlaridan tashqari barcha fuqarolik tashkilotlari ustidan nazorat o‘rnatdi. Jamoatchilik fikrini namoyon etish kino, ommaviy mitinglar va Gitlerning nutqlaridan foydalangan tashviqot vazirligi tomonidan nazorat qilindi. Natsistlar davlati Gitlerni o‘zining Fyureri (yo‘lboshchisi) sifatida ulug‘lab, barcha hokimiyatni uning qo‘liga topshirdi. Natsistlar tashviqoti Gitler atrofida markazlashgan bo‘lib, Gitler hamma narsani biluvchi va boshqalarning xatolari uning e’tiboriga yetkazilganda to‘g‘rilanadi degan "Gitler afsonasi"ni yaratdi. Aslida Gitler tor doiradagi qiziqishlarga ega edi va qaror qabul qilish bir-birini qoplaydigan, o‘zaro janjallashuvchi hokimiyat markazlari o‘rtasida tarqoq edi; ba’zi masalalarda u passiv bo‘lib, shunchaki natsistlarning yuqori martabali maslahatchilarining qarorlarini ma’qullagan. Barcha yuqori martabali amaldorlar Gitlerga hisobot berib, uning umumiy yo‘nalishiga amal qilishgan, biroq kundalik faoliyatda sezilarli darajada muxtoriyatga ega bo‘lishgan.

Natsistlar rejimining o‘rnatilishi

Reyshtag ko‘pchiligini qo‘lga kiritish uchun Gitler yangi saylovlar o‘tkazilishini talab qildi. 1933-yil 21-fevraldagi Reyshtag yong‘inidan keyin Gitler guyo kommunistlar qo‘zg‘oloni bo‘lganini da’vo qildi va Prezident Hindenburgni fuqarolik erkinliklarini bekor qiluvchi Reyshtag yong‘ini to‘g‘risidagi farmonni tasdiqlashga ko‘ndirdi. To‘rt ming kommunist hibsga olindi va kommunistik tashviqot taqiqlandi. Kommunistlar va sotsialistlar Gestapo ixtiyorida bo‘lgan natsistlar kontlagerlariga olib kelindi. Kommunist Reyshtag deputatlari "himoya qamog‘i"ga olib ketildi.

1933-yildagi natsistlar rejimi rahbarlari (chapdan o‘ngga): Adolf Hitler, Herman Goring, Yozef Gebbels va Rudolf Hess

Terror va misli ko‘rilmagan tashviqotga qaramasdan, 1933-yil 5-martdagi so‘nggi erkin saylovlar ovozlarning 44 foizini ta’minlagan bo‘lsa-da, natsistlarga ko‘pchilik ovozni bermadi. Shunga qaramay, Germaniya milliy xalq partiyasi (DNVP) bilan birgalikda u ko‘pchilik hukumatini tuza oldi. 1933-yil 23-martdagi Vakolat berish to‘g‘risidagi qonun Gitler va uning vazirlar mahkamasiga Prezident yoki Reyshtagning roziligisiz qonunlar chiqarish imkonini berdi. Qonun diktatura va landerlar (zemellar) tarqatib yuborilishining asosiga aylandi. Kasaba uyushmalari va Natsistlar partiyasidan boshqa partiyalar taqiqlandi. Liberal Veymar konstitutsiyasiga asoslanmagan totalitar davlat o‘rnatildi. Germaniya Millatlar Ligasidan chiqib ketdi. Hibsga olingan va o‘ldirilgan deputatlarning yo‘qligini o‘z xohishi bilan kelmagan va shuning uchun ataylab kelmagan deb belgilash orqali parlament soxtalashtirildi. Markaz partiyasi "antikommunist" Rim papasi Pius XI bilan Reichskonkordat bo‘yicha kelishuv asosida o‘z ixtiyori bilan tarqatib yuborildi; va bu evrilishlar orqali Gitler katolik saylovchilarining Natsistlar partiyasiga o‘tishiga hamda uning rejimining xalqaro miqyosda ko‘proq tan olinishiga erishdi. Kommunistik partiya 1933-yil aprelida taqiqlandi.

Gitler SS va Gestapodan foydalanib, 1934-yil 30-iyundan 2-iyulgacha bo‘lgan Uchli pichoqlar kechasida butun SA rahbariyatini, shuningdek Gitlerning bir qancha siyosiy raqiblarini tozalab tashladi. Mukofot sifatida SS Reichsführer-SS Genrix Himmler qo‘mondonligi ostidagi mustaqil tashkilotga aylandi. 2-avgust kuni Hindenburg vafot etgach, Gitlerning vazirlar mahkamasi prezidentlik lavozimi bo‘sh ekanligini e’lon qiluvchi va uning vazifasi hamda vakolatlarini Gitlerga o‘tkazuvchi qonun qabul qildi.

Antisemitizm va Xolokost

AQSh senatori Alben W. Barkley 1945-yil aprel oyida ozod qilingan Buxenvald konslageridagi mahbuslarning jasadlarini ko‘zdan kechirmoqda.

Natsistlar rejimi antisemitistik tashviqot hujumlari nishoniga aylangan yahudiylarga nisbatan ayniqsa dushmanona munosabatda bo‘ldi. Natsistlar nemislarni yahudiylarga "past irq" sifatida qarashga ko‘ndirishga harakat qilishdi va 1933-yil martidagi federal saylovlardan keyin natsistlar butun mamlakat bo‘ylab yahudiy korxonalarining boykotini joriy etdilar. 1933-yil martida birinchi natsistlar kontlageri Daxau shahrida tashkil etildi. Kasbiy davlat xizmatini tiklash to‘g‘risidagi qonun yahudiylarni yuristlik kasbi va davlat xizmatidan nafaqaga chiqishga majbur qildi. Nürnbergiya qonunlari yahudiylar va nemislar o‘rtasidagi jinsiy munosabatlarni taqiqladi hamda faqat nemis yoki qarindosh qondagi shaxslar fuqaro deb hisoblanish huquqiga ega bo‘ldi; qolganlari fuqarolik huquqlarisiz davlat qaramog‘idagilar deb tasniflandi. Yahudiylar ta’qibga uchrashda davom etdilar, buning yorqin misoli 1938-yilgi «Kristall kechasi» (oyna sindirish) pogromi edi va Germaniyadagi 500 000 yahudiydan qariyb yarmi 1939-yilgacha qochib ketdi, shundan so‘ng qochish deyarli imkonsiz bo‘lib qoldi.

1941-yilda natsistlar rahbariyati ular "Yakuniy yechim" deb nomlagan, Xolokost nomi bilan tanilgan rejani amalga oshirishga qaror qildi. Yahudiylar qotillik joylarida va 1942-yildan boshlab qirg‘in lagerlarida muntazam ravishda o‘ldirildi. Taxminan olti million yahudiy o‘ldirildi. 250 000 dan 500 000 gacha romanlar va sintilar natsist nemislar va ularning hamkorlari tomonidan o‘ldirildi.

Natsistlar evugenikasi

Natsistlar Germaniyasidagi evugenika ijtimoiy siyosati genetika haqidagi turli g‘oyalardan iborat edi. Natsistlar irqiy nazariyalari o‘zining markaziga "nordik" yoki "ariylar" belgilarini tanlab ko‘paytirish orqali nemislarning biologik yaxshilanishini qo‘ydi. Bu siyosatlar "istalmagan" deb topilganlarni majburiy sterilizatsiya qilish va ommaviy o‘ldirishni oqlash uchun ishlatilgan. Nishonga olinganlar asosan "yashashga arzimaydigan hayot" sifatida aniqlangan xususiy va davlat tasarrufidagi muassasalarda yashovchi shaxslar edi. Ular orasida tug‘ma kognitiv va jismoniy nogironligi bo‘lgan shaxslar (Erbkranken) – aqli zaif deb topilganlar bor edi. 400 000 dan ortiq kishi o‘z xohishiga qarshi sterilizatsiya qilindi, 300 000 nafari esa Aktion T4 evtanaziya dasturi doirasida o‘ldirildi.

Harbiy soha

Berlindagi 1936 yilgi Yozgi Olimpiada o‘yinlari — natsistlar rejimi uchun buyuk tashviqot muvaffaqiyati

1935-yilda Versal shartnomasini buzgan holda Gitler rasman Luftvaffe (harbiy havo kuchlari)ni qayta tikladi va umumiy harbiy xizmatni qayta joriy etdi. Britaniya, Fransiya va Italiya rasman norozilik bildirdilar. Gitler harbiylarga o‘ziga shaxsan sadoqat va’da qildirdi. 1936-yilda nemis qo‘shinlari demilitarizatsiya qilingan Reyn viloyatiga bostirib kirdilar. Hudud nemislarga tegishli bo‘lgani sababli, Britaniya va Fransiya shartnomani bajarishga urinish urush xavfiga arzimaydi deb hisobladilar. Bu qadam Gitlerning Germaniyadagi mavqeini mustahkamladi. Uning obro‘si Berlindagi 1936-yilgi Yozgi Olimpiada o‘yinlari bilan yanada oshdi va bu ustalik bilan targ‘ibotchi Yozef Gebbels tomonidan uyushtirilgan rejim uchun yana bir tashviqot muvaffaqiyati bo‘lib chiqdi.

Tashqi siyosat

Gitlerning 1930-yillardagi diplomatik strategiyasi, agar talablari bajarilmasa, urush bilan tahdid qilib, go‘yo o‘rinli talablarni qo‘yishdan iborat edi. Raqiblar unni tinchlantirishga harakat qilganlarida, u taklif qilingan yutuqlarni qabul qildi, so‘ngra keyingi nishonga o‘tdi. Bu strategiya Germaniya Millatlar Ligasidan chiqqanida, Versal shartnomasini rad etganida, qurollanishni boshlaganida, Saar viloyatini qaytarib olganida, Reyn viloyatini militarizatsiya qilganida, Mussolini Italiyasi bilan ittifoq tuzganida, Ispaniya fuqarolar urushida Fransisko Frankoga harbiy yordam yuborganida, Avstriyani anneksiya qilganida, Britaniya va Fransiyaning Myunxen kelishuvidagi tinchlantirish siyosatidan keyin Chexoslovakiyani egallab olganida, Iosif Stalin Sovet Ittifoqi bilan tinchlik pakti tuzganida va Polshaga bostirib kirganida o‘z samarasini berdi. Britaniya va Fransiya Germaniyaga urush e’lon qildilar va Yevropada Ikkinchi jahon urushi boshlandi.

Ikkinchi jahon urushi

1942-yilda o‘zining eng kengaygan davridagi Natsistlar Germaniyasi va uning ittifoqchilari tomonidan ishg‘ol qilingan Yevropa hududi

Dastlab Germaniya harbiy jihatdan muvaffaqiyat qozondi. Uch oy ichida (1940-yil aprel–iyun) Germaniya Daniya, Norvegiya, Skandinaviya va Quyi davlatlarni hamda Fransiyani zabt etdi. Fransiyaning kutilmaganda tez taslim bo‘lishi Gitlerning mashhurligining oshishiga va urush ishtiyoqiga olib keldi. Gitler 1940-yil iyulida Britaniya yetakchisi Uinston Cherchillga sulh taklif qildi, biroq Cherchill AQSh prezidenti Franklin Ruzvelt yordami bilan qarshilik ko‘rsatishda davom etdi. Gitlerning Britaniyaga qarshi bombardimon kampaniyasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Blitsda 43 000 nafar britaniyalik tinch aholi halok bo‘ldi va Londoning katta qismi vayron qilindi. Germaniya qurolli kuchlari 1941-yil iyun oyida Sovet Ittifoqiga bostirib kirdi va Moskvaga yetib borgunicha oldinga siljidi. Einsatzgruppen (natsistlarning mobil o‘lim otryadlari) sovet yahudiylarini qatl qildilar, nemislar esa yahudiy xonadonlariga borib, oilalarni majburan mehnat lagerlariga yoki o‘lim lagerlariga haydab bordilar.

Berlindagi jang paytida Sovet bayrog‘ini Reyshtag ustiga ko‘tarayotgan sovet askari

1941-yil dekabrida Sovet Ittifoqiga bostirib kirish Moskva jangida qarshilikka uchraganida va Gitler Yaponiyaning Pirl-Harborga hujumi ortidan AQShga urush e’lon qilganida vaziyat o‘zgara boshladi. Shimoliy Afrikadagi taslim bo‘lish va 1942–1943-yillardagi Stalingrad jangidan keyin nemislar mudofaa holatiga tushib qoldilar. 1944-yilga kelib AQSh, Kanada, Fransiya va Britaniya g‘arbda Germaniyani o‘rab ola boshladi, sovetlar esa sharqda g‘alabali tarzda oldinga siljimoqda edilar. 1944–1945-yillarda sovet qo‘shinlari Ruminiya, Bolgariya, Vengriya, Yugoslaviya, Polsha, Chexoslovakiya, Avstriya, Daniya va Norvegiyani ozod qildilar. Sovet Ittifoqining Qizil armiyasi Berlenni egallagach Natsistlar Germaniyasi quladi. Hujumda 2 000 000 sovet qo‘shini qatnashib, 750 000 nemis qo‘shiniga qarshi turdi. 78 000–305 000 sovet askari halok bo‘ldi, 325 000 nemis halok bo‘ldi. Gitler 1945-yil 30-aprelda o‘z joniga qasd qildi. Yakuniy Taslim etish to‘g‘risidagi nemis hujjati 1945-yil 8-mayda imzolandi va bu Natsistlar Germaniyasining tugatilganini bildirdi.

1945-yil sentabriga kelib Natsistlar Germaniyasi va uning Axis hamkorlari mag‘lubiyatga uchratilgandi. Yevropaning katta qismi vayronagarchilikka uchradi, butun dunyo bo‘ylab 60 milliondan ortiq odam halok bo‘ldi. Ikkinchi jahon urushi Germaniyaning siyosiy va iqtisodiy infratuzilmasini yo‘q qildi, uning bo‘linishiga, sharqda sezilarli darajada hudud yo‘qotishiga hamda aybdorlik va uyatning tarixiy merosiga sabab bo‘ldi.

Sovuq urush, 1945–1990

Surgun

Potsdam konferensiyasida Germaniya Ittifoqdoshlar tomonidan to‘rtta harbiy okkupatsiya zonasiga bo‘lindi va faqat 1949-yilgagina mustaqilligini qayta qo‘lga kiritdi. Oder-Neys chizig‘idan sharqdagi viloyatlar Polsha va Rossiyaga (Kaliningrad viloyatiga) berildi. Qolgan nemis aholisining ko‘p qismi surgun qilindi. "G‘arbga surilgan" Polshada yashovchi 7 millionga yaqin nemis va Chexoslovakiyadagi 3 million nemis g‘arbga deportatsiya qilindi.

Urushdan keyingi tartibsizlik

Ikkinchi jahon urushidan keyin Berlindagi vayronagarchiliklar, 1945-yil

Okkupatsiya zonalari chegaralari, 1947-yil. Berlin Sovet zonasi ichida bo‘lsa-da, to‘rt davlat o‘rtasida bo‘lingan edi. Sharqdagi oq rangdagi hududlar Potsdam kelishuviga binoan Polsha va Sovet Ittifoqiga berildi.

Nemis urush qurbonlari urushdan oldingi 69 000 000 aholining 9 foizini, ya’ni 6 million kishini tashkil etdi. 11 million chet ellik ishchilar va harbiy asirlar ketdi, askarlar uylariga qaytdi hamda sharqiy viloyatlar, shuningdek Markaziy va Sharqiy Yevropadan 14 million uy-joyidan mahrum bo‘lgan nemis tilida so‘zlashuvchi qochqinlar surgun qilinib, g‘arbiy nemis yerlariga ko‘chirildi. G‘arbiy Germaniya hukumati germaniyaliklarning qochishi va surgun qilinishi hamda Sovet Ittifoqidagi majburiy mehnat oqibatida 2 million o‘lim holati bo‘lganini taxmin qilgan. Ba’zi tarixchilar buni 600 000 deb ko‘rsatishadi. Natsistlardan tozalash eng yuqori martabali natsist amaldorlarini lavozimidan chetlatdi, qamoqqa soldi yoki qatl qildi, biroq o‘rta va quyi qatlamdagilarga deyarli ta’sir qilmadi. Sharqda sovetlar norozilikni bostirdilar va ko‘pincha Stasida sobiq natsistlarni ishga olib, boshqa politsiya davlatini o‘rnatdilar. Sovetlar reparatsiyalar uchun Sharqiy Germaniya YaIMining 23 foizini undirib oldilar; G‘arbda esa reparatsiyalar juda oz edi.

1945–1946-yillarda transport, bozorlar va moliya tizimining izdan chiqishi normallikka qaytishni sekinlashtirgani sababli uy-joy va oziq-ovqat sharoitlari og‘ir edi. G‘arbda bombardimonlar uy-joylarning to‘rtdan bir qismini vayron qilgan edi, sharqdan kelgan 10 million qochqin esa lagerlarda tig‘iz yashar edi. 1946–1948-yillarda oziq-ovqat ishlab chiqarish urushdan oldingi darajaning uchdan ikki qismini tashkil etdi. Urushning tugashi Germaniyani qo‘llab-quvvatlab kelgan bosib olingan davlatlardan tortib olingan oziq-ovqat yuklarini to‘xtatdi. Ko‘mir ishlab chiqarish 60 foizga kamaydi, bu esa temir yo‘llar, sanoat va isitishga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Sanoat ishlab chiqarishi ikki baravarga kamayib, 1950-yilga kelibgina urushdan oldingi darajaga yetdi.

Ittifoqdoshlarning iqtisodiy siyosati dastlab sanoatsizlantirish va qishloq xo‘jaligini qayta tiklashdan iborat edi. Biroq, deindustrializatsiya amaliy bo‘lmay qoldi va AQSh Yevropani tiklashni rag‘batlantirish uchun kuchli nemis sanoat bazasini talab qildi. AQSh 1945–1947-yillarda oziq-ovqat jo‘natdi va nemis sanoatini tiklash uchun 1947-yilda 600 million dollar miqdorida qarz berdi.

Sharqiy Germaniya

Erich Xonekker va faxriy mehmonlar, masalan, Mixail Gorbachev Germaniya Demokratik Respublikasi sotsialistik rejimining 40 yilligini (va oxirigini) 1989-yil 7-oktabrda nishonlamoqdalar.

1949-yil oktabr oyida Sovet zonasi Sotsialistik birlik partiyasi nazorati ostida "Deutsche Demokratische Republik" — "DDR" ("Germaniya Demokratik Respublikasi" — "GDR", oddiygina "Sharqiy Germaniya") ga aylandi. 1950-yillargacha ikki davlatning ham sezilarli armiyasi yo‘q edi, biroq Sharqiy Germaniya Stasini qudratli maxfiy politsiyaga aylantirdi.

Sharqiy Germaniya Sovet Ittifoqining okkupatsiya qo‘shinlari va Varshava shartnomasi orqali siyosiy va harbiy nazorati ostidagi Sharqiy blok davlati edi. Hokimiyat kommunistlar nazoratidagi Sotsialistik birlik partiyasining yetakchi a’zolari (Siyosiy byuro) tomonidan amalga oshirilar edi. Sovetcha uslubdagi buyruqbozlik iqtisodiyoti o‘rnatildi; keyinchalik GDR O‘zaro iqtisodiy yordam kengashining eng ilg‘or davlatiga aylandi. Sharqiy Germaniya tashviqoti GDR ijtimoiy dasturlarining afzalliklari va G‘arbiy Germaniyaning bostirib kirish xavfiga asoslangan bo‘lsa-da, ko‘pgina fuqarolar erkinlik va iqtisodiy farovonlik uchun G‘arbga intilishgan.

Valter Ulbricht 1950-yildan 1971-yilgacha partiya yetakchisi bo‘lgan. Stalin unga Kommunistik partiyada hokimiyatni markazlashtiradigan nemis tizimini loyihalashtirish vazifasini topshirgan edi. 1961-yilda Ulbricht buni to‘xtatish uchun — qochishga uringanlarni otib o‘ldirgan holda Berlin devorini qurganida, 2,6 million odam Sharqiy Germaniyadan qochib ketgan edi. GDR "Antifashistik himoya devori" deb atagan devor Sovuq urush davrida uyatli holat edi, biroq u Sharqiy Germaniyani barqarorlashtirdi va uning qulashini kechiktirdi. Ulbricht 1969–1970-yillardagi yomonlashayotgan iqtisodiyot kabi o‘sib borayotgan milliy inqirozlarni hal qila olmagani uchun almashtirildi. Erich Xonekkerga (1971–1989-yillardagi Bosh kotibga) o‘tish proletariatning shikoyatlariga yaqinroq e’tibor qaratish siyosatining o‘zgarishiga olib keldi. Biroq Xonekkerning rejalari muvaffaqiyatsiz tugadi va noroziliklar kuchayib bordi. 1989-yilda rejim iqtisodiy muammolar va shuning uchun G‘arbga qarab o‘sib borayotgan emigratsiya tufayli quladi.

Sharqiy Germaniya madaniyati kommunizm va ayniqsa stalinizm tomonidan shakllantirilgan edi. U hukumat ma’qullagan ideallardan chetga chiqqan ifodalarni jinoiy javobgarlikka tortuvchi siyosatlar hamda hukumat idoralari, xususan Stasi tomonidan kommunistik tamoyillarni kuch bilan ijro etish va intellektual bostirish natijasida "to‘yingan tuyg‘u"ni keltirib chiqargan deb ta’riflangan. Ba’zi olimlarning ta’kidlashicha, partiya ilmiy bilimlar, iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy taraqqiyotga sodiq bo‘lgan. Biroq boshqalar davlatning kommunistik g‘oyalarini hukumat nazorati uchun aldash usuli deb bilishadi.

G‘arbiy Germaniya

G‘arbiy Germaniya va birlashgan Germaniyaning bayrog‘i, 1949 – hozirgi kungacha

1949-yil 23-mayda uchta g‘arbiy okkupatsiya zonasi Germaniya Federativ Respublikasiga (GFR, G‘arbiy Germaniya) birlashtirildi. Hukumat kansler Konrad Adenauer va uning konservativ XDU/XSU koalitsiyasi rahbarligida tuzildi. Poytaxt 1990-yilda Berlinga ko‘chirilgunga qadar Bonn shahri edi. G‘arbiy Germaniya doimo Sharqiy Germaniyaga qaraganda ancha katta va boy bo‘lgan. Germaniya, ayniqsa Berlin, G‘arb va Sharqda yirik harbiy kuchlarni to‘plagan NATO va Varshava shartnomasi bilan Sovuq urush maydoni edi. Biroq hech qachon jangovar harakatlar bo‘lmagan.

Iqtisodiy mo‘jiza

Volkswagen Beetle G‘arbiy Germaniya tiklanishining ramzi edi.

G‘arbiy Germaniya 1950-yillardan boshlab uzoq davom etgan iqtisodiy o‘sishdan (Wirtschaftswunder yoki "Iqtisodiy mo‘jiza") bahramand bo‘ldi. Sanoat ishlab chiqarishi 1950–1957-yillarda ikki baravar oshdi va yalpi milliy mahsulot yiliga 9 foizga o‘sib, G‘arbiy Yevropa iqtisodiyoti uchun dvigatel vazifasini o‘tadi. Kasaba uyushmalari kechiktirilgan ish haqi oshishi, minimallashtirilgan ish tashlashlar, texnologik modernizatsiyani qo‘llab-quvvatlash hamda korporativ direktorlar kengashlarida ishchilar vakilligi bilan yangi siyosatlarni qo‘llab-quvvatladilar. Tiklanish 1948-yilgi pul islohoti, Marshall rejasi orqali AQSh tomonidan berilgan 1,4 milliard dollar yordam, savdo to‘siqlari va an’anaviy amaliyotlarning parchalanishi hamda global bozorning ochilishi bilan tezlashdi. Muvaffaqiyatli pul islohoti g‘arbiy zonalar bilan G‘arbiy Berlin o‘rtasidagi transport aloqalarini uzib qo‘ygan sovetlarni g‘azablantirdi, bu Berlin blokadasi sifatida tanilgan bo‘lib, 1948-yildan 1949-yilgacha davom etdi. Amerika va Britaniya oziq-ovqat va ko‘mirni havo orqali tashishni yo‘lga qo‘ydilar hamda G‘arbiy Berlinda ham yangi valyutani muomalaga kiritdilar. Shahar iqtisodiy jihatdan G‘arbiy Germaniyaga integratsiya qilindi. 1960-yillarning o‘rtalariga qadar u AQShning o‘z erkinligini himoya qilishga sodiqligini ramziy ma’noda ko‘rsatib, Jon Kennedi 1963-yildagi tashrifi chog‘ida ta’kidlaganidek, "Amerikaning Berlini" bo‘lib xizmat qildi.

G‘arbiy Germaniya natsistlar davrida orttirgan obro‘sidan voz kechib, qonuniylik va hurmat qozondi. U Yevropa hamkorligini yaratishda markaziy rol o‘ynadi, 1955-yilda NATOga qo‘shildi va 1958-yilda Yevropa iqtisodiy hamjamiyatining asoschi a’zosi bo‘ldi.

Mehmon ishchilar

Malakali ishchilar yetishmayotgan rivojlanayotgan iqtisodiyot bilan, ayniqsa Berlin devori Sharqiy Germaniya oqimini to‘xtatgandan so‘ng, GFR Italiya, Ispaniya, Gretsiya va Turkiya bilan yuzlab minglab vaqtinchalik ishchilar — Gastarbeiterlarni olib kelgan migratsiya shartnomalarini tuzdi. Turkiya bilan tuzilgan shartnoma 1973-yilda tugadi, biroq Turkiyada yaxshi ish o‘rinlari kam bo‘lgani sababli ozchilik qaytib keldi. 2010-yilga kelib Germaniyada turk millatiga mansub 4 millionga yaqin odam bor edi. Germaniyada tug‘ilgan avlod nemis maktablarida o‘qidi, biroq nemis yoki turk tilini yaxshi bilmasdi va malakasi past ishlarda ishlardi yoki ishsiz edi.

Brandt va Ostpolitik

Brandt (chapda) va Villi Shtof 1970-yilda, Federal kanslerning o‘zining sharqiy germaniyalik hamkasbi bilan ilk uchrashuvi

Villi Brandt 1969–1974-yillarda G‘arbiy Germaniya kansleri bo‘lgan. Hukumat Sovet Ittifoqi bilan ziddiyatlarni kamaytirishga va Germaniya Demokratik Respublikasi bilan munosabatlarni yaxshilashga intildi, bu siyosat Sharq siyosati deb nomlandi. Ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar har ikki yo‘nalishdagi tashviqot hujumlari bilan qiyin kechgan edi. Sharqiy Germaniyadan iste’dodlarning chiqib ketishi 1961-yilda Berlin devori qurilishiga turtki bo‘ldi, bu Sovuq urush ziddiyatlarini yomonlashtirdi va Sharqiy Germaniya fuqarolarining sayohat qilishiga to‘sqinlik qildi. Ajralgan oilalar uchun jiddiy qiyinchiliklarni yengillashtirish va ishqalanishni kamaytirishni xohlasa-da, Brandtning Ostpolitik siyosati o‘zining "bitta nemis millatida ikkita nemis davlati" konsepsiyasiga sodiq qolishni niyat qilgan edi.

Ostpolitik Germaniyadagi konservativ elementlar tomonidan qarshilikka uchradi, biroq Brandtga xalqaro obro‘ va 1971-yilda Tinchlik uchun Nobel mukofotini olib keldi. 1973-yilda G‘arbiy va Sharqiy Germaniya Birlashgan Millatlar Tashkilotiga qabul qilindi. Ikki davlat 1974-yilda doimiy vakillar almashdilar va 1987-yilda Sharqiy Germaniya yetakchisi Erich Xonekker G‘arbiy Germaniyaga rasmiy davlat tashrifi bilan keldi.

1970-yillardagi iqtisodiy inqiroz va Kohl

Helmut Shmidt (chapda) Fransiya prezidenti Valeri Jiskar d’Esten bilan (1977)

1973-yildan keyin Germaniya jahon iqtisodiy inqirozi, o‘suvchi neft narxlari va 1973-yildagi 300 000 tadan 1975-yilda 1.1 milliontagacha sakragan yuqori ishsizlikdan aziyat chekdi. Rur hududi eng ko‘p zarar ko‘rdi, uning qimmat ko‘miri endi raqobatbardosh emas edi. Po‘lat sanoati uning narxlari arzonroq yetkazib beruvchilar tomonidan pasaytirilgani sababli tushkunlikka tushdi. Farovonlik tizimi ishsiz ishchilar uchun xavfsizlik tarmog‘ini ta’minladi, zavodlar o‘z ishchi kuchini qisqartirdi va yuqori foyda keltiruvchi maxsus mahsulotlarga e’tibor qaratdi.

Jasuslik mojarosi Brandtni kansler lavozimidan ketishga majbur qildi. Uning o‘rniga 1974–1982-yillarda kansler bo‘lib xizmat qilgan SPD’dan Helmut Shmidt keldi. Shmidt Sharq siyosatini ishtiyoqsizroq davom ettirdi, u inflyatsiyani pasaytirishdan ko‘proq manfaatdor edi. Qimmat farovonlik davlati xarajatlarini qoplash uchun qarz olgani sababli qarzlar o‘sdi. 1979-yildan keyin Sovuq urush yana qizg‘in tus oldi. Tinchlik harakati namoyishchilarni Amerikaning o‘rta masofali raketalarini joylashtirishga qarshi norozilik bildirish uchun safarbar qildi. Shmidt joylashtirishni qo‘llab-quvvatladi, biroq SPD ning so‘l qanoti va Brandt bunga qarshi chiqdi.

Biznesparvar Erkin demokratik partiya (FDP) SPD bilan koalitsiyada edi, ammo yo‘nalishini o‘zgartirdi. Otto Graf Lambsdorff boshchiligida u iste’molchilar talabiga qaratilgan keynschilik e’tiborini rad etdi va farovonlik xarajatlarini kamaytirishni hamda ishlab chiqarishni rag‘batlantirish va ish o‘rinlarini osonlashtirish uchun siyosatlarni joriy etishni taklif qildi. Lambsdorff natija o‘sish bo‘lishini, bu ijtimoiy va moliyaviy muammolarni hal qilishini ta’kidladi. FDP o‘z sadoqatini XDUga o‘zgartirdi va Shmidt 1982-yilda o‘zining parlament ko‘pchiligini yo‘qotdi.

Helmut Kohl qayta birlashgan Germaniyaning birinchi kansleri bo‘ldi.

Helmut Kohl konservatorlarni XDU/XSU-FDP koalitsiyasi bilan hokimiyatga qaytardi va 1998-yilgacha kansler lavozimida xizmat qildi. U Germaniya ishlarida hamon so‘ziga ega bo‘lgan Ikkinchi jahon urushining To‘rt davlatining roziligi bilan qayta birlashishni tashkil etdi.

Qayta birlashish

1989-yil yozi davomida Sharqiy Germaniyada Tinch inqilob deb nomlangan jadal o‘zgarishlar yuz berdi, bu tezda Germaniyaning qayta birlashishiga olib keldi. Ko‘plab sharqiy germaniyaliklar G‘arbiy Germaniyaga emigratsiya qildilar, ularning aksariyati islohotchi hukumati o‘z chegaralarini ochgandan keyin Vengriya orqali o‘tdi. 1989-yil avgust oyidagi Umumevropa piknigi paytida Avstriya va Vengriya o‘rtasidagi Temir pardaning ochilishi zanjirvaxsh reaksiya keltirib chiqardi, uning oxirida GDR mavjud bo‘lmay qoldi va Sharqiy blok parchalanib ketdi. Berlin devori qurilganidan beri eng yirik ommaviy chiqish sodir bo‘ldi va SSSR hamda Sharqiy Yevropa qaram davlatlarining hukmdorlari Temir pardani saqlab qolishga tayyor emasligi ayon bo‘ldi. GDR boshqa kommunistik Sharqiy blok mamlakatlaridan samarali yordam olmadi. Minglab sharqiy germaniyaliklar Sharqiy Yevropa poytaxtlaridagi g‘arbiy nemis diplomatik muassasalarida o‘tirish aksiyalarini o‘tkazish orqali G‘rabga yetib borishga harakat qilishdi. Ushbu chiqish Sharqiy Germaniya ichida siyosiy o‘zgarishlarga bo‘lgan talablarni keltirib chiqardi va bir nechta shaharlardagi ommaviy namoyishlar o‘sishda davom etdi.

Berlin devorining qulashi, 1989-yil noyabr

Fuqarolik tartibsizliklarini to‘xtata olmagan Erich Xonekker oktabr oyida iste’foga chiqdi va 9-noyabr kuni Sharqiy Germaniya rasmiylari kutilmaganda sharqiy germaniyalik fuqarolarga G‘arbiy Berlin va G‘arbiy Germaniyaga kirishga ruxsat berdilar. Yuz minglab odamlar bundan foydalandilar; Berlin devorida va G‘arbiy Germaniya bilan chegarada yangi o‘tish punktlari ochildi. Bu Sharqiy Germaniyada islohotlar jarayonining tezlashishiga olib keldi, bu esa Sharqiy Germaniyaning tarqatib yuborilishi va 1990-yil 3-oktabrda Germaniyaning qayta birlashishi bilan yakunlandi.

Germaniya Federativ Respublikasi, 1990–hozirgi kungacha

Berlindagi Reichstag — 1999-yildan beri nemis parlamentining qarorgohi.

Kohl 1998-yilda so‘llarning yirik g‘alabasiga yutqazdi va uning o‘rniga SPD’dan Gerhard Shryoder keldi. Shryoder o‘zini Buyuk Britaniya Bosh vaziri Toni Bler va AQSh Prezidenti Bill Klinton qolipidagi markazchi sifatida ko‘rsatdi. U Agenda 2010ni taklif qildi: soliq imtiyozlari; mehnat bozori deregulyatsiyasi; imtiyozlarni kamaytirish orqali farovonlikni modernizatsiya qilish; kichik biznes uchun byurokratik to‘siqlarni kamaytirish va mahalliy hokimiyatlarga past foizli kreditlar berish. Germaniya 1999-yil yanvarida Yevroni qabul qildi.

Germaniya kansleri Angela Merkel Xose Barroso bilan 2007-yilda Yevropa Ittifoqini isloh qilish bo‘yicha Lissabon shartnomasini targ‘ib qilmoqda

2005-yilgi saylovlarda Xristian-demokratik ittifoq (XDU) a’zosi Angela Merkel ilk ayol kansler bo‘ldi va mamlakatni 16 yil davomida boshqardi. 2009-yilda hukumat Buyuk turg‘unlikka javoban 50 milliard yevrolik rag‘batlantirish rejasini ma’qulladi. Germaniya shuningdek Yevrohudud inqirozi ortidan yirik moliyaviy qutqaruvni homiylik qildi.

XXI asrning asosiy siyosiy loyihalari qatoriga Yevropa integratsiyasi, barqaror energiyaga o‘tish (energivende), muvozanatli budjetlar uchun qarz tormozi, tug‘ilish darajasini oshirish choralari (Yevropaning qarishi, pronatalizm) va To‘rtinchi sanoat inqilobi uchun yuqori texnologiyali strategiyalar kiradi. Fransiya bilan birgalikda Germaniya Yevropa Ittifoqida yetakchi rol o‘ynadi. Germaniya Sharqiy Yevropa mamlakatlarini YeIga qabul qilishda va yanada birlashgan hamda qobiliyatli Yevropa siyosiy, mudofaa va xavfsizlik apparatini yaratishda asosiy qo‘llab-quvvatlovchi bo‘ldi. Shryoder Germaniya uchun BMT Xavfsizlik Kengashidan doimiy o‘rin olishdan manfaatdor ekanini bildirdi. 1990-yildan beri nemis Bundesveri chet elda tinchlikparvarlik va gumanitar yordam operatsiyalarida qatnashib kelmoqda. Nemis qo‘shinlari Afg‘onistondagi urushda Xalqaro xavfsizlikni ta’minlash kuchlari tarkibiga kirdi, bu esa Ikkinchi jahon urushidan beri jangovar missiyalarda ilk nemis qurbonlariga olib keldi.

Yaponiyadagi 2011-yilgi Fukushima atom elektr stansiyasidagi halokatdan keyin nemis jamoatchiligi o‘z elektr energiyasining to‘rtdan bir qismini ishlab chiqaruvchi atom energetikasiga qarshi chiqdi. Merkel keyingi o‘n yil ichida barcha atom elektr stansiyalarini yopish rejalari hamda ko‘mir va gazga qo‘shimcha ravishda shamol va boshqa energiya manbalariga ko‘proq tayanigiga sodiqligini e’lon qildi.

Germaniya 2015-yilgi Yevropa migrantlar inqirozidan jiddiy ta’sir ko‘rsatdi, chunki u YeIga kirib kelayotgan Afrika va Yaqin Sharqdagi ko‘plab boshpana izlovchilar uchun tanlangan yakuniy manzilga aylandi. Mamlakat bir milliondan ortiq qochqin va migrantlarni qabul qildi hamda migrantlarni ularning daromadlari va mavjud aholi zichligiga qarab federal yerlar bo‘ylab taqsimlovchi kvota tizimini ishlab chiqdi. Merkelning cheklanmagan kirishga ruxsat berish qarori tanqidlarga sabab bo‘ldi va Germaniya uchun muqobil o‘ta o‘ng qanot partiyasining 2017-yilgi federal saylovlarda Bundestagga kirib kelishida asosiy omil bo‘ldi.

Covid davridan hozirgi kungacha

Further information: COVID-19 pandemic in Germany

2020-yil yanvar oyida Germaniya birinchi Covid holatini tasdiqladi va mart oyida lokdaunga kirdi. Uning lokdauni infeksiyalarni jilovlash bo‘yicha samarali model sifatida maqtovga sazovor bo‘ldi, biroq kasalxonaga yotqizishlar va o‘lim holatlari ko‘paygani sababli u bu maqomini yo‘qotdi. Dekabr oyida vaksinalar emlandi. Germaniya 180 000 ortiqcha o‘lim holatini qayd etdi va Covid choralari 2022-yilda yumshatildi.

2021-yil dekabrida SPD federal saylovlarda g‘alaba qozongach, Olaf Shols kansler lavozimiga qasamyod qildi. U Yashillar partiyasi va liberal Erkin demokratlar bilan koalitsiya tuzdi. 2022-yilgi Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishidan keyin Germaniyaning Rossiyaga nisbatan oldingi tashqi siyosati juda yumshoq bo‘lgani uchun tanqid qilindi. Germaniya Bundesver uchun 100 mlrd yevro ajratishni va budjetni YaIMning 2 foizidan yuqoriga ko‘tarishni va’da qilib, yirik burilish yasaganini e’lon qildi. 2023-yil aprel (2023) holatiga koʻra holatiga ko‘ra, Ukrainadan kelgan 1 million qochqin Germaniyada ro‘yxatga olingan.

Konservatorlar bo‘lgan XDU/XSU 2025-yilgi Germaniya federal saylovlarida g‘alaba qozonib, parlamentdagi eng yirik guruhga aylandi. Biroq, o‘ta o‘ng qanotdagi "Germaniya uchun muqobil" (AfD) o‘z qo‘llab-quvvatlashini ikki baravarga oshirib, 21 foiz bilan ikkinchi yirik partiyaga aylandi. SPD o‘n yilliklardagi eng yomon natijasini ko‘rsatib, 16 foizni oldi. 2025-yil may oyida Fridrix Mers kansler lavozimiga qasamyod qildi va o‘zining Xristian-demokratlari, uning singlisi partiyasi Xristian-sotsial ittifoqi hamda Sotsial-demokratlar bilan koalitsiya tuzdi.