Ziyosfera

Hasan al-Utrush

Abu Muhammad al-Hasan ibn Ali ibn al-Hasan ibn Ali ibn Umar al-Ashraf ibn Ali Zayn al-Obidin ibn al-Husayn (taxminan 844-yilda Madinada tugʼilgan — 917-yil yanvar yoki fevralda Omulda vafot etgan) — zaydiy yoʻnalishiga mansub shia alaviy daʼvatchisi. 914-yilda oʼn toʼrt yillik Somoniylar hukmronligidan soʻng Shimoliy Eronning Tabariston viloyatida Zaydiylar hokimiyatini qayta tiklagan. Al-Hasan al-Utrush (arabcha: الحسن الأطروش‎‎) nomi bilan tanilgan. Tabaristonni vafotiga qadar an-Nosir lil Haqq (Haq dinining himoyachisi) hukmdorlik nomi bilan boshqargan. Keyinchalik shu laqabni qabul qilgan boshqa avlodlaridan farqlash uchun berilgan an-Nosir al-Kabir (Buyuk an-Nosir) nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Bobosi al-Hasan Ali ibn Husayn Zayn al-Obiddinning oʻgʻli Umar al-Ashrafning nabirasi edi. Bugungi kunda ham Yamandagi zaydiylar tomonidan imom sifatida eʼtirof etiladi va hurmat qilinadi[1].

Hasan al-Utrush
Zaydiy imom

Hasan al-Utrushning Amoldagi qabri
Tabariston amiri
Saltanat 914-yil yanvar — 917-yil yanvar/fevral
Oʻtmishdoshi Somoniylar okkupatsiyasi
Davomchisi Hasan ibn Qosim
Tugʻilishi tax. 844
Madina
Vafoti 917-yil yanvar/fevral
Amol
Uy Zaydiylar sulolasi
Dini Islom (shialik Zaydiylik mazhabi

Yoshlik davri

Al-Hasan taxminan 844-yilda Madinada tugʻilgan. Otasi Muhammad paygʻambarning nabirasi va shialikning uchinchi imomi Husayn ibn Ali avlodidan boʻlib, nasabi Husaynning katta oʻgʻli Ali ibn Husayn Zayn al-Obidin orqali davom etgan. Onasi esa xurosonlik choʻri boʻlib, ismi maʼlum emas[2]. 860-yillarda Husaynning akasi Hasan ibn Ali avlodlaridan biri Hasan ibn Zayd Tabaristonda oʻz hokimiyatini oʻrnatganida Hasan uning huzuriga borib xizmat qila boshladi. Biroq keyinchalik Hasan ibn Zaydning ukasi va vorisi Muhammad ibn Zayd bilan kelisha olmadi, chunki Muhammad unga ishonchsizlik bilan qarardi. Shundan soʻng Hasan Tabaristonni tark etib, sharqdagi viloyatlarda oʻz hukmronligini barpo etishga urindi. Shu maqsadda Xuroson hukmdori Muhammad ibn Abdulloh al-Xujistoniy bilan ittifoq tuzdi. Al-Xujistoniy Muhammad ibn Zaydning raqibi edi. Oradan koʻp oʻtmay, u ham Hasandan shubhalana boshladi va uni qamoqqa tashlab, qamchi bilan kaltaklattirdi. Aynan shu jazodan keyin Hasan eshitish qobiliyatini yoʻqotgan va shu sababli unga al-Utrush (kar) laqabi berilgan. Tarixda, asosan, shu nom bilan mashhur boʻlib qolgan[2].

Qamoqdan ozod etilgach, Hasan yana Tabaristonga qaytib, Muhammad ibn Zaydning xizmatiga kirdi. 900-yilda Goʻrgon yaqinida Somoniylar qoʻmondoni Muhammad ibn Horun as-Saraxsiy boshchiligidagi qoʻshinlarga qarshi boʻlgan hal qiluvchi jangda Muhammad ibn Zayd bilan birga qatnashdi. Bu jang Alaviylar uchun halokatli yakunlandi. Muhammad ibn Zayd magʻlubiyatga uchrab, olgan jarohatlari oqibatida vafot etdi. Natijada, Tabariston Somoniylar istilosi uchun ochiq qoldi[2][3]. Hasan jang maydonidan qochib qutulishga muvaffaq boʻlib, dastlab Ray shahridan boshpana topdi. U yerda avval ham Zaydiy alaviylarni qoʻllab-quvvatlagan Justoniy hukmdor unga yordam taklif qildi. Hasan va Justoniylar 902 va 903-yillarda Tabaristonni qayta egallashga urindilar, ammo bu harakatlar muvaffaqiyatsizlik bilan yakunlandi. Justoniylarning ishonchsizligidan xavotirlangan Hasan oʻziga mustaqil tayanch yaratishga qaror qildi. Shu maqsadda Alburz togʻlarining shimolida yashovchi hamda hali islomni qabul qilmagan gilyanlar va daylamiylar orasida daʼvatchilik faoliyatini boshladi. Shaxsan oʻzi targʻibot ishlarini olib borib, masjidlar qurdirdi va qisqa vaqt ichida katta muvaffaqiyatga erishdi. Togʻli Daylam aholisi hamda Safid Rud daryosining sharqida yashovchi gilyanlar uni an-Nosir lil Haqq (Haq dinining himoyachisi) unvoni bilan oʻz imomi sifatida tan oldilar va u targʻib qilgan zaydiylik yoʻnalishini qabul qildilar. Keyinchalik bu yoʻnalish uning nomi bilan Nosiriya deb atala boshlandi. Bu yoʼnalish Qosim ibn Ibrohim taʼlimotiga asoslangan hamda Tabaristonda keng tarqalgan Qosimiya tarmogʻidan ayrim amaliy jihatlari bilan farq qilardi[1][4]. Bu holat Juston ibn Vahsudanning mavqeiga jiddiy tahdid soldi. Ikki tomon oʻrtasidagi qarama-qarshilikda Hasan ustun kelishga muvaffaq boʻlib, Justoniylar hukmdorini oʻziga sodiqlik qasamyodini qilishga majbur etdi[5].

Tabaristonda hokimiyatining tiklanishi va buning oqibati

Hasanning tobora kuchayib borayotgan qudratini koʻrgan Somoniylar hukmdori Ahmad ibn Ismoil Tabaristonda Zaydiylar hokimiyatining qayta tiklanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun Muhammad ibn Saluk boshchiligida qoʻshin yubordi. Somoniylar qoʻshini son va qurol-aslaha jihatidan ancha ustun boʻlsa-da, Hasan 913-yil dekabr oyida Chalusning gʻarbidan oqib oʻtgan Burrud daryosi boʻyidagi Burdida jangida ularga qaqshatqich zarba berdi. Jangda omon qolib, Chalus qal’asiga yashiringan Somoniylar askarlari taslim boʻlishga koʻndirildi. Biroq keyinchalik ular Hasanning kuyovi Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim buyrugʻi bilan qirib tashlandi. Ushbu gʻalabadan soʻng viloyat poytaxti Omul Zaydiylar qoʻshiniga darvozalarini ochdi va Hasan shu yerdagi hukmdor saroyiga joylashdi[2][5]. Koʻp oʻtmay Ahmad ibn Ismoilning oʻldirilishi hamda uning vorisi Nasr II oʻz hokimiyatini mustahkamlash bilan band boʻlganidan foydalangan Hasan qisqa vaqt ichida Zaydiylarning eski mulklari, jumladan, Tabariston va Goʻrgonni yana oʻz nazorati ostiga oldi. Somoniylarning qarshi hujumi uni vaqtincha Omulni tark etib, Chalusga chekinishga majbur qildi. 40 kun oʻtgach, Hasan bosqinchilarni yana magʻlub etib, oʻz hokimiyatini tiklashga muvaffaq boʻldi. Hatto Zaydiylarning ilk hukmdorlariga avvallari qarshi boʻlgan Bavandiylar sulolasi vakili Sharvin II kabi mahalliy hukmdorlar ham Hasan bilan sulh tuzib, uning hokimiyatini tan oldilar[2][5].

Biroq yoshi keksaygani sababli vorislik masalasi yuzasidan tarafdorlari oʻrtasida kelib chiqqan nizolar Hasanning bu yutuqlariga putur yetkaza boshladi. Hasanning oʻz oʻgʻillari buzuq feʼl-atvorli va davlatni boshqarishga noloyiq deb hisoblangan, shu bois kuyovi va bosh qoʻmondoni Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim bilan kelisha olmay qoldi. Hatto bir safar Abu Muhammad keksa imomni asirga ham oldi, ammo bu voqea xalq orasida shunchalik keskin norozilik uygʻotdiki, natijada u Daylamga qochishga majbur boʻldi. Oxir-oqibat Tabariston zodagonlari ikki tomonni yarashtirishga muvaffaq boʻldilar va Abu Muhammad Hasanning oʼz oʻgʻillarining oʼrniga rasmiy voris etib belgilandi[1][6]. Hasan 917-yil yanvar yoki fevral oyida vafot etguniga qadar Tabaristonni boshqarib turdi. Hatto sunniy tarixchi Tabariy ham uning hukmronligi haqida: „Xalq al-Utrushning adolati, yaxshi xulqi va haq-huquqlarni ado etishiga oʻxshashini ilgari koʻrmagan edi“, — deya yuksak baho bergan[1][5]. Uning Omuldagi qabri keyinchalik daylamiy va gilyan shialari uchun muhim ziyoratgohga aylandi. Shuningdek, avlodlari an-Nosir sharafli nomini saqlab qolgan holda jamiyatda katta hurmat-eʼtiborga sazovor boʻlganlar[7].

Hasanning vafotidan soʻng Abu Muhammad al-Hasan ibn al-Qosim Gilondan qaytib kelib, uning oʻrniga hukmdor boʻldi va 928-yilda vafot etguniga qadar mamlakatni boshqardi. Abu Muhammad xalq orasida mashhur va obroʻli hukmdor boʻlgan boʻlsa-da, hukmronligi davomida Hasanning oʻgʻillari Abulhusayn Ahmad va Abulqoim Jaʼfar hamda ularning tarafdorlari tomonidan doimiy ravishda tahdid ostida qoldi. Ular 919-yilda, shuningdek, 923—926-yillar oraligʻida Abu Muhammadni taxtdan agʻdarib, qisqa muddat surgunga ketishga majbur qilishga muvaffaq boʻlganlar[8][9].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Strothmann (1971), pp. 254–255
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Strothmann (1971), p. 254
  3. ↑ Madelung (1975), p. 207
  4. ↑ Madelung (1975), pp. 208–209
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Madelung (1975), p. 209
  6. ↑ Madelung (1975), p. 210
  7. ↑ Madelung (1975), pp. 209–210
  8. ↑ Madelung (1975), pp. 210–211
  9. ↑ Strothmann (1971), p. 255

Adabiyotlar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Hasan_al-Utrush" dan olindi