Ziyosfera

Jomo Kenyatta xalqaro aeroporti

Jomo Kenyatta xalqaro aeroporti (IATA: NBO, ICAO: HKJK) — Keniya poytaxti Nayrobiga xizmat koʻrstatuvchi xalqaro aeroport. Nayrobi markazidan 18 kilometr (11 mi) janubi-sharqda, Embakasi hududida joylashgan. Aeroportdan 50 dan ortiq mamlakatga muntazam qatnovlar amalga oshiriladi. Asl nomi Embakasi aeroporti boʻlib, 1978-yilda Keniyaning birinchi prezidenti va bosh vaziri Jomo Kenyatta sharafiga nomlangan. 2024-yilda 9 milliondan ortiq yoʻlovchi va 364 ming tonnadan ortiq yukga xizmat koʻrsatgan[3] aeroport yoʻlovchi tashish hajmi boʻyicha Afrikadagi oltinchi eng gavjum aeroport sanaladi[4][5][6]. U Keniyadagi toʻrtta xalqaro aeroport ichida eng gavjumi hisoblanadi. Qolgan uchta xalqaro aeroport — Kisumu xalqaro aeroporti, Eldoret xalqaro aeroporti va Mombasadagi Moi xalqaro aeroporti.

Jomo Kenyatta xalqaro aeroporti
Uwanja wa ndege wa kimataifa wa Jomo Kenyatta
IATA kodi: NBO – ICAO kodi: HKJK
– WMO identifikatori: 63740
Qisqacha bayon
Aeroport turi Fuqarolik
Operator Kenya Airports Authority
Xizmat doirasi Nayrobi aglomeratsiyasi
Joylashuvi Embakasi, Nayrobi, Kenoya
Ochilgan 9-mart, 1958-yil (68 yil avval) (1958-03-09)
Havo yoʻli tuguni
Dengiz sathidan balandligi 1,624 m / 5,330 ft
Koordinatalari 01°19′07″S 36°55′33″E / 1.31861°S 36.92583°E / -1.31861; 36.92583
Vebsayti kaa.go.ke
Xarita
NBO (Keniya)
NBO
Uchish/qoʻnish yoʻlaklari
Uzunligi Yuzasi
m ft
06/24 4,117 13,507 Asfalt
Maʼlumotlar (2024)
Yoʻlovchilar soni 9 067 400 [1]
Yuk 364 822 tonna [1]
Kenglik va uzunlik Keniya aeroportlari boshqarmasi tomonidan taqdim etilgan[2].

Jomo Kenyatta xalqaro aeroporti (JKIA) ning pochta indeksi 00501[7].

Tarixi

1950—1960-yillar

Embakasi aeroporti, 1958-yil
Embakasi aeroporti, 1975-yil

Aeroport qurish haqidagi munozaralar 1945-yilgacha borib taqaladi. Oʻsha paytda mustamlakachi davlat — Buyuk Britaniya — va uning milliy aviakompaniyasi BOAC urushdan keyingi fuqarolik samolyotlari uchun mavjud Istli aeroporti yetarli emasligidan xavotirga tushgan. Istli aeroportini yaxshilash yoki yangi aeroport qurish xarajatlari masalasi sakkiz yil davomida rejalashtiruvchilar kun tartibida boʻldi. Kim moliyalashtirishi esa asosiy muammo edi[8].

Vazifa hech qachon oson boʻlmagan va uchish-qoʻnish yoʻlagini qurishdan oldin koʻplab, asosan fuqarolik muhandisligi bilan bogʻliq muammolarni hal qilishga toʻgʻri kelgan. Aeroport qurilishining katta qismi majburiy mehnatdan foydalangan holda amalga oshirilgan boʻlib, ishchilarning koʻpchiligi Keniya Yer va Ozodlik armiyasi aʼzolari boʻlganlikda gumon qilingan[manba kerak]. Aeroportni imkon qadar tezroq yakunlash bosimi va katta miqdordagi mehnat zarurati sababli ishchilar holdan toyish darajasigacha ishlatilgan va ularning ayrimlari charchoqdan vafot etgan. Mehnat sharoitlari shu qadar yomon boʻlganki, ishchilar orasida oʻz joniga qasd qilish va oʻziga shikast yetkazish holatlari qayd etilgan[9].

1958-yil 9-mart, yakshanba kuni Embakasi aeroporti Keniyaning soʻnggi mustamlaka gubernatori ser Evelyn Baring tomonidan ochildi[10].

1958-yilda Nayrobi dunyodagi 1965-yilgacha kengaytirish imkoniyatiga ega aeroporti bilan maqtana oladigan kam sonli shaharlardan biri edi. Oʻsha paytda parvozlar soni oyiga 600 tadan kam boʻlgan. Aeroport meʼmori Embakasini rejalashtirish va loyihalashda Syurixdagi Kloten aeroporti dizaynidan kuchli taʼsirlangan, biroq oʻxshashliklar yaqqol koʻrinmagan. Har ikkala aeroport ham kelayotgan yoʻlovchilar binoning narigi tomonini toʻliq koʻra oladigan tarzda tashkil etilgan boʻlib, belgilar soni minimal darajada edi. Embakasi Nayrobining oʻziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun loyihalashtirilgan boʻlsa-da, har ikkala aeroport ham oʻsha davr uchun nihoyatda yangicha boʻlgan yengillik va kenglik xususiyatlarini oʻrtoqlashgan. Oʻsha paytdagi Embakasi aeroportida qoʻllangan jihozlar va ranglar uygʻunligi yuqori darajada boʻlgan[11].

1970—1990-yillar

Kenya Airwaysning Boeing 707 samolyoti 1977-yilgi Nayrobi aviashousida

1972-yil Jahon banki aeroportni yanada kengaytirish uchun mablagʻ ajratishni maʼqulladi. Loyiha yangi xalqaro va ichki yoʻlovchi terminal binosi, aeroportning birinchi maxsus yuk terminali, yangi taksi yoʻlaklari, tegishli samolyot toʻxtash maydonlari, ichki yoʻllar, avtoturargohlar, politsiya va yongʻin xavfsizligi stansiyalari, Davlat pavilyoni, aerodrom va yoʻl yoritish tizimlari, yongʻin gidrantlari tizimi, suv, elektr, telekommunikatsiya va kanalizatsiya tizimlari, yoʻlovchilar uchun aeroportga kirish ikki qatnov qismli yoʻli, xavfsizlik, drenaj va aeroportga olib kiruvchi asosiy yoʻl — Aeroport janubiy yoʻli qurilishini oʻz ichiga olgan. Loyihaning umumiy qiymati 29 million AQSh dollaridan oshgan (2013-yil dollarlarida 111,8 million AQSh dollari)[12]. 1978-yil 14-martda aeroportning yagona uchish-qoʻnish yoʻlagining narigi tomonida hozirgi terminal binosi qurib bitkazildi va prezident Kenyatta tomonidan ochildi[13].

1994-yil oktyabr oyida British Airways kompaniyasining Concorde samolyoti yuqori balandlikda samolyotning ishlash xususiyatlarini sinovdan oʻtkazish maqsadida aeroportga qoʻndi[manba kerak].

2000-yildan hozirgacha

2008-yil 10-iyunda Prezident Mwai Kibaki tomonidan Kenya Vision 2030 dasturi ishga tushirildi[14]. Ushbu dastur doirasida JKIAning eskirgan infratuzilmasini jahon standartlariga moslashtirish rejalashtirildi. Yangi terminallar va uchish-qoʻnish yoʻlagini modernizatsiya qilish ishlari bosqichma-bosqich amalga oshirilishi kerak edi. Afrika taraqqiyot banki taklif etilgan yangi terminalning 1-bosqichini rivojlantirish boʻyicha ekologik taʼsirni baholash ishlarini amalga oshirdi. Mazkur loyiha 2030-yilgacha JKIAning yillik sigʻimini qariyb 18,5 million yoʻlovchiga yetkazishi kutilgan edi. Yangi terminal toʻrt qavatli terminal binosi, markaziy xizmat koʻrsatish hududi, tranzit mehmonxonasi, aeroportning quruqlikdagi savdo markazlari, uchib kelish va ketish maydonlari qurilishini oʻz ichiga olishi kerak edi. Qoʻshimcha obyektlar qatoriga kirish yoʻli, avtoturargoh, kirish taksi yoʻlaklari, yer usti xizmat koʻrsatish uskunalari (GSE) va avtobus toʻxtash joylari kirgan[15].

2016-yil 29-martda 56 milliard Keniya shillingi (KES) (560 million AQSh dollari)lik yangi terminali loyihasi Kenya Airports Authority tomonidan pudratchi moliyalashtirishni taʼminlay olmagani sababli bekor qilindi. Shu tariqa Keniyaning Afrikadagi eng yirik terminalga ega boʻlish rejasi yakunlandi[16].

2017-yil fevral oyida aeroportga AQShning Federal aviatsiya maʼmuriyati tomonidan Birinchi toifa maqomi berildi. Bu Nayrobi va AQSh oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar amalga oshirilishiga imkon yaratdi. Afrikaning yana besh mamlakati — Janubiy Afrika, Efiopiya, Misr, Marokash va Kabo-Verde — AQSh bilan toʻgʻridan-toʻgʻri reyslarga ega[17][18].

2013-yilgi yongʻin

JKIAdagi 2013-yilgi yongʻin natijasi
2013-yilgi yongʻindan oldingi JKIA terminal binosi

2013-yil 7-avgustda immigratsiya hududida boshlangan yongʻin aeroportga katta zarar yetkazib, binodagi uchta blokdan ikkitasini yoʻq qildi. Odatda ichki reyslarga xizmat koʻrsatadigan 3-blok vaqtincha xalqaro qatnovlar uchun ishlatildi[19]. Kiruvchi reyslar Uganda, Tanzaniya va Keniyadagi boshqa aeroportlarga yoʻnaltirildi[20]. Oʻsha paytda qurilayotgan yangi 4-blok 2013-yil avgustida ochilishi rejalashtirilgan edi[21], biroq u nihoyat 2014-yil 1-iyulda ochildi va 1A-terminali deb qayta nomlandi. Ushbu terminal yongʻinda zarar koʻrmagan[manba kerak].

Mahalliy vaqt bilan taxminan soat 4:30 da[22], 1-blokning xalqaro uchib ketishlar uchun foydalaniladigan immigratsiya boʻlimida yongʻin boshlandi va tezda xalqaro kelishlar uchun foydalaniladigan 2-blokka tarqaldi. 1978-yilda qurib bitkazilgan binoning konstruksiyasi, 1-blok tomining qulab tushishi va hududdagi transportning zichligi yongʻinni dastlab oʻchirish ishlariga xalaqit berdi. Dastlabki OAV xabarlarida ayrim oʻt oʻchiruvchilar yongʻinga qarshi chelaklardan foydalangani koʻrsatilgan[23]. Yongʻinni oʻchirishga bir nechta guruhlar, jumladan Keniya armiyasi va xususiy kompaniyalarning oʻt oʻchiruvchilari yordam berdi. Olti soatdan soʻng voqea joyidagi rasmiylar yongʻin nazorat ostiga olinganini maʼlum qildi[23].

Yongʻin oʻchirilgach, undan zarar koʻrgan bizneslar oʻz obyektlaridagi ayrim buyumlar yoʻqolganini maʼlum qildi. Turli xabarlarga koʻra, birinchi boʻlib voqea joyiga yetib kelgan ayrim shaxslar yongʻin vaqtida va undan keyin yongʻindan zarar koʻrgan doʻkonlarni talon-toroj qilgan. Bu esa ayrimlarni barcha oʻt oʻchiruvchilar yongʻinni oʻchirishga toʻliq eʼtibor qaratganida, yongʻin tezroq bartaraf etilishi mumkin edi, degan xulosaga olib kelgan[24][25]. Yongʻin tufayli aeroportda qolib ketgan sayyohlar ham asosiy darvoza tomon yoʻlni toʻsib qoʻygan bezorilar tomonidan hujumga uchraganini, ular esa oʻz buyumlarini olib ketishga harakat qilganini aytgan[23]. Oʻt oʻchiruvchilar yoki boshqa aeroport xodimlari jarohatlangani haqida darhol xabarlar boʻlmagan[26]. Aeroportning asosiy ijarachisi boʻlgan Kenya Airways vakilining aytishicha, uning ikki xodimi kuzatuv uchun mahalliy shifoxonaga olib borilgan. Ulardan biriga tutundan zaharlanish boʻyicha yordam koʻrsatilgan[manba kerak].

Yongʻindan keyingi holat

Terminal binosining yongʻindan keyingi tashqi koʻrinishi. Yongʻindan soʻng xalqaro keluvchilarni qabul qilish uchun apronda vaqtinchalik chodirlar oʻrnatildi. Surat yongʻindan taxminan ikki hafta oʻtib olingan.

Yongʻin oʻchirilgach, dastlabki tergov boshlandi. Yongʻin AQShning Keniyadagi va Tanzaniyadagi elchixonalariga uyushtirilgan terrorchilik portlashlarining oʻn besh yilligi kuni sodir boʻlgani, shuningdek, Keniya qoʻshni Somalidagi qurolli mojaroda ishtirok etayotgani sababli dastlab terrorchilik ehtimoli koʻrib chiqildi. Biroq tergovchilar dastlabki tekshiruv vaqtida portlovchi qurilmalar aniqlanmagani sababli tez orada terrorchilikni yongʻin sababi sifatida istisno qildi[27][28]. Keyinchalik yongʻin elektr taqsimlash panelidagi nosozlik sababli yuzaga kelgani tasdiqlandi[29].

Xalqaro kelish va joʻnab ketish bloklari yongʻinda butunlay vayron boʻldi. Aeroport rasmiylari ichki uchib kelish va ketishlar uchun foydalaniladigan 3-blokdan xalqaro qatnovlarning bir qismini amalga oshirish uchun foydalanishga qaror qildi. Faoliyat 8-avgust kuni qisman tiklandi[30].

2015-yil iyun oyida yangi, toʻliq ishlaydigan vaqtinchalik terminal binosi foydalanishga topshirildi. Ushbu terminal yangi doimiy obyekt qurib bitkazilguniga qadar 10 yil xizmat qilishi uchun loyihalashtirilgan[31].

Ish tashlashlar

2024-yilgi ish tashlash

2024-yil 11-sentyabrda aeroport xodimlari obyektni Hindistonning Adani Group kompaniyasiga 30 yil muddatga ijaraga berish taklifiga qarshi ish tashlash oʻtkazdi. Keniya Huquq jamiyati va Keniya Inson huquqlari boʻyicha milliy komissiyasi ham aeroportni „strategik milliy aktiv“ deb atab, taklifni tanqid qildi. Mazkur ikki tashkilot Oliy sudga taklifga qarshi arizalar kiritdi va natijada taklif yakuniy qaror qabul qilinmaguncha toʻxtatib turildi[32].

2026-yilgi ish tashlash

2026-yil 9-fevralda mamlakat boʻylab aeroport xodimlari tashkilotlari ish tashlash rejalashtirilayotganini maʼlum qildi. Bunga xodimlarni ishga qabul qilishdagi adolatsiz amaliyotlar, past ish haqi va JKIA boshqaruvida taklif etilgan oʻzgarishlar sabab boʻldi. Ushbu oʻzgarishlarga xodimlar kasaba uyushmalari qarshi chiqdi[33]. Ish tashlash 17-fevralda boshlandi va ertasi kuni Kenya Aviation Workers Union (KAWU) Keniya fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi (KCAA) va boshqa manfaatdor tomonlar bilan muvaffaqiyatli muzokaralardan soʻng ishga qaytish toʻgʻrisidagi kelishuvni imzolagach yakunlandi[34].

KAWU maʼlumotlariga koʻra, hukumat ishga qaytish toʻgʻrisidagi kelishuvni amalga oshirmagan va bu kasaba uyushmasini avval toʻxtatilgan ish tashlashni ikki kun — 30 va 31-avgust kunlari — qayta boshlashga majbur qilgan[35]. Natijada minglab yoʻlovchilar aeroportlarda qolib ketdi, reyslar 6 soatdan ortiq kechikdi va JKIAni ham oʻz ichiga olgan aeroportlarda parvozlar buzildi[36]. Ish tashlashning yakunlangani 1-sentyabr kuni, aviatsiya sohasidagi turli manfaatdor tomonlar bilan muzokaralardan soʻng eʼlon qilindi[33][37]. KAWU, aeroport va fuqaro aviatsiyasi organlari hamda Jambojet qolgan masalalar boʻyicha muzokaralar davom etar ekan, ish tashlashni yakunlash uchun navbatdagi ishga qaytish kelishuvini imzoladi[37].

Infratuzilmasi

Yoʻlovchi aeroporti ikkita binodan iborat. 1-terminal yarim doira shaklidagi majmua boʻlib, 1A dan 1E gacha boʻlgan beshta blokka boʻlingan. 2-terminal ushbu majmuadan alohida joylashgan va unga yoʻl yoki avtobus orqali yetib boriladi; ikkala terminal oʻrtasida aerodrom ichidan piyodalar yoʻlagi mavjud emas[38]. Uchish-qoʻnish yoʻlagining shimoliy tomonidagi dastlabki fuqarolik terminali hozir Keniya Harbiy-havo kuchlari tomonidan foydalaniladi va baʼzan hamon Eski Embakasi aeroporti deb ataladi.

Aviakompaniyalarga ajratilgan terminallar oʻzgarib turadi. Yoʻlovchilarga chiptalarida koʻrsatilgan terminalni tekshirish tavsiya etiladi.

1-terminal

1A-terminal

1A-terminal 2014-yil 1-iyulda 2013-yilgi yongʻinda zarar koʻrgan xalqaro terminal oʻrnini bosuvchi asosiy terminal sifatida ochildi. Kenya Airports Authority maʼlumotlariga koʻra, uning yillik sigʻimi 2,5 million yoʻlovchini tashkil etadi. Terminal uch qavatdan iborat boʻlib, 30 ta roʻyxatdan oʻtish peshtaxtasi, 12 ta uchib ketish darvozasi va beshta bagaj konveyeriga ega; unda aeroportning xavfsizlik hududidan keyingi qismida doʻkonlar va restoranlar mavjud[38]. Kenya Airways va boshqa SkyTeam tashuvchilari xalqaro uchib kelish va ketishlarning aksariyatini ushbu terminaldan amalga oshiradi.

1B va 1C-terminallar

1B va 1C-terminallari 1A-terminalidan foydalanmaydigan aviakompaniyalarning xalqaro uchib ketish reyslariga xizmat koʻrsatadi. Har ikkala terminalda umumiy foydalanishdagi roʻyxatdan oʻtish peshtaxtalari, xavfsizlik nazoratidan oʻtib birinchi qavatdagi joʻnab ketish zaliga chiqish, bojsiz savdo doʻkonlari va kafelar mavjud.

1A-terminal

1D-terminal ichki qatnovlarga xizmat koʻrsatadi. Odatda undan Kenya Airways va uning shoʻba kompaniyasi Jambojet foydalanadi.

1E-terminal

2013-yilgi yongʻindan soʻng avtoturargoh xalqaro keluvchilar uchun vaqtinchalik zalga aylantirildi. Keyinchalik u 1B va 1C terminallaridan uchib ketadigan reyslarning kelish terminaliga aylandi. Bino qisqa muddatli yechim sifatida qurilgan boʻlsa-da, hozirgacha foydalanilmoqda.

2-terminal

2-terminal 2015-yil aprel oyida ochilgan. U yiliga 2,5 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish quvvatiga ega prefabrik bino boʻlib, 1-terminalga tushayotgan yuklamani kamaytirish uchun qoʻshilgan. Undan lou-koster va ayrim mintaqaviy aviakompaniyalar foydalanadi. Roʻyxatdan oʻtish va chiqish darvozalari ham ichki, ham xalqaro reyslarga xizmat koʻrsatadi.

Aerodrom

Aeroportda bitta faol uchish-qoʻnish yoʻlagi — 06/24 mavjud boʻlib, uning uzunligi 4,117 m (13,507 ft), asfalt qoplamasining kengligi esa 60 m (200 ft). U ICAO F kodiga ega va Airbus A380 hamda Boeing 747-8 kabi samolyotlarni qabul qila oladi. Yoʻlak chetlarida yoritish tizimi mavjud; ikkinchi yoʻlak uchun rejalashtirilgan toʻliq markaziy yondashuv yoritish tizimi mavjud emas. Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini qurish rejalari Kengaytirish boʻlimida koʻrib chiqilgan.

Kutish zallari

Kenya Airways 2014-yil noyabr oyida 1A-terminalda Simba Lounge va Pride Lounge zallarini taqdim etdi va ular keyingi yili foydalanishga topshirildi. Ikki zal taxminan 130–135 million KES qiymatida qurilgan boʻlib, jami bir necha yuz kishini sigʻdira oladi. Ular Kenya Airways Premier World va SkyTeam Sky Priority yoʻlovchilariga xizmat koʻrsatadi[39][40]. Kenya Airwaysning yana bir zali — Msafiri Lounge — 1D-terminalda, ichki uchib ketishlar hududida joylashgan.

Xuddi shu majmuadagi pullik va alyans kutish zallari qatoriga 1B-terminaldagi Swissport Aspire Lounge, 1D-terminaldagi Plaza Premium Lounge va 1E-terminalda joylashgani soʻnggi bor qayd etilgan Turkish Airlines Lounge kirgan. Terminallar qayta taqsimlanganligi sababli ularning joylashuvi oʻzgarib turgan va aeroportdagi eʼlonlar ishonchli manba hisoblanadi.

2-terminalning 1-qavatida ikkita aerodrom ichidagi zal — Mara Lounge va Mount Kenya Lounge mavjud. Har ikkisi ham 24 soatlik shartnoma asosidagi zallar sifatida faoliyat yuritadi.

Boshqa inshootlari

African Express Airways bosh ofisi aeroport hududida joylashgan. Kenya Airports Authorityning bosh ofisi ham aeroport hududida[41].

Kengaytirilishi

Aeroportni kengaytirishga qaratilgan urinishlar bir necha bor kechiktirilgan, bekor qilingan yoki qayta ishlab chiqilgan. 1978-yilda ochilgan terminal yiliga taxminan 2,5 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan boʻlib, bu koʻrsatkich allaqachon ancha oldin ortda qolgan. 2013-yilgi yongʻindan keyingi qayta qurish va 2015-yilda 2-terminalning ochilishi Kenya Airports Authority (KAA) tomonidan koʻpincha keltiriladigan umumiy sigʻimni taxminan 7,5–8 million yoʻlovchiga yetkazdi[42]. Keyinchalik yoʻlovchilar oqimi bu koʻrsatkichlardan ham oshib ketdi. Aeroport 2015-yilda taxminan 6,5 million[42], 2019-yilda 8,3 million va 2024-yilda 9,07 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan[43]. Hozir ham aeroportda faqat bitta uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud.

Rasmiylar va soha tahlilchilari qoʻshimcha kechikish Nayrobini Addis-Abebadan ortda qoldirishi mumkinligini taʼkidlagan. Addis-Abebada allaqachon ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud va Ethiopian Airlines kattaroq tranzit tarmogʻini shakllantirgan. Efiopiya shuningdek, ancha yirik „noldan quriladigan“ loyiha boʻlgan Bishoftu xalqaro aeroporti qurilishini ham boshlagan[44][45].

Noldan quriladigan terminal

Sigʻimni oshirishga qaratilgan asosiy urinish noldan quriladigan yangi terminali boʻldi. U Vision 2030 loyihasi boʻlib, Prezident Uhuru Kenyatta uni 2013-yil oxirida ishga tushirdi va 2014-yil 23-mayda tamal toshini qoʻyish marosimida ishtirok etdi[42][46]. Loyihalash va qurilish boʻyicha shartnoma Anhui Construction Engineering Group (ACEG) va China National Aero-Technology International Engineering Corporation (CATIC) qoʻshma korxonasiga berildi[42][47].

Loyiha umumiy maydoni taxminan 178,000 m2 (1,920,000 kv ft) boʻlgan, yiliga 20 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish quvvatiga ega toʻrt qavatli bino qurilishini nazarda tutgan. Unda 50 ta xalqaro va 10 ta ichki roʻyxatdan oʻtish joyi, 32 ta samolyotga bevosita chiqish darvozasi va sakkizta masofaviy darvoza, 45 ta samolyot turish joyidan iborat apron, tranzit mehmonxonasi, savdo maydonlari va keyinchalik ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagiga xizmat koʻrsatishi mumkin boʻlgan taksi yoʻlaklari boʻlishi kerak edi[47][48]. Eʼlon qilingan shartnoma qiymati 56–65 milliard KES (taxminan 560–650 million AQSh dollari) oraligʻida boʻlgan; keyingi ayrim xabarlarda xarajat qariyb 1 milliard AQSh dollariga yetgani aytilgan[42][49]. Keniya loyihaning oz qismini moliyalashtirishi, qolgan mablagʻ esa Afrika taraqqiyot banki va tijorat kreditorlaridan jalb qilinishi rejalashtirilgan[49].

KAA loyihani 2016-yil 29-martda bekor qildi. Tashkilot pudratchi moliyalashtirishni taʼminlay olmaganini bildirib, „operatsion, iqtisodiy va moliyaviy dinamikalar“ni sabab sifatida koʻrsatdi[42][47]. Transport vaziri James Macharia terminalning xarajatiga nisbatan yetarli qiymat bermasligini va ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi koʻproq sigʻim yaratishini aytdi[48][49]. Binoning juda oz qismi qurilgan edi.

Loyihaning bekor qilinishi uzoq davom etgan moliyaviy oqibatlarni keltirib chiqardi. Auditlar va keyingi parlament tinglovlarida ACEG–CATICga taxminan 4,31 milliard KES avans, tamal toshini qoʻyish marosimiga 75 million KES va Louis Bergerning Runji and Partners bilan hamkorlikdagi konsalting xizmatlariga toʻlovlar qayd etildi (keyingi raqamlarda taxminan 130 million KESdan 216 million KESdan ortiq summalar keltirilgan), shuningdek moliyaviy maslahat shartnomasi tugatilgach PricewaterhouseCoopersga kichikroq toʻlovlar amalga oshirilgan[46][50][51]. Pudratchi qoʻshimcha daʼvolar kiritdi. Keyingi mediatsiya natijasida qoʻshimcha kelishuv va katta miqdordagi hisobdan chiqarish amalga oshirildi; 2024-yilga kelib ayrim manbalarda pudratchiga jami toʻlovlar qariyb 9,6 milliard KESga yetgani qayd etilgan[52]. Bosh auditor va Milliy Assambleyaning Davlat investitsiyalari qoʻmitasi loyiha toʻxtaganidan yillar oʻtib ham tegishli hujjatlarni tekshirishda davom etdi[46][51].

Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi

Yangi terminal loyihasi bekor qilingach, hukumat ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini ustuvor vazifa sifatida belgiladi. 2017-yil yanvarida u 4,800 m × 60 m (15,750 ft × 200 ft) oʻlchamdagi, II toifa uchish-qoʻnish yoʻlagini maʼqulladi; uning qiymati 37 milliard KES deb baholangan. Mavjud 06/24 yoʻlagining uzunligi 4,117 m (13,507 ft). Rejalashtiruvchilarning taʼkidlashicha, parallel yoʻlak soatiga amalga oshiriladigan samolyotlar harakatini oshiradi va texnik xizmat koʻrsatish vaqtida zaxira imkoniyat yaratadi[53][54]. Keyinchalik eʼlon qilingan qiymat taxminan 22 milliard KESgacha qayta koʻrib chiqildi va tenderlar eʼlon qilindi[55].

2018—2019-yillarda vazirlik loyihaning iqtisodiy qiymatini qayta koʻrib chiqish kutilayotgani sababli loyihani toʻxtatib turdi. 2019-yil aprelida Macharia mavjud terminallardan samaraliroq foydalanish birinchi oʻrinda turishini va uchish-qoʻnish yoʻlagi endi bevosita ustuvor vazifa emasligini aytdi[53]. Qurilish boshlanmadi.

Adani taklifi

2024-yil mart oyida Adani Airport Holdings aeroportni 30 yil muddatga qurish–boshqarish–topshirish (BOT) konsessiyasi asosida kengaytirish va boshqarish boʻyicha xususiy tashabbus asosidagi taklifni taqdim etdi. Eʼlon qilingan investitsiya miqdori taxminan 1,85 milliard AQSh dollaridan 2 milliard dollardan biroz yuqorigacha boʻlgan va yangi terminal, aerodromdagi ishlar hamda ayrim tavsiflarda ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini ham oʻz ichiga olgan[56][57]. Tanqidchilar ochiq tender oʻtkazilmagani, kapitalning taxminan 18 foiz daromadliligi koʻrsatilgani va konsessiya muddati tugaganidan keyin ham Adani kompaniyasida ulush qolishiga imkon beruvchi shartlarga eʼtiroz bildirdi[56][57]. Keyingi xabarlarda taklif qabul qilinganidan atigi bir necha hafta oʻtib texnik-iqtisodiy asoslash bosqichiga oʻtish uchun maʼqullangani koʻrsatildi[58].

Tafsilotlar 2024-yil iyulida Nelson Amenya hujjatlarni internetga joylashtirgach ommaga maʼlum boʻldi[59]. Shundan soʻng OccupyJKIA shiori ostida namoyishlar boshlandi. Keniya Huquq jamiyati va boshqa guruhlar sudga murojaat qildi. Aeroport xodimlari 2024-yil 10—11-sentyabr kunlari ish tashlab, parvozlarni izdan chiqardi[60]. Oliy sud vaqtinchalik himoya choralarini qoʻllash toʻgʻrisida qaror chiqardi.

2024-yil 21-noyabrda prezident William Ruto aeroport rejasi va ayni guruh bilan bogʻliq energetika shartnomasini AQSh prokurorlari Gautam Adaniga Hindistonning quyosh energetikasi bilan bogʻliq alohida ish boʻyicha poraxoʻrlik va firibgarlik ayblovlarini eʼlon qilganidan soʻng bekor qildi. Ruto Keniya tergovchilari va hamkor hukumatlar yangi maʼlumotlarni taqdim etganini aytdi[61][62]. Adani AQShdagi ayblovlarni rad etdi va hech qanday majburiy konsessiya shartnomasi imzolanmaganini bildirdi. Keyinchalik KAA rasmiy bekor qilinganini tasdiqladi[63].

Amaldagi dastur

Adani loyihasi barbod boʻlganidan soʻng davlat yana hukumat boshchiligidagi dasturga qaytdi. KAA uchun Sidara konsalting kompaniyasi tomonidan tayyorlangan va 2026-yil boshida taqdim etilgan 2025—2045-yillarga moʻljallangan Integratsiyalashgan bosh reja ketma-ketlikni belgiladi: avvalo tezkor chiqish taksi yoʻlaklari va boshqa ishlar orqali mavjud aerodromning oʻtkazuvchanligini oshirish hamda mavjud terminallarning yillik sigʻimini taxminan 7,5 milliondan 12 million yoʻlovchigacha koʻtarish; keyinchalik esa yangi terminal va taxminan 4,500 m (14,800 ft) uzunlikdagi parallel uchish-qoʻnish yoʻlagini qoʻshish. Rejaga koʻra, yoʻlovchilar oqimi 2040-yillarning oʻrtalariga kelib 22 millionga yaqinlashadi[64][65][66].

2026-yil 23-iyunda hukumat China Road and Bridge Corporation bilan 154,2 milliard KESlik loyihalash va qurish shartnomasini imzoladi. Shartnoma mavjud aerodromni rekonstruksiya qilish, amaldagi terminallarni taʼmirlash va yiliga taxminan 10 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish quvvatiga ega yangi terminal qurilishini qamrab oladi. Ushbu ishlar birgalikda aeroportning umumiy sigʻimini taxminan 22 million yoʻlovchiga yetkazishi koʻzda tutilgan[67][68]. Rasmiylarning aytishicha, qurilish 2026-yil iyulida boshlanishi kerak, aerodrom va terminalni modernizatsiya qilish ishlari qisqaroq muddatlarda amalga oshiriladi, yangi terminal esa taxminan uch yil davomida quriladi[67]. Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi va terminalning keyingi kengaytirilishi bosh rejaning keyingi bosqichlarida amalga oshirilishi rejalashtirilgan. Moliyalashtirish 2024-yildagi kabi uzoq muddatli konsessiya emas, balki aeroport yoʻlovchilaridan olinadigan toʻlovlar, sindikatlashgan kreditlar va boshqa davlat mablagʻlari hisobidan amalga oshirilishi taʼriflangan[44].

Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

Yoʻlovchi

Aviakompaniya Manzillar
748 Air, Keniya bayrogʻi Keniya KeniyaMombasa[69], KeniyaUkunda/Diani Beach[70]
Air Arabia Sharja
Air France Parij–Sharl de Goll[71]
Air Tanzania Dorussalom[72], TanzaniyaZanzibar[73]
Airlink, Janubiy Afrika bayrogʻi JAR Janubiy AfrikaYoxannesburg–O.R. Tambo[74]
ASKY Airlines, Togo bayrogʻi Togo TogoLomé
British Airways London–Hitrou[75]
Brussels Airlines BelgiyaBrussel
China Southern Airlines Guanchjou, XitoyChangsha
Egyptair Qohira
Emirates Dubay–Xalqaro
Ethiopian Airlines Addis-Abeba
Etihad Airways Abu-Dabi[76]
Flydubai Dubay–Xalqaro
Flynas Ar-Riyod
Freedom Airline, Keniya bayrogʻi Keniya KeniyaMombasa[77]
Gulf Air Bahrayn[78]
IndiGo Mumbay
Kenya Airways Kot-dʼIvuarAbidjan, GanaAkkra, Addis-Abeba, Amsterdam, MadagaskarAntananarivu, Bangkok–Suvarnabhumi, BurundiBujumbura, SenegalDakar–Diass, Dorussalom, Duala, Dubay–Xalqaro, MayotteDzaoudzi, UgandaEntebbe, Sierra LeoneFritaun, Guanchjou, Janubiy SudanJuba, RuandaKigali, TanzaniyaKilimanjaro, Kongo Demokratik RespublikasiKinshasa–N'djili, KeniyaKisumu, NigeriyaLagos, MalaviLilongve, ZambiaLivingstone, London–Gatvik, London–Hitrou, Lubumbashi, ZambiaLusaka, Seyshell orollariMahé, KeniyaMalindi, MozambikMaputo, MavrikiyMavritsiya[79], SomaliyaMogadishu, KeniyaMombasa, LiberiyaMonroviya–Roberts, Moroni, Mumbay, MozambikNampula, ZambiaNdola, Nyu-York–JFK, Parij–Sharl de Goll, ZimbabveViktoriya sharsharasi[80], ZimbabveXarare, Janubiy AfrikaYoxannesburg–O.R. Tambo, TanzaniyaZanzibar
KLM Amsterdam[81]
Qatar Airways Doha[82]
SalamAir Maskat
Saudia Jidda
TAAG Angola Airlines AngolaLuanda–Agostinho Neto
Turkish Airlines Istanbul[83]
Zambia Airways ZambiaLusaka

Yuk

Aviakompaniya Manzillar
Astral Aviation, Keniya bayrogʻi Keniya [84][85][86] Dorussalom, Dehli, Dubay–Al-Maktum, UgandaEntebbe, Hong Kong, Janubiy SudanJuba, RuandaKigali, Lyej, MalaviLilongve, ZambiaLusaka, MozambikMaputo, SomaliyaMogadishu, Mumbay, TanzaniyaMvanza, Oqtoʻba, MozambikPemba, ZimbabveXarare, Janubiy AfrikaYoxannesburg–O.R. Tambo, TanzaniyaZanzibar
Charter: YamanAdan, Guanchjou, JibutiJibuti, SomalilandHargeisa
FedEx Express, AQSH bayrogʻi AQSH Dubay–Xalqaro[87]
My Freighter Airlines Toshkent[88]
Ethiopian Airlines KeniyaEldoret[89]

Yer usti transporti

Jomo Kenyatta xalqaro aeroportiga asosiy kirish qismi Aeroport janubiy yoʻlida joylashgan boʻlib, unga A109 avtomagistralidan (Mombasa yoʻli) chiqish orqali borish mumkin. 2022-yilda qurilgan yangi ekspress yoʻl yoʻlovchilarga shahardan aeroportga hech qanday burilishlarsiz va tirbandliksiz yetib borish imkonini beradi[manba kerak].

Yoʻlovchilar, shuningdek, 34-sonli shahar avtobus yoʻnalishi orqali aeroportga borishlari va aeroportdan qaytishlari mumkin[manba kerak].

2020-yil 7-dekabrda Nayrobining markaziy qismiga olib boruvchi temir yoʻl liniyasi foydalanishga topshirildi[90].

Baxtsiz hodisalar va halokatlar

  • 1974-yil 20-noyabrda Lufthansa 540-reysi bilan Nayrobi shahridagi 24-uchish-qoʻnish yoʻlagidan havoga koʻtarilayotgan Lufthansa Boeing 747-130 samolyoti (D-ABYB, LH 540 bort raqamli „Hessen“ (Germaniya federal yeri)) halokatga uchradi. Bortdagi 157 kishidan 59 nafari halok boʻldi. Samolyot Frankfurtmayn shahridan Nayrobiga, undan keyin esa Yoxannesburgga parvoz qilayotgan edi. Bu Boeing 747 samolyotining birinchi oʻlim bilan yakunlangan aviahalokati va uchinchi marta toʻliq konstruktiv yoʻqotilishi boʻlgan[91][92][93][94][95].
  • 1989-yil 17-mayda Somali Airlines aviakompaniyasi tomonidan ekspluatatsiya qilingan Boeing 707-330B samolyotining havoga koʻtarilishi toʻxtatildi, shundan soʻng u nam uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketib, sholi dalasiga qulab tushdi. Samolyot bortida 70 nafar yoʻlovchi va ekipaj aʼzosi boʻlgan, biroq halok boʻlganlar qayd etilmagan. Samolyot taʼmirlab boʻlmaydigan darajada shikastlangan[96].
  • 1990-yil 4-dekabrda Sudania Air Cargo aviakompaniyasi tomonidan yuk tashish uchun foydalanilgan Boeing 707-321C samolyoti 06-uchish-qoʻnish yoʻlagidan 5 kilometr (3.1 mi) uzoqlikda elektr ustuniga urilib, yonayotgan holda qulab tushdi. Tuman sharoitida koʻrish masofasi 500 metr (1,600 ft), bulutlarning quyi chegarasi esa 30 metr (98 ft) boʻlgan. Bortdagi 10 kishining barchasi halok boʻldi. Samolyot taʼmirlab boʻlmaydigan darajada shikastlangan[97].
  • 2014-yil 2-iyulda Fokker 50 samolyoti texnik nosozlik sabab havoga koʻtarilgandan soʻng halokatga uchradi va bortdagi toʻrt kishining barchasi halok boʻldi[98].
  • 2015-yil 4-yanvarda olti kishini olib ketayotgan Fokker 50 samolyoti shassi nosozligi sabab qoʻnishdan soʻng halokatga uchradi. Bortdagi olti kishining hech biri jarohatlanmagan. Jomo Kenyatta aeroporti vaqtincha yopildi va barcha reyslar Mombasa shahridagi Moi xalqaro aeroportiga yoʻnaltirildi[99].

Manbalar

  1. ↑ 1,0 1,1 „Air Transport“. 2025-yil 30-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 19-dekabr.
  2. ↑ „Facts & Figures-Nairobi“. 2014-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan.
  3. ↑ „Commercial Passenger Traffic by Airport“. 2025-yil 30-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 19-dekabr.
  4. ↑ „Airport Ranking by Passengers“. Qaraldi: 2025-yil 19-dekabr.
  5. ↑ „Commercial Cargo & Mail Traffic by Airport“. 2025-yil 30-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 19-dekabr.
  6. ↑ „Airport Ranking by Freight Traffic“. Qaraldi: 2025-yil 19-dekabr.
  7. ↑ „Nairobi Postal Code is 00100 - Complete List - 2023 [BEST“] (en-us). Nashthuo.com (2023-yil 19-mart). Qaraldi: 2023-yil 19-mart.
  8. ↑ Pirie, Gordon „Nairobi's airports – windows on Kenya's colonial past and top-down planning“ (2021-yil 1-fevral). DOI:10.64628/AAJ.yh6nv69uf.
  9. ↑ Elkins, Caroline. Britain's Gulag - The Brutal End of Empire in Kenya, 2014 — 187f-bet. ISBN 978-1-847-92294-6. 
  10. ↑ „Nairobi's New Airport“. 2016-yil 5-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-avgust.
  11. ↑ „Nairobi Airports“. 2015-yil 10-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 4-iyun.
  12. ↑ „Nairobi Airport Project“. The World Bank. 2014-yil 17-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-avgust.
  13. ↑ „Kenya Airport Authority concedes terminal 4 may not be ready until 2014“. eTurboNews (2012-yil 15-noyabr). 2013-yil 14-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-avgust.
  14. ↑ Vision2030, Kenya „Kenya Vision 2030 JKIA“. Kenya Vision2030. 2017-yil 30-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 6-may.
  15. ↑ „Afdb JKIA Greenfield Terminal Environmental Impact Assessment“. Qaraldi: 2017-yil 6-may.
  16. ↑ „Greenfield Terminal Project cancelled“. The Star, Kenya. 2017-yil 9-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 6-may.
  17. ↑ Heita, Desie „Air Namibia granted right to fly into US“. New Era (2017-yil 22-may). 2017-yil 22-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-may.
  18. ↑ „JKIA achieves Category One Status“. 2017-yil 3-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 6-may.
  19. ↑ „"Kenya scrambles to limit economic fallout from massive airport fire", Los Angeles Times, reported by Nicholas Soi and Robyn Dixon, 7 August 2013“. Los Angeles Times (2013-yil 7-avgust). 2013-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 7-avgust.
  20. ↑ Straziuso, Jason; Odula, Tom. „Inferno roars through E. Africa's largest airport“. Associated Press (2013-yil 7-avgust). 2016-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-may.
  21. ↑ „JKIA Unit 4 set for August 2013 completion“ (2012-yil 14-noyabr). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
  22. ↑ Dron, Alan. „Fire breaks out at Nairobi airport“ (2013-yil 7-avgust). 2013-yil 5-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 „Delayed response to JKIA inferno exposes Kenya's soft underbelly“ (2013-yil 7-avgust). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
  24. ↑ Straziuso, Jason; Odula, Tom. „First responders looted Nairobi airport banks, shops while building burned“. The Globe and Mail. Associated Press (2013-yil 8-avgust).
  25. ↑ Soi, Nicholas; Dixon, Robyn „In Nairobi's airport fire, looting and big tourism losses for Kenya“. Los Angeles Times (2013-yil 8-avgust). 2013-yil 9-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
  26. ↑ O'Keeffe, Niall. „Fire closes Nairobi's Jomo Kenyatta airport“ (2013-yil 7-avgust). 2013-yil 11-avgustda asl nusxadan arxivlangan.
  27. ↑ „"President Uhuru Kenyatta dismisses any acts of terrorism in Jomo Kenyatta International Airport fire," Standard Media, reported by PSCU, 9 August 2013“. 2015-yil 16-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 7-aprel.
  28. ↑ „"Fire guts Kenya's main airport, chokes regional gateway", Reuters, reported by Drazen Jorgic, 7 August 2013“. Reuters (2013-yil 7-avgust). 2015-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 1-iyul.
  29. ↑ „President Uhuru Kenyatta dismisses any acts of terrorism in Jomo Kenyatta International Airport fire“ (2013-yil 9-avgust). Qaraldi: 2013-yil 9-avgust.
  30. ↑ Dron, Alan. „Nairobi airport reopens after fire“ (2013-yil 8-avgust). 2013-yil 25-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan.
  31. ↑ „"Nairobi Airport Terminal Building", Röder HTS Höcker, accessed 17 September 2015“. Röder HTS. 2015-yil 22-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 17-sentyabr.
  32. ↑ „Passengers stranded amid strike at main Kenya airport“ (en-GB). BBC (2024-yil 11-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 11-sentyabr.
  33. ↑ 33,0 33,1 „Kenya aviation workers end strike that paralyzed airport operations in the capital“. AP News (2026-yil 1-sentyabr). 2026-yil 1-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  34. ↑ Muganda, Cy. „KAA commends mediation efforts that ended airport workers' strike“ (2026-yil 17-fevral). 2026-yil 19-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 1-sentyabr.
  35. ↑ Ogetta, Daniel. „Flights disrupted at JKIA as aviation workers resume strike“ (2026-yil 30-avgust). 2026-yil 30-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  36. ↑ „JKIA strike chaos: What happens to passengers when flights are delayed or cancelled?“ (2026-yil 31-avgust). 2026-yil 2-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 2-sentyabr.
  37. ↑ 37,0 37,1 Obulutsa, George; Nzilani, Vincent Mumo. „Kenya aviation workers end strike that disrupted flights, officials say“. CNBC Africa (2026-yil 1-sentyabr). 2026-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 2-sentyabr.
  38. ↑ 38,0 38,1 „Facts and Figures – Nairobi“. Kenya Airports Authority (2012-yil 9-dekabr). 2014-yil 6-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  39. ↑ Gachango, Rayhab. „Kenya Airways unveils new luxurious lounges“. Potentash (2014-yil 12-noyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  40. ↑ Wairimu, Immaculate. „Design firm feted for bringing out the best of Kenya in JKIA lounges“. Daily Nation (2015-yil 16-dekabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  41. ↑ „Contact us“. Kenya Airports Authority. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  42. ↑ 42,0 42,1 42,2 42,3 42,4 42,5 Miriri, Duncan. „Kenya scraps plans for new main airport terminal“. Reuters (2016-yil 29-mart). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  43. ↑ Economic Survey 2025 (Report). Kenya National Bureau of Statistics. 2025. https://www.knbs.or.ke/. Qaraldi: 3 September 2026. 
  44. ↑ 44,0 44,1 „JKIA upgrade delays leave Kenya exposed to regional airport challenge“. The EastAfrican (2026-yil 2-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  45. ↑ „JKIA upgrade delays raise risks in East Africa hub race“. The Traveler (2026-yil 2-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  46. ↑ 46,0 46,1 46,2 Mutai, Edwin. „KAA on the spot over Sh413m JKIA Greenfield spend“. Business Daily Africa (2018-yil 10-oktyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  47. ↑ 47,0 47,1 47,2 „KAA terminates Greenfield Terminal construction project at the JKIA“. Construction Review Online (2016-yil 30-mart). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  48. ↑ 48,0 48,1 „Macharia stops the building of Sh56bn terminal at JKIA“. Business Daily Africa (2016-yil 25-mart). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  49. ↑ 49,0 49,1 49,2 Olingo, Allan. „Kenya opts out of terminal project, says new runway will meet demand“. The EastAfrican (2016-yil 2-aprel). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  50. ↑ Owino, Samwel. „How Chinese firm pocketed Sh4.3bn for doing zero work at JKIA“. Daily Nation (2022-yil 7-iyun). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  51. ↑ 51,0 51,1 „MPs grill KAA over Kshs. 75m groundbreaking costs, Kshs. 4.5b irregular payments in Greenfield project“. Parliament of Kenya (2025-yil 30-may). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  52. ↑ „Payment for botched JKIA terminal deal sinks KAA into Sh4.2b loss“. Business Daily Africa (2024-yil 22-avgust). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  53. ↑ 53,0 53,1 Andae, Gerald. „JKIA disruptions to persist as second runway put off indefinitely“. Business Daily Africa (2019-yil 9-aprel). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  54. ↑ Kenya – Jomo Kenyatta International Airport (JKIA) Airfield Expansion Project – 2nd Runway Development: Appraisal report (Report). African Development Bank. 24 September 2019. https://www.afdb.org/en/documents/document/kenya-jomo-kenyatta-international-airport-jkia-airfield-expansion-project-2nd-runway-development-appraisal-report-99378. Qaraldi: 3 September 2026. 
  55. ↑ Andae, Gerald. „Building of Sh22bn JKIA runway flies into hurdles“. Business Daily Africa (2018-yil 8-may). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  56. ↑ 56,0 56,1 Gee, Georgia. „Documents Reveal Details of Adani Group's Controversial Bid to Run Kenya's Largest Airport“. Organized Crime and Corruption Reporting Project (2024-yil 24-iyul). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  57. ↑ 57,0 57,1 „India firm Adani targets 18pc annual return in JKIA deal“. Business Daily Africa (2024-yil 25-iyul). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  58. ↑ „How Adani’s JKIA proposal was cleared in 17 days“. Business Daily Africa (2024-yil 18-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  59. ↑ „Kenya Adani Group JKIA deal: Nelson Amenya on why he revealed the details“. BBC News (2024-yil 20-dekabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  60. ↑ „Kenya airport workers strike over takeover bid by India’s Adani Group“. Al Jazeera (2024-yil 11-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  61. ↑ Musambi, Evelyne. „Kenya cancels airport and energy deals with Adani group after the US indicts the Indian billionaire“. Associated Press (2024-yil 21-noyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  62. ↑ „Kenya Nixes Deals with India's Adani Group, Citing Corruption Evidence“. Organized Crime and Corruption Reporting Project (2024-yil 21-noyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  63. ↑ Kiplagat, Sam. „Adani airport deal: KAA confirms formal cancellation of Sh258billion JKIA project“. Daily Nation (2026-yil 25-fevral). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  64. ↑ „KAA Presents JKIA Integrated Master Plan to KAWU, a key stakeholder“. Ministry of Roads and Transport (Kenya). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  65. ↑ Final Master Plan Report: Jomo Kenyatta International Airport and Wilson Airport (Report). Kenya Airports Authority / Ministry of Roads and Transport. February 2026. https://transport.go.ke/sites/default/files/2026-03/Final%20Master%20Plan%20Report_0.pdf. Qaraldi: 3 September 2026. 
  66. ↑ Moturi, Ndubi. „KAA to build new terminal to expand JKIA capacity to 22 million passengers“. Daily Nation (2026-yil 3-mart). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  67. ↑ 67,0 67,1 Adhiambo, Christabel. „Major JKIA upgrade plan gets green light as government signs Sh154.2bn contract“. The Star (2026-yil 24-iyun). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  68. ↑ „Ksh 155B JKIA Upgrade to Be Completed in Three Years, CS Chirchir Says“. Kenyans.co.ke (2026-yil 19-iyun). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  69. ↑ „748 Air Services resumes JK 748 Air Services to resume scheduled passenger flight operations“. Citizen Digital (2026-yil 2-aprel). Qaraldi: 2026-yil 4-aprel.
  70. ↑ „748 Air Services resumes JK 748 Air Services to resume scheduled passenger flight operations“. Citizen Digital (2026-yil 2-aprel). Qaraldi: 2026-yil 4-aprel.
  71. ↑ „Air France boosts Nairobi Capacity on rising travel demand“. Capitalfm (2026-yil 10-aprel).
  72. ↑ „Air Tanzania ups stake for East African skies“. Business Daily.
  73. ↑ „Air Tanzania Launches Direct Flights Between Nairobi and Zanzibar to Boost Regional Connectivity“. Travel And Tour World (2025-yil 16-avgust). Qaraldi: 2025-yil 17-avgust.
  74. ↑ „Airlink expands Nairobi service with additional night flights“. Kata Kenya (2024-yil 8-dekabr). Qaraldi: 2024-yil 8-dekabr.
  75. ↑ „British Airways scales back Gulf routes and boosts India and Africa services“. Aerospace Global News (2026-yil 10-aprel).
  76. ↑ „UAE's Etihad Airways resumes flights to Nairobi“. gulfnews (2024-yil 8-avgust). Qaraldi: 2024-yil 8-avgust.
  77. ↑ @kenyaairports. „Freedom Air has officially launched its new Nairobi–Mombasa flights, marking a significant addition to regional air travel...“.
  78. ↑ „Gulf Air announces direct flights to Nairobi, Kenya“. Travel daily news international (2025-yil 19-mart). Qaraldi: 2025-yil 20-mart.
  79. ↑ „Archived copy“. 2018-yil 15-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 14-fevral.
  80. ↑ „Kenya Airways moves Vic Fals launch“. www.newzimbabwe.com. 2017-yil 26-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 30-may.
  81. ↑ „KLM forced to apologize after Kenya, Tanzania refute 'false' civil unrest claim“ (2023-yil 30-yanvar).
  82. ↑ „Qatar Airways Extends Expanded Nairobi Flights into 2026“ (2025-yil 29-avgust).
  83. ↑ „Istanbul New Airport Transition Delayed Until April 5, 2019 (At The Earliest)“. 2019-yil 27-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 27-fevral.
  84. ↑ „EX – NAIROBI SCHEDULE“. Astral Aviation. Qaraldi: 2023-yil 1-avgust.
  85. ↑ (2021-yil 4-fevral). „ASTRAL AVIATION AND SPICEXPRESS ENTER INTO A PIONEERING INTERLINE AGREEMENT FOR SEAMLESS CARGO CONNECTIONS ACROSS INDIA, AFRICA AND THE MIDDLE EAST“ (en). Press-reliz.
  86. ↑ „Charters“. Astral Aviation. Qaraldi: 2023-yil 2-avgust.
  87. ↑ „FedEx Express launches its first regular flight into Kenya“ (2022-yil 26-may).
  88. ↑ Temirgaliyeva, Arailym. „Uzbek airline My Freighter launches 1st freight flight to Kenya“. Qazinform. Kazinform International News Agency (2025-yil 29-may). Qaraldi: 2025-yil 29-oktyabr.
  89. ↑ „Cargo at JKIA > Kenya Airports Authority“ (en-GB). Kenya Airports Authority. 2023-yil 11-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 24-mart.
  90. ↑ Otieno, Bonface „Kenya Railways unveils Sh500 JKIA service“ (en). Business Daily (2020-yil 7-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 21-avgust.
  91. ↑ Lufthansa Braathens Boeing 747-130, D-ABYB, accident at Nairobi Airport, Kenya, on 20 November 1974 (Report). ICAO Circular 132-AN/93. International Civil Aviation Organization (ICAO). pp. 181–194. 
  92. ↑ Ombonya, Faith. „From flames to life: A survivor's tale from 1974 Nairobi Lufthansa plane crash“ (2025-yil 28-noyabr). Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  93. ↑ Oduor, Martin. „The first Boeing 747 crash in history: How JKIA accident changed global aviation rules“ (2026-yil 30-iyul). 2026-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  94. ↑ „AVIATION: The Dreaded Crash“. Time magazine. 1974-12-01. 3 September 2026da asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 2026-09-03.
  95. ↑ Oduor, Martin. „The first Boeing 747 crash in history: How JKIA accident changed global aviation rules“ (2026-yil 30-iyul). 2026-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  96. ↑ „Accident description, Aviation Safety Network, 17 May 1989“. 2013-yil 27-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 10-avgust.
  97. ↑ „Sudanese plane crashes, kills 10 in Kenya“. United Press International (UPI) (1990-yil 4-dekabr). 2026-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 3-sentyabr.
  98. ↑ Ranter, Harro „ASN Aircraft accident Fokker 50 5Y-CET Nairobi-Jomo Kenyatta International Airport (NBO)“. aviation-safety.net. Aviation Safety Network. 2017-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 1-iyul.
  99. ↑ Ranter, Harro „ASN Aircraft accident Fokker 50 5Y-SIB Nairobi-Jomo Kenyatta International Airport (NBO)“. aviation-safety.net. Aviation Safety Network. Qaraldi: 2022-yil 7-fevral.

Havolalar

Vikiomborda „Jomo Kenyatta xalqaro aeroporti“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Jomo_Kenyatta_xalqaro_aeroporti" dan olindi