Kuchala sahifasining manbasini koʻrish

'''Kuchala''', chayonoʻt ({{lang|lotincha|Urtica doioica L.}}) — 1) [[kuchaladoshlar]] [[oila (biologiya)|oila]]siga mansub, [[koʻp yillik oʻtlar|koʻp yillik]], [[zaharli oʻsimliklar|zaharli]] oʻt. Uning shuningdek gazanda oʻt, qichitqi oʻt, qalaqay singari nomlari ham mavjud.
[[Fayl:Urtica_dioica_Panarotta_01.jpg|thumb|Urtica dioica]] meyoridan ortiqcha istemol qilsa asab nervf tizimiga tʼasir qiladi.

== Biologik tuzilishi ==
Oʻsimlik boʻyi 60—125 sm. [[Barg]]i shapaloq, tuxumsimon, barg cheti tishsimon qirqilgan, uchi oʻtkirlashgan, uzun bandli. Barg bandining ostki qismi qin hosil qilib, [[poya]]ni oʻraydi, poyada barglar qarama-qarshi joylashadi. Oʻsimlikning poyasi esa tik oʻsuvchi, toʻrt qirrali, shoxlanmagan boʻladi.[[Gul|Gullari]] mayda, yashil rangli boʻlib, barg qoʻltigʻidan chiqqan boshoqda toʻplangan<ref name=":0">{{Kitob manbasi|title=Shufobaxsh ne'matlar|year=1989-yil|pages=97-98|author=M.Nabiyev, V.Shalnev, A.Ibrohimov|publisher="Mehnat" nashriyoti}}</ref>. Ular ayrim jinsli, [[toʻpgul]]i soʻtasimon. Yuqori qismida [[changchi]], quyida esa urugʻchi gullar joylashgan. Oʻsimlikning poya va barglari moʻrt tukchalar bilan qoplangan. Bu tuklar badanga sanchilganda uchi sinadi va uchidagi suyuq modda (chumoli kislotasi) badanni qichitadi. Tropik mamlakatlarda uchrovchi ayrim chayonoʻtlarning suyuqligi shu qadar zaxarliki, tekkan joy falaj boʻlmasdan qolmaydi. May-sentabr oylarida gullaydi, [[urugʻ (oʻsimliklar)|urugʻ]]i iyunda pishadi. Tugunagida [[saponinlar|saponin]], [[kraxmal]], mevasida [[karotinoidlar|karotinoid]], likopin bor. Mevasi tuxumsimon yoki ellipsimon koʻrinishga ega boʻlib, sariq yoki kulrang tusli yongʻoqcha boʻladi<ref name=":0" />.

== Tarqalishi ==
Oʻrta va tropik oʻlkalarda oʻsimlikning 30 ga yaqin turi uchraydi. Uning 10ga yaqin turi Oʻzbekiston hududida uchraydi. [[Toshkent viloyati|Toshkent]], [[Fargʻona viloyati|Fargʻona]] va [[Samarqand viloyati|Samarqand viloyatlari]]ning togʻ oʻrmonlaridagi nam va zax yerdarda, oʻtlar orasida, butazorlarda, yoʻl yoqalarida, suv boʻylarida oʻsadi<ref name=":1" />.
[[Fayl:Urtica_dioica_W136.jpg|thumb|Chayonoʻtning umumiy koʻrinishi]]

== Tarkibi ==
Chayonoʻt tarkibida karotin, vitamin C, B, K lar, provitamin [[Vitamin A|A]], [[Chumoli kislota|chumoli kislotasi]], [[gistomin]], pantoten kislotasi, urtistit glikozidi, tanid, [[xlorofill]], [[kraxmal]] va boshqa moddalar qatorida tirik organizm uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan [[temir]] moddasi bor.<ref name=":0" />

== Qoʻllanilinishi ==
=== Xalq tabobatida qoʻllanilinishi ===
Tugunagidan tayyorlangan tolqon xalq tabobatida [[Ilonlar|ilon]] va [[Chayonlar|chayon]] chaqqanda, kunjut moyiga qorilgan tolqonidan pishirilgan non bavosirni, asalga qorilgan chayonoʻt tolqoni esa pesni davolashda qoʻllanadi. Yanchilgan tugunagini unga qorib [[sichqonlar|sichqon]], [[kalamushlar|kalamush]] va boshqa kemiruvchilarni zaharlaydigan xoʻrak tayyorlanadi; 2) koʻpchilik daraxt oʻsimliklar ([[qayin]], terak, tol) ning shingilsimon toʻpguli; gullaganidan (urugʻchi chayonoʻt) yoki urugʻlaganidan keyin (changchi chayonoʻt) yaxlit toʻkiladi<ref name=":1">[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

Oʻt barglaridan tayyorlangan damlama, qaynatma yoki oʻsimlik kukuni bezgak, nafas qisishi, burun va ogʻizdan qon kelishi, koʻkrak ogʻrigʻi, bavosil kasalliklariga qarshi hamda balgʻam koʻchiruvchi va peshob haydovchi omil sifatida qoʻllanadi<ref name=":0" />.

Bundan tashqarichayonoʻt yalligʻlanish protsesini toʻxtatadi, meʼda faoliyatini yaxshilaydi, dispensiya, dizenteriya kasalliklarini davolaydi, qonni tozalaydi. Uning yangi tayyorlangan sharbati falajlanishda shifo beradi.

=== Ilmiy tibbiyotda qoʻllanilinishi ===
Ilmiy tibbiyotda chayonoʻt asosida tayyorlanadigandorivor preparatlar (damlama, suyuq ekstrakt) gemorroidal qon ketishda, hayz maromi buzilganda (klimaks), surunkali varikoz yaralarini davolashda, gipo va avitaminoz kasalliklarida tavsiya etiladi<ref name=":0" />.

=== Boshqa sohalarda qoʻllanilinishi ===
Chayonoʻtning yosh barg va barra novdalaridan salatlar, souslar, pyure hamda suyuq taomlar tayyorlash mumkin.

U texnik ahamiyatga molik boʻlgan xomashyo sifatida ham ishlatiladi, chayonoʻtdan jiloli ranglar olinadi.

Chayonoʻt [[uy hayvonlari]] uchun juda toʻyimli ozuqa hisoblanadi. Oʻtning yosh novdalari hayvonlarning mahsuldorligini oshiradi. Parrandalar ozuqasiga quruq chayonoʻt qoʻshib berilsa (qish faslida), ularning tuxumi zalvarli boʻlib, soni koʻpayadi. Ayniqsa oʻt urugʻlari suvda qaynatib berilsa, parrandaning [[tuxum]] berishi ortadi. Joʻjalarga oʻsimlik poyasi va barglari maydalab berilsa, vazni ortadi va tez ulgʻayadi<ref name=":0" />.

== Galereya ==
{{Multiple image|perrow = none
 | align = center
 | total_width = 1000
 | image1 = 2020 year. Herbarium. Urtica dioica. img-004.jpg
 | caption1 = 
 | image2 = Urtica dioica - common nettle.jpg
 | caption2 = 
 | image3 = Ortiga Urtica Dioica .jpg
 | caption3 = 
 | image4 = Urtica dioica 002.JPG
 | caption4 = 
 | image5 = Stinging Nettle (Urtica dioica) - geograph.org.uk - 215854.jpg
 | caption5 = 
 | image6 = Urtica dioica (7821803886).jpg
 | caption6 =
 | footer = Urtica dioica - Chayonoʻt
}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Bir pallali oʻsimliklar]]
[[Turkum:Zararkunanda oʻsimliklar]]