Lothar Meyer sahifasining manbasini koʻrish

'''Julius Lothar Meyer''' (19-Avgust 1830 – 11-Aprel 1895) Nemis kimyogari. Birinchilardan boʻlib kimyoviy elementlar davriy jadvalini rivojlantirgan. Rus kimyogari – [[Dmitriy Mendeleyev]] (uning asosiy raqobatchisi) va Lothar Meyer [[Robert Bunsen]] bilan birga ishlagan. U hech qachon toʻliq ismini ishlatmagan va Lothar Meyer sifatida tanilgan.

{{Olim bilgiqutisi
| ismi                   = Julius Lothar Meyer
| tasvir                 = File:Lothar Meyer 1883.jpg
| tavallud_sanasi        = 1830-yil 19-avgust
| tavallud_joyi          = [[Varel]], [[Quyi Saksoniya]]
| vafot_sanasi           = 1895-yil 11-aprel
| vafot_joyi             = [[Tübingen]], [[Baden-Württemberg]]
| fuqaroligi             = [[Germaniya]]
| sohalari               = [[Kimyo]]
| institutlar            = [[Tübingen universiteti]]
| taʼlimi                = [[Würzburg universiteti]], [[Berslau universiteti]]
| koʻrsatgan_taʼsiri     = [[Davriy qonun]], kimyoviy elementlarni sinflash
| mukofotlari            = [[Davy medali]] (1882)
| turmush_oʻrtogʻi       = Johanna Volkmann
}}

== Karyerasi ==
Meyer Germaniyadagi [[Varel]] shahrida, fizik – Friedrich August Meyer oilasida tugʻilgan. [[Oldenburg]]dagi Altes Gymnasiumni tamomlaganidan keyin, [[Zurich universiteti]]ning tibbiyot yoʻnalishiga qabul qilingan. Universitetni tamomlab [[Würzburg universiteti]]da patologiya yoʻnalishida tahsil olgan. Würzburgni Tibbiyot Doktori sifatida tamomlab [[Heidelberg universiteti]]ga, [[Robert Bunsen]] yoniga boradi. 1858-yilda is gazining qonga taʼsiri haqidagi tezisi orqali [[Berslau universiteti]]da Ph. D. darajasini oladi. Nafas olish fiziologiyasiga boʻlgan qiziqishi uni kislorod qondagi gemoglobin bilan birikishini aniqlashiga sabab boʻladi<ref>[https://books.google.com/books?id=g-kKPYLzBR0C&dq=Julius+Lothar+Meyer+hemoglobin&pg=PA54 Sergei Vinogradskii and the Cycle of Life: From the Thermodynamics of Life …], Lloyd Ackert</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=4S60ronf9ooC&dq=Julius+Lothar+Meyer+hemoglobin&pg=PA51 The Disappearing Spoon…and other true tales from the Periodic Table], Sam Kean</ref>.

1872-yilda 6 ta uglerod atomidan tashkil topgan [[benzol]] halqasining tuzilishini taklif etadi. Uning fikricha, har bir atom oʻzaro boshqa atomlar bilan oddiy bogʻ orqali birikadi, 4-[[valentlik|valentligi]] esa halqa ichiga yoʻnaladi.

[[Fransiya-Prussiya urushi]] mobaynida Meyer faoliyat olib borayotgan Politexnika universiteti harbiy shifoxona sifatida foydalaniladi va Meyer jarohatlanganlarni davolashda faol ishtirok etadi. 1876-yilda Lothar Meyer [[Tübingen universiteti]]da Kimyo Professori etib tayinlanadi. Bu lavozimda oʻz oʻlimigacha faoliyat olib boradi<ref name="britannica">{{veb manbasi |title=Lothar Meyer |url=https://www.britannica.com/biography/Lothar-Meyer |website=Encyclopædia Britannica}}</ref>.

== Davriy jadval ==
Meyer asosan kimyoviy elementlarni davriy qonun asosida sinflashda erishgan natijalari tufayli dunyoga mashhur. U Angliyadagi [[John Newlands|John A. R. Newlands]] kabi, elementlar oʻz atom massasi boʻyicha tartiblansa kimyoviy va fizik xossalari bir-biriga yaqin elementlardan iborat guruhlarga tushishini payqagan. Uning soʻzlariga koʻra, atomlar massalari ordinatalar oʻqi boʻyicha, atomlar hajmi esa absissalar oʻqi boʻyicha taxlansa hosil boʻlgan egri chiziq maksimumlar va minimumlar qatorini koʻrsatadi. Yaʼni eng elektromusbat elementlar chiziqning yuqori uchiga, atom massalari tartibida toʻgʻri keladi<ref name="britannica" />.

[[File:PSM_V59_D593_Atomic_weights_and_volumes_of_the_inert_constituents_of_the_atmosphere.png|thumb|"[[Popular Science|PopSci]]" jurnalining 1901-yilgi sonida chop etilgan, Meyernikiga oʻxshash diagramma. (Oʻqlar bilan koʻrsatilgan [[nodir gazlar]] Meyer yashab oʻtgan vaqtda fanga noʼmalum boʻlgan.)]]

[[File:Periodic table Meyer 1864.png|upright=1.75|thumb|"Die modernen Theorien der Chemie" kitobida keltirilgan, Lothar Meyerning davriy jadvali (1864)<ref name="Meyer jadvali">Meyer, Julius Lothar; Die modernen Theorien der Chemie (1864); 137-sahifadagi jadval,</ref>]]

Meyerning 1862-yilda Berslauda yozilishi boshlanib, 2 yildan soʻng nashr etilgan „''Die modernen Theorien der Chemie''“ kitobida davriy jadvalning dastlabki shakli koʻrsatilgan. Jadvalda 28ta element valentligiga koʻra 6ta oilaga boʻlib koʻrsatilgan. Bu vaqtga qadar dunyo boʻylab elementlarning atom massalarida koʻra ularning ekvivalent ogʻirliklari koʻproq ishlatilgani tufayli, elementlarni atom ogʻirligiga koʻra sinflash toʻxtab qolgan edi<ref>{{kitob manbasi |last1=Rocke |first1=Alan J. |title=Chemical Atomism in the Nineteenth Century: From Dalton to Cannizzaro |url=https://archive.org/details/chemicalatomismi0000rock |date=1984 |publisher=Ohio State University Press}}</ref>.

U 1864-yilda elementlar davriy jadvalining gorizontal shakli haqida, 1870-yilda esa soʻngi qatori [[ishqoriy-yer metallar]]i sirasiga kiruvchi elementlarni oʻz ichiga oluvchi vertikal shakldagi davriy jadval haqida maqolalar nashr etadi<ref>{{jurnal manbasi |last1=Makeyev |first1=A.K. |title=Julius Lothar Meyer was first to build the periodic table of elements |journal=European Applied Sciences |date=2013 |volume=4 |issue=2 |pages=49–61 |url=http://www.ortpublishing.de/p/blog-page.html}}</ref>.

== 1864-yildagi jadval ==
{| align="center" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
|- align="center"
|||IV||III||II||I||I||II||Massa farqi
|- align="center"
|I qator|||||||||| style="background: #ff6666;" |[[Litiy|Li]]|| style="background: #ff6666;" |[[Berilliy|Be]]||~16
|- align="center"
|II qator|| style="background: #ffff99;" |[[Uglerod|C]]|| style="background: #ffff99;" |[[Azot|N]]|| style="background: #ffff99;" |[[Kislorod|O]]|| style="background: #ffff99;" |[[Ftor|F]]|| style="background: #ff6666;" |[[Natriy|Na]] || style="background: #ff6666;" | [[Magniy|Mg]]||~16
|- align="center"
|III qator|| style="background: #ffff99;" |[[Kremniy|Si]]|| style="background: #ffff99;" |[[Fosfor|P]]|| style="background: #ffff99;" |[[Oltingugurt|S]]|| style="background: #ffff99;" |[[Xlor|Cl]]|| style="background: #ff6666;" |[[Kaliy|K]]|| style="background: #ff6666;" |[[Kalsiy|Ca]]||~45
|- align="center"
|IV qator|||| style="background: #ffff99;" |[[Mishyak|As]] || style="background: #ffff99;" |[[Selen|Se]]|| style="background: #ffff99;" |[[Brom|Br]]|| style="background: #ff6666;" |[[Rubidiy|Rb]]|| style="background: #ff6666;" |[[Stronsiy|Sr]]||~45
|- align="center"
|V qator|| style="background: #ffff99;" |[[Qalay|Sn]]|| style="background: #ffff99;" |[[Surma|Sb]]|| style="background: #ffff99;" |[[Tellur|Te]]|| style="background: #ffff99;" |[[Yod|I]]|| style="background: #ff6666;" |[[Seziy|Cs]]|| style="background: #ff6666;" |[[Bariy|Ba]]||~90
|- align="center"
|VI qator|| style="background: #ffff99;" |[[Qoʻrgʻoshin|Pb]]|| style="background: #ffff99;" |[[Vismut|Bi]]|||||| style="background: #ffff99;" |[[Talliy|Tl]]||||~90
|- align="center"
|}
== 1870-yildagi jadval ==
1869-yilda [[Dmitriy Mendeleyev]] oʻsha vaqtda maʼlum boʻlgan elementlarni tartibga keltirib davriy jadval yaratadi. Bir necha oydan soʻng Meyer chop etgan maqolada Mendeleyevning jadval bilan oʻxshash boʻlgan, 1864-yildagi jadvalning vertikal holatga keltirilib tuzatilgan shaklini koʻrsatib oʻtadi<ref>{{jurnal manbasi |last1=Meyer |first1=Lothar |title=Die Natur der chemischen Elemente als Function ihrer Atomgewichte |journal=Justus Liebigs Annalen der Chemie |date=1870 |volume=7|issue=3 |pages=354–364 |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112018225695&view=1up&seq=368}}</ref>:

<br />
{| style="margin:auto;" border="1" cellpadding="5" cellspacing="0"
|- style="text-align:center;"
||I||II||III||IV||V||VI||VII||VIII||IX
|- style="text-align:center;
||| style="background:#ff9;"|[[Bor|B]]|| style="background:#ff9;"|[[Alyuminiy|Al]]||||||||style="background:#ff9;"|[[Indiy|In]]|||| style="background:#ff9;"|[[Talliy|Tl]]
|-style="text-align:center;"
||| style="background:#ff9;"|[[Uglerod|C]]|| style="background:#ff9;"|[[Kremniy|Si]]|| style="background:#ff9;"|[[Titan|Ti]]|||| style="background:#ff9;"|[[Sirkoniy|Zr]]|| style="background:#ff9;"|[[Qalay|Sn]]|||| style="background:#ff9;"|[[Qoʻrgʻoshin|Pb]]
|- style="text-align:center;"
||| style="background:#ff9;"|[[Azot|N]]|| style="background:#ff9;"|[[Fosfor|P]]|| style="background:#ff9;"|[[Vanadiy|V]]|| style="background:#ff9;"|[[Mishyak|As]]|| style="background:#ff9;"|[[Niobiy|Nb]]|| style="background:#ff9;"|[[Surma|Sb]]|| style="background:#ff9;"|[[Tantal|Ta]]|| style="background:#ff9;"|[[Vismut|Bi]]
|- style="text-align:center;"
||| style="background:#ff9;"|[[Kislorod|O]] || style="background:#ff9;"|[[Oltingugurt|S]]|| style="background:#ff9;"|[[Xrom|Cr]]|| style="background:#ff9;"|[[Selen|Se]]|| style="background:#ff9;"|[[Molibden|Mo]]|| style="background:#ff9;"|[[Tellur|Te]]|| style="background:#ff9;"|[[Volfram|W]]||
|- style="text-align:center;"
||| style="background:#ff9;"|[[Ftor|F]]|| style="background:#ff9;"|[[Xlor|Cl]]|| style="background:#ff9;"|[[Marganets|Mn]]<br/>[[Temir|Fe]]<br/>[[Kobalt|Co]]<br/>[[Nikel|Ni]]|| style="background:#ff9;"|[[Brom|Br]]|| style="background:#ff9;"|[[Ruteniy|Ru]] <br />[[Rodiy|Rh]] <br />[[Palladiy|Pd]]|| style="background:#ff9;"|[[Yod|I]]|| style="background:#ff9;"|[[Osmiy|Os]] <br />[[Iridiy|Ir]] <br />[[Platina|Pt]]||
|- style="text-align:center;"
| style="background:#f66;"|[[Litiy|Li]]|| style="background:#f66;"|[[Natriy|Na]]|| style="background:#f66;"|[[Kaliy|K]]|| style="background:#ff9;"|[[Mis|Cu]]|| style="background:#f66;"|[[Rubidiy|Rb]]|| style="background:#ff9;"|[[Kumush|Ag]]|| style="background:#f66;"|[[Seziy|Cs]]|| style="background:#ff9;"|[[Oltin|Au]]||
|- style="text-align:center;"
| style="background:#f66;"|[[Berilliy|Be]]|| style="background:#f66;"|[[Magniy|Mg]]|| style="background:#f66;"|[[Kalsiy|Ca]]|| style="background:#ff9;"|[[Rux|Zn]]|| style="background:#f66;"|[[Stronsiy|Sr]]|| style="background:#ff9;"|[[Kadmiy|Cd]]|| style="background:#f66;"|[[Bariy|Ba]]|| style="background:#ff9;"|[[Simob|Hg]]||
|-
|}

Meyer oʻz jadvalini [[Dmitriy Mendeleyev|Mendeleyevdan]] mustaqil ravishda rivojlantiradi. Shuningdek maqolada atomlar hajmining atom massasiga koʻra nisbatini koʻrsatuvchi [[diagramma]] keltirilgan. Diagrammada elementlarning bu koʻrsatkichlarga koʻra davriyligi yaqqol koʻrsatilgan. Jadval huddi Mendeleyevniki kabi kelajakda kashf etilishi mumkin boʻlgan elementlar keltirilgan, lekin Mendeleyevdan farqli ravishda Meyer bu elementlarga kuchli eʼtibor qaratmaydi va fizik va kimyoviy xossalarini koʻrsatmaydi<ref>{{kitob manbasi |last1=Scerri |first1=Eric |title=The Periodic Table: Its Story and Its Significance |date=2006 |publisher=Oxford University Press |url=https://archive.org/details/periodictableits0000scer}}</ref>.

1882-yilda Lothar Meyer va [[Dmitriy Mendeleyev]] [[Davriy qonun]] ustidagi ishlari uchun [[London qirollik jamiyati]] tomonidan [[Davy medali]] sovriniga sazovor boʻlishadi.

== Shaxsiy hayoti ==
Meyer 1866-yilda Johanna Volkmannga uylanadi. 1895-yil 11-aprel sanasida yurak xuruji natijasida vafot etadi.

== Bagʻishlovlar ==
Meyerning [[Davriy qonun]] ustida amalga oshirgan ishlari sharafiga 1893-yilda, [[Ojuela koni]], [[Mapimí]], [[Durango]] va [[Meksika]]da uchrovchi CaZn2(AsO4)2 · 2H2O formulasiga ega boʻlgan mineralga „lotharmeyerite“ nomi beriladi<ref>{{veb manbasi |title=Lotharmeyerite |url=https://www.mindat.org/min-2439.html |website=mindat.org |publisher=Hudson Institute of Mineralogy |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref>. 1893-yildan beri yana 4 ta mineral: ferrilotharmeyerite (1992)<ref>{{veb manbasi |title=Ferrilotharmeyerite |url=https://www.mindat.org/min-1495.html |website=mindat.org |publisher=Hudson Institute of Mineralogy |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref>, cobaltlotharmeyerite (1997)<ref>{{veb manbasi |title=Cobaltlotharmeyerite |url=https://www.mindat.org/min-6885.html |website=mindat.org |publisher=Hudson Institute of Mineralogy |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref>, nickellotharmeyerite (1999)<ref>{{veb manbasi |title=Nickellotharmeyerite |url=https://www.mindat.org/min-11004.html |website=mindat.org |publisher=Hudson Institute of Mineralogy |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref> va manganlotharmeyerite (2002)<ref>{{veb manbasi |title=Manganlotharmeyerite |url=https://www.mindat.org/min-11206.html |website=mindat.org |publisher=Hudson Institute of Mineralogy |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref> Lothar Meyer sharafiga nomlangan.

2020-yil 19-avgust [[Google]]da Lothar Meyerning 190 yilligiga atab [[Google Doodle]] yaratilgan<ref>{{veb manbasi |title=Julius Lothar Meyer's 190th Birthday |url=https://doodles.google/doodle/julius-lothar-meyers-190th-birthday/ |website=Google |accessdate=13-noyabr 2024-yil}}</ref>.

== Yana qarang ==

* [[Dmitriy Mendeleyev]]
* [[Davriy qonun-atom tuzilishi qonuni]]

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:1830-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1895-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Kimyo]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha olimlar]]
[[Turkum:Nemis olimlari]]