Merer kundaligi
Merer kundaligi (shuningdek, Wadi al-Jarf papiruslari yoki Qizil dengiz qo‘lyozmalari nomi bilan ham tanilgan) — bundan 4500 yildan ko‘proq vaqt avval o‘rta martabali amaldor, nazoratchi (sḥḏ, sehedj) unvoniga ega Merer tomonidan yozilgan papirus kundaliklarining umumiy nomi. Ular matnli papiruslarning hozirgacha ma’lum bo‘lgan eng qadimgi namunalari hisoblanadi. Kundaliklar Misrning IV sulolasi davrida hukmronlik qilgan fir’avn Xufu saltanatining 26-yiliga to‘g‘ri keladi[1][2]. Xufu miloddan avvalgi XXVI asrning boshlarida, taxminan miloddan avvalgi 2589–2566-yillarda hukmronlik qilgan[3][4][5]. Matn kursiv iyerogliflar yoki qadimgi iyerarxik yozuvda bitilgan bo‘lib, asosan Merer va uning jamoasi kundalik bajargan ishlar ro‘yxatidan iborat. Eng yaxshi saqlanib qolgan qismlar — Jarf A va B papiruslari — oq ohaktosh bloklarini Tura konlaridan Gizaga qayiqda tashish jarayonini hujjatlashtiradi.
| Merer kundaligi | |
|---|---|
| Qohira, Misr muzeyi | |
| Boshqa nomi | Papirus Jarf, Wadi al-Jarf papiruslari, Xufu papiruslari, Cheops papiruslari yoki Qizil dengiz o‘ramlari |
| Turi | Jurnal (kema jurnali) |
| Sanasi | Taxminan miloddan avvalgi 2589–2566 yillar |
| Kelib chiqish joyi | Wadi al-Jarf |
| Til(lar)i | Qadimgi Misr tili |
| Muallif(lar) | Merer |
| Material | Papirus |
| Yozuvi | Iyerarxik yozuv |
| Topilgan | 2013-yil |
Qizil dengiz sohilidagi Vodi al-Jarfda qayiqlarni saqlash uchun xizmat qilgan, inson tomonidan qazilgan g‘orlar oldiga ko‘milgan papiruslar 2013-yilda arxeologlar — Parij-Sorbonna universiteti vakili Pierre Tallet va Gregory Marouard rahbarligidagi fransuz ekspeditsiyasi tomonidan topilib, qazib olingan[6][7][8][9]. Ushbu kashfiyotning ahamiyati haqida Pierre Tallet va Mark Lehner hammuallifligida ommabop kitob nashr etilgan. Mualliflar papiruslar majmuasini „Qizil dengiz qo‘lyozmalari“ deb atashgan[10]. Bu nom O‘lik dengiz qo‘lyozmalariga ishoradir.
Misrlik arxeolog Zahi Hawass Merer kundaligini „XXI asrda Misrda qilingan eng buyuk kashfiyot“ deb ta’riflaydi[2]. Papiruslarning ayrim qismlari Qohiradagi Misr muzeyida namoyish etiladi[11][12][13].
Mundarija
Jarf A va B papiruslari
Eng yaxshi saqlanib qolgan papiruslarda fir’avn Xufu hukmronligining 27-yilida Tura Shimoliy va Tura Janubiy tosh konlaridan Giza tomon ohaktosh tashish bilan bog‘liq bir necha oylik ishlar bayon etilgan[1][14]. Kundalikda toshlar qayerda va qanday maqsadda ishlatilishi ko‘rsatilmagan. Biroq, kundalik Xufu hukmronligining keng tarqalgan qarashlarga ko‘ra, so‘nggi davriga tegishli bo‘lishi mumkinligini hisobga olib, Tallet bu toshlar, ehtimol, Buyuk piramidaning tashqi qoplamasi uchun mo‘ljallangan deb hisoblaydi. Taxminan har o‘n kunda ikki yoki uchta borib-kelish safari amalga oshirilgan. Har bir safarda og‘irligi 2–3 tonna bo‘lgan taxminan 30 ta blok tashilgan, bu esa oyiga 200 ta blokni tashkil etgan bo‘lishi mumkin[15][16]. Merer qo‘l ostida qariyb qirq nafar qayiqchi ishlagan. Papiruslarda bayon etilgan davr iyuldan noyabrgacha bo‘lgan vaqtni qamrab oladi[1].
25-kun: Nazoratchi Merer o‘zining phylesi bilan kun bo‘yi Tura Janubida tosh tashish ishlari bilan shug‘ullanadi; tunni Tura Janubida o‘tkazadi.
26-kun: Nazoratchi Merer o‘z filasi bilan Tura Janubidan tosh ortilgan holda Axet-Xufu tomon yo‘lga chiqadi; tunni She-Xufuda o‘tkazadi.
27-kun: She-Xufudan suzib, tosh ortilgan holda Axet-Xufu tomon yo‘l oladi; tunni Axet-Xufuda o‘tkazadi.
28-kun: ertalab Axet-Xufudan yo‘lga chiqadi; oqim bo‘ylab yuqoriga, Tura Janubi tomon suzadi— Tura shahridan Buyuk piramida (Axet-Xufu) tomon va ortga amalga oshirilgan to‘rt kunlik safarlardan birining qaydnomasi[17]
.
Qayd daftaridagi yozuvlar bir xil tartibda joylashtirilgan. Eng yuqorida oy va fasl nomi ko‘rsatilgan sarlavha bor. Uning ostida oy kunlari gorizontal chiziq bo‘ylab berilgan. Kunlarga oid yozuvlar ostida esa o‘sha kunlarda sodir bo‘lgan voqealarni bayon qiluvchi ikkita vertikal ustun joylashgan (B II bo‘lim): [1-kun] 6-Idjeru boshlig‘i elita vakillari Turada bo‘lgan paytda bizga Geliopolisdan oziq-ovqat olib kelish uchun yuk qayig‘ida Geliopolis tomon yo‘l oladi, 2-kun: Nazoratchi Merer o‘z guruhi bilan kun bo‘yi Shimoliy Turada tosh tashish bilan shug‘ullanadi; tunni Shimoliy Turada o‘tkazadi[17].
Kundalikda Buyuk piramidaning asl nomi — Axet-Xufu ham tilga olinadi. Bu nom „Xufuning ufqi“ degan ma’noni anglatadi[18][19].
Mererdan tashqari, parchalarda yana bir necha kishining nomi keltirilgan. Ular orasida eng muhimi boshqa manbalardan ma’lum bo‘lgan Anxhafdir. U fir’avn Xufuning ota bir, ona boshqa ukasi bo‘lib, Xufu va/yoki Xafra hukmronligi davrida shahzoda va vazir bo‘lgan deb hisoblanadi[20]. Papiruslarda u zodagon (Iry-pat) va Ra-shi-Xufu nazoratchisi deb ataladi. Ikkinchi nom Gizada joylashgan bandargohni anglatadi. Talletning fikricha, qoplama toshlari aynan shu bandargohga tashilgan[21].
Jarf C papiruslari
Markaziy Deltada „qo‘shaloq djadja“ qurilishi[22]
Jarf D papiruslari
Xufuning qarorgohi va Vodiy ibodatxonasi (?) uchun bajarilgan ishlar[22]
Boshqa papiruslar
Boshqa qayd daftarlari (E va F) hamda ularga tegishli hisob-kitob hujjatlari (G dan L gacha va boshqa parchalar) ancha parchalangan holatda bo‘lib, ularning mazmuni hali to‘liq o‘qilmagan va/yoki nashr etilmagan.
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Tallet 2017, s. 160.
- ↑ 2,0 2,1 „The World's Oldest Papyrus and What It Can Tell Us About the Great Pyramids“ (English). Smithsonian.com. Qaraldi: 2017-yil 11-sentyabr.
- ↑ Clayton, Peter A. Chronicle of the Pharaohs, 42-bet. London: Thames and Hudson, 2006. ISBN 978-0-500-28628-9
- ↑ Malek, Jaromir, „The Old Kingdom“, The Oxford History of Ancient Egypt, tahrirchi Ian Shaw, Oxford University Press, 2000, ISBN 978-0-19-280458-7, 88-bet.
- ↑ „Khufu's 30-Year Jubilee: Newly Discovered Pieces of a Puzzle“. 2024-yil 21-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 21-may.
- ↑ „4,500-year-old harbor structures and papyrus texts unearthed in Egypt“ (en). NBC News (2013-yil 16-aprel). Qaraldi: 2019-yil 30-iyul.
- ↑ „Story of the Pyramid builders revealed in 4500-yr-old papyri“ (en). CatchNews.com. Qaraldi: 2019-yil 30-iyul.
- ↑ „A 4,500 Year Old Papyrus Holds the Answer to How the Great Pyramid Was Built“ (en-US). interestingengineering.com (2017-yil 25-sentyabr). Qaraldi: 2019-yil 30-iyul.
- ↑ „Revealed: 4,500-year-old Papyrus that details the construction of the Great Pyramid – Mysterious Earth“ (en-US). 2020-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 30-iyul.
- ↑ Tallet, Pierre; Lehner, Mark. The Red Sea scrolls: how ancient papyri reveal the secrets of the pyramids. London New York, New York: Thames & Hudson Ltd, 2021. ISBN 978-0-500-05211-2.
- ↑ Stille, Alexander (2015). "The Power and the Glory". Smithsonian 46 (6): 6.
- ↑ Independent, Egypt „Egyptian Museum hosts papyri, archaeological replicas exhibitions for 15 days“ (en-US). Egypt Independent (2016-yil 14-iyul). Qaraldi: 2025-yil 2-sentyabr.
- ↑ https://www.sis.gov.eg/Story/103148/Parts-of-papyrus-archive-of-King-Khufu-displayed-at-Tahrir's-Egyptian-Museum?lang=en-us
- ↑ „World's Oldest Harbor Discovered in Egypt“ (English). LiveScience (2013-yil 16-aprel). Qaraldi: 2017-yil 11-sentyabr.
- ↑ „Lost Secrets of the Pyramid (TV documentary)“ (2018).
- ↑ „The Nature Of Things: Lost Secrets Of The Pyramid“. 2020-yil 16-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 9-sentyabr.
- ↑ 17,0 17,1 Tallet 2017, s. 150.
- ↑ „How the Pyramids Were (and Were Not) Built - Part 2“. Skeptoid. Qaraldi: 2021-yil 13-may.
- ↑ Pearse, Roger „The log book of Inspector Merer from Wadi al Jarf and the pyramid of Cheops / Khufu“ (en-GB). Roger Pearse (2017-yil 27-sentyabr). Qaraldi: 2025-yil 2-sentyabr.
- ↑ „Revealed: 4,500-year-old Papyrus that details the construction of the Great Pyramid“ (en-US). Ancient Code (2016-yil 5-avgust). Qaraldi: 2019-yil 30-iyul.
- ↑ Tallet 2017, s. 42, 52, 55, 63, 66.
- ↑ 22,0 22,1 Prof. Pierre Tallet Keynote lecture: The papyrus of the pyramids’ builders
Adabiyotlar
- Tallet, Pierre. Les Papyrus De La Mer Rouge: Le Journal De Merer (Papyrus Jarf A et B) (fr, en, ar). Institut français d'archéologie orientale, 2017. ISBN 9782724707069.
- Tallet, Pierre. Les Papyrus De La Mer Rouge: Le Journal De Dedi Et Autres Fragments De Journaux De Bord (Papyrus Jarf C, D, E, F, Aa) (fr, en, ar). Institut français d'archéologie orientale, 2021. ISBN 978-2724707069.
- Lehner, Mark. Red Sea Scrolls: How Ancient Papyri Reveal the Secrets of the Pyramids. Thames & Hudson, 2022. ISBN 9780500777022.
- Tallet, Pierre; Marouard, Gregory (2014). "The Harbor of Khufu on the Red Sea Coast at Wadi al-Jarf, Egypt". Near Eastern Archaeology 77 (1): 4-14. doi:10.5615/neareastarch.77.1.0004.
Havolalar
- Merer kundaligining video shaklidagi o‘qilishi (ingliz tilida) — Archive.org saytida.
- Tallet va Marouardning 2014-yilda chop etilgan maqolasi (italyan tilida). Unda qazish ishlari davomida olingan papiruslar suratlari va boshqa tasvirlar keltirilgan.
- Ko‘rgazmaga qo‘yilgan papiruslarning fotosuratlari.
- Pierre Tallet bilan kashfiyot haqidagi videointervyu (fransuz tilida).