Motor neyron sahifasining manbasini koʻrish

 

'''Motor neyron''' (yoki '''motoneyron''' yoki '''efferent neyron''') — [[hujayra]] tanasi motor poʻstlogʻida, [[Orqa miya|orqa miyada]] joylashgan va [[Akson|aksoni]] (uzun tolasi) orqa miyaga yoki orqa miya tashqarisiga chiqadigan [[Neyron (nerv hujayrasi)|neyron]]. Bevosita yoki bilvosita taʼsir qiluvchi organlarni, asosan mushaklar va [[Bez|bezlarni]] boshqaradi<ref>{{Kitob manbasi|title=Principles of Anatomy & Physiology|last=Tortora|first=Gerard|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|year=2014|isbn=978-1-118-34500-9|edition=14th|location=New Jersey|pages=[https://archive.org/details/principlesofanat0000tort/page/406 406, 502, 541]|url=https://archive.org/details/principlesofanat0000tort/page/406}}</ref>. Motor neyronlarining ikki turi mavjud — yuqori motor neyronlari va pastki motor neyronlari . Yuqori motorli neyronlarning aksonlari orqa miyadagi interneyronlarga, baʼzan esa toʻgʻridan-toʻgʻri pastki motor neyronlariga qoʻshilgan boʻladi<ref name="OUP">{{Kitob manbasi|last=Pocock|first=Gillian|title=Human physiology : the basis of medicine|url=https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4|date=2006|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-856878-0|pages=[https://archive.org/details/humanphysiologyb0000poco_h3s4/page/n168 151]–153|edition=3rd}}</ref>. Pastki motor neyronlarining aksonlari [[Orqa miya|orqa miyadan]] effektorlarga signallarni olib yuradigan efferent nerv tolalari hisoblanadi<ref>Schacter D. L., Gilbert D. T., and Wegner D. M. (2011) Psychology second edition. New York, NY: Worth</ref>. Pastki vosita neyronlarining turlari alfa motor neyronlari, beta motor neyronlari va gamma motor neyronlar.[[Fayl:Medulla_oblongata_-_posterior_-_cn_xii_-_very_high_mag.jpg|thumb|Motor neyrondagi Nissl moddasi yaʼni tigroid modda]]

Bitta motor neyroni koʻplab mushak tolalarini innervatsiya qilishi mumkin va mushak tolasi bitta [[Muskul qisqarishi|mushak qisqarishi]] uchun zarur boʻlgan vaqt ichida koʻplab [[Nerv impulsi|harakat potentsialiga]] ega boʻlishi mumkin. Innervatsiya nerv-mushak birikmasida sodir boʻladi va qisqarishlar yigʻindis<nowiki/>[[Muskul qisqarishi|i]] yoki tetanik qisqarish natijasida bir-biriga qoʻshilishi mumkin. Alohida tebranishlar sezilmas holga kelishi mumkin va keskinlikdan sekin koʻtarilib, plato davriga yetadi<ref>{{Kitob manbasi|last=Russell|first=Peter|title=Biology - Exploring the Diversity of Life|url=https://archive.org/details/biologyexploring0000unse|year=2013|publisher=Nelson Education|location=Toronto|isbn=978-0-17-665133-6|pages=[https://archive.org/details/biologyexploring0000unse/page/946 946]}}</ref>.

== Rivojlanishi ==
Motor neyronlari [[Embrion|embrion rivojlanishining]] boshida rivojlana boshlaydi va motor funktsiyasi bolalik davrida yaxshi rivojlanishni boshlaydi<ref>{{Kitob manbasi|title=Principles of Anatomy Physiology|last=Tortora|first=Gerard|publisher=John Wiley & Sons, Inc.|year=2011|isbn=978-1-118-34500-9|edition=14th|location=New Jersey|pages=[https://archive.org/details/principlesofanat0000tort/page/1090 1090–1099]|url=https://archive.org/details/principlesofanat0000tort/page/1090}}</ref>. Nerv naychasida hujayralar rostral-kaudal oʻq yoki ventral-dorsal oʻqga oʻxshaydi. Motor neyronlarining [[Akson|aksonlari]] rivojlanishning toʻrtinchi haftasida ventral-dorsal oʻqning ventral mintaqasidan (bazal plastinka) paydo boʻla boshlaydi<ref name="Sadler">{{Kitob manbasi|last=Sadler|first=T.|title=Langman's medical embryology.|url=https://archive.org/details/langmansmedicale0000sadl_11ed|date=2010|publisher=Lippincott William & Wilkins|location=Philadelphia|isbn=978-0-7817-9069-7|pages=[https://archive.org/details/langmansmedicale0000sadl_11ed/page/299 299]–301|edition=11th}}</ref>. Ushbu soha motor nerv pro<nowiki/>[[gen]]<nowiki/>itor domeni (pMN) deb yuritiladi. OLIG2 geni Ngn2 ekspressiyasini ragʻbatlantirishdagi roli tufayli eng muhim hisoblanib, bu gen hujayra siklining chiqishiga sabab boʻladi, motor neyron rivojlanishi bilan bogʻliq keyingi transkripsiya omillarini ragʻbatlantiradi<ref name=":1">{{Cite journal|last=Davis-Dusenbery|first1=BN|last2=Williams|first2=LA|last3=Klim|first3=JR|last4=Eggan|first4=K|title=How to make spinal motor neurons.|journal=Development|date=February 2014|volume=141|issue=3|pages=491–501|pmid=24449832|doi=10.1242/dev.097410}}</ref>.
{| class="wikitable"
|+Orqa miyaning motor ustunlari
|Motor ustun
| '''Orqa miyada joylashishi'''
|Nishon aʼzolar
|-
|Median motor ustun
|Butun uzuklik tana boʻylab
|Aksial mushaklar
|-
|Gipoxial motor ustun
|Koʻkrak sohasi
| Tana devori mushaklari
|-
|Priganglianik motor ustun
|Koʻkrak sohasi
| Simpatik ganglion
|-
|Yon motor ustun
|Bronxial va lumbar soha
| Oyoq-qoʻllarning mushaklari
|-
|Frenik motor ustun
|Boʻyin sohasi
|Diafragma
|}

== Anatomiyasi va fiziologiyasi ==
[[Fayl:Spinal_cord_tracts_-_English.svg|thumb| Orqa miya yoʻllari yaʼni traktlari]]
[[Fayl:Polio_spinal_diagram-en.svg|thumb| Orqa miyada pastki motorli neyronlarning joylashishi]]

=== Yuqori motorli neyronlar ===
Yuqori motor neyronlari presentral girusda joylashgan motor poʻstlogʻidan kelib chiqadi. Asosiy motor poʻstlogʻini tashkil etuvchi hujayralar yirik piramidal hujayralar boʻlgan Betz hujayralari hisoblanadi. Bu hujayralarning aksonlari korteksdan pastga tushib, kortikospinal yoʻllarini hosil qiladi<ref>Fitzpatrick, D. (2001) The Primary Motor Cortex: Upper Motor Neurons That Initiate Complex Voluntary Movements. In D. Purves, G. J. Augustine, D. Fitzpatrick, et al. (Ed.), Neuroscience. Retrieved from {{Veb manbasi|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10962/|sarlavha=The Primary Motor Cortex: Upper Motor Neurons That Initiate Complex Voluntary Movements - Neuroscience - NCBI Bookshelf|qaralgan sana=2017-11-30|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180605025217/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10962/|arxivsana=2018-06-05}}</ref>. Kortikomotorneyronlar birlamchi korteksdan yaʼni poʻstloqdan toʻgʻridan-toʻgʻri orqa miya ventral shoxidagi motor neyronlariga chiqadi<ref name=":02">{{Kitob manbasi|title=Principles of neural science|url=https://archive.org/details/principlesofneur0000unse_a2f8|others=Kandel, Eric R.|isbn=9780071390118|edition=5th|location=New York|oclc=795553723|last=Mack|first=Sarah|year=2013}}</ref>. Ularning aksonlari bir nechta mushaklarning orqa miya motor neyronlarida, orqa miya interneyronlarida sinaps yaʼni birikish hosil qiladi<ref name=":02" /><ref name=":12">{{Cite journal|last=Lemon|first1=Roger N.|date=April 4, 2008|title=Descending Pathways in Motor Control|journal=Annual Review of Neuroscience|language=en|volume=31|issue=1|pages=195–218|doi=10.1146/annurev.neuro.31.060407.125547|pmid=18558853|issn=0147-006X|url=https://semanticscholar.org/paper/9a9535bc142cebdd08a04d1fb1d854bea1dfd63c}}</ref>. Ular primatlarga xosdir va ularning vazifasi qoʻllarning moslashuvchan boshqaruvi, individual barmoqlarning nisbatan mustaqil boshqarilishi taxmin qilingan<ref name=":12" /><ref>{{Cite journal|last=Isa|first1=T|date=April 2007|title=Direct and indirect cortico-motoneuronal pathways and control of hand/arm movements.|journal=Physiology|volume=22|issue=2|pages=145–152|pmid=17420305|doi=10.1152/physiol.00045.2006}}</ref>. Kortikomotorneyronlar shu paytgacha faqat birlamchi motor korteksida topilgan, ikkinchi darajali motor sohalarida emas<ref name=":12" />.

=== Nerv yoʻllari ===
Nerv yoʻllari yaʼni traktlar oq moddadan tashkil topgan akson toʻplamlari boʻlib, ular [[Nerv impulsi|taʼsir potentsialini]] oʻzlarini effektorlariga yaʼni boshqaradigan aʼzolariga olib boradi. Orqa miyada bu tushuvchi yoʻllar turli mintaqalardan impulslarni olib yuradi. Bu traktlar pastki motor neyronlarining kelib chiqish joyi boʻlib ham xizmat qiladi. Orqa miyada yettita asosiy tushuvchi motor yoʻllari mavjud: <ref name=":2">Tortora, G. J., Derrickson, B. (2011). The Spinal Cord and Spinal Nerves. In B. Roesch, L. Elfers, K. Trost, et al. (Ed.), ''Principles of Anatomy and Physiology'' (pp. 443-468). New Jersey: John Wiley & Sons, Inc.</ref>

* Yon kortikospinal trakt
* Rubrospinal trakt
* [[Retikulyar formatsiya|Lateral retikulospinal trakt]]
* Vestibulospinal trakt
* [[Retikulyar formatsiya|Medial retikulospinal trakt]]
* Tektospinal trakt
* Old kortikospinal trakt

=== Pastki motorli neyronlar ===
Pastki motorli neyronlar — bu orqa miyadan kelib chiqadigan va toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita effektor aʼzolarini innervatsiya qiladigan neyronlar. Bu neyronlarning maqsadi har xil, ammo somatik asab tizimida maqsad mushak tolasini boshqarish. Pastki motor neyronlarining uchta asosiy toifasi mavjud boʻlib, ularni kichik guruhlarga boʻlish mumkin <ref>Fitzpatrick, D. (2001) Lower Motor Neuron Circuits and Motor Control: Overview. In D. Purves, G. J. Augustine, D. Fitzpatrick, et al. (Ed.), Neuroscience. Retrieved from {{Veb manbasi|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10979/|sarlavha=Lower Motor Neuron Circuits and Motor Control - Neuroscience - NCBI Bookshelf|qaralgan sana=2017-11-30|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180605025217/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10979/|arxivsana=2018-06-05}}</ref>.

Shunga koʻra, motor neyronlari uchta kichik turga boʻlinadi<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.unc.edu/~ears/classes/neuro/studyguides/sgcrainalnerves.html|sarlavha=CHAPTER NINE|ish=www.unc.edu|qaralgan sana=2017-12-08|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171105182759/http://www.unc.edu/~ears/classes/neuro/studyguides/sgcrainalnerves.html|arxivsana=2017-11-05}}</ref>:

* Somatik motor neyronlari
* Maxsus visseral motor neyronlari
* Umumiy visseral motor neyronlari

==== Maxsus visseral motor neyronlari ====
Yuz ifodasi, chaynash, fonatsiya va yutishda ishtirok etadigan ''shox motor neyronlari'' deb ham yuritiladi. Bogʻlangan kranial nervlarga [[Okulomotor nerv|okulomotor]], abdusens, troxlear va gipoglossal nervlar kiradi<ref name=":5">{{Veb manbasi|url=http://www.unc.edu/~ears/classes/neuro/studyguides/sgcrainalnerves.html|sarlavha=CHAPTER NINE|ish=www.unc.edu|qaralgan sana=2017-12-08|arxivurl=https://web.archive.org/web/20171105182759/http://www.unc.edu/~ears/classes/neuro/studyguides/sgcrainalnerves.html|arxivsana=2017-11-05}}</ref>.
{| class="wikitable" border="1" style="float:right; margin-left:1em"
!NS shoxi
!Joylashgan joyi
! Neyrotransmitter
|-
| Somatik
| yoʻq
|Atsetilxolin
|-
|Parasimpatik
| Preganglionik
|Atsetilxolin
|-
|Parasimpatik
| Ganglionik
|Atsetilxolin
|-
| Simpatik
| Preganglionik
|Atsetilxolin
|-
| Simpatik
| Ganglionik
| [[Noradrenalin|Norepinefrin]] *
|-
| colspan="3" align="center" |Motor neyron neyrotransmettirlari
|}

=== Neyromuskulyar birikmalar ===
Bitta motorli neyron koʻplab mushak tolalarini innervatsiya qilishi mumkin va mushak tolasi bitta mushak qisqarishi uchun zarur boʻlgan vaqt ichida koʻplab [[Nerv impulsi|harakat potentsialiga]] ega boʻlishi mumkin. Xulosa qilib aytganda, mushak qayta-qayta innervatsiya olsa, shunda somatik nerv tizimidan keladigan qoʻshimcha harakat potentsiallari tugashidan oldin keladi. Shunday qilib, bir-birining ustiga qoʻshiladi va bu bitta qisqarish kuchidan kattaroq kuchga olib keladi. Tetanik qisqarish doimiy, juda yuqori chastotali stimulyatsiya natijasida yuzaga keladi — taʼsir potentsiallari shunchalik tezlashadi va kuchlanish asta-sekin koʻtarilib, oxiri platoga etadi<ref name="Russell 2013 946">{{Kitob manbasi|last=Russell|first=Peter|title=Biology - Exploring the Diversity of Life|url=https://archive.org/details/biologyexploring0000unse|year=2013|publisher=Nelson Education|location=Toronto|isbn=978-0-17-665133-6|pages=[https://archive.org/details/biologyexploring0000unse/page/946 946]}}</ref>.

== Yana qarang ==

* Betz hujayrasi
* Markaziy xromatoliz
* Dvigatel disfunktsiyasi
* Motor neyron kasalligi
* Nerv
* Efferent nerv tolasi
* Motor nervi

== Manbalar ==
<references responsive="1"></references>

== Manbalar ==

* {{Kitob manbasi|last=Sherwood|first=L.|year=2001|title=Human Physiology: From Cells to Systems|url=https://archive.org/details/humanphysiologyf0000sher_q3h0|edition=4th|location=Pacific Grove, CA|publisher=Brooks-Cole|isbn=0-534-37254-6}}
* {{Kitob manbasi|last=Marieb|first=E. N.|year=1997|title=Human Anatomy|edition=2nd|location=Menlo Park, CA|publisher=Benjamin/Cummings|isbn=0-8053-4068-8|url=https://archive.org/details/humananatomy00mari}}
[[Turkum:Fiziologiya]]
[[Turkum:Nevrologiya]]