Muso Saidjonov sahifasining manbasini koʻrish

{{Davlat arbobi bilgiqutisi 
| ismi = Muso Saidjonov
| tasvir = 
| tavallud sanasi = [[1893-yil]]
| tavallud joyi = [[Buxoro]], [[Buxoro amirligi]]
| vafot sanasi= {{vafot sanasi va yoshi|1937|10|25|1893|1|1}}
| vafot joyi= [[SSSR]]
| dafn etilgan joyi =
| otasi= Yoʻldoshboy Saidjonov
| onasi= Halima Polvonova
| xotini= Rizvonxon Saidjonova
| bolalari= Muhtarama Saidjonova<br />Sevara Saidjonova<br />Narzullo Saidjonov<br />Habib Saidjonov<br />Ulugʻbek Saidjonov<br />Salim Saidjonov
| fuqaroligi = [[Fayl:Flag of the Emirate of Bukhara.svg|25px]] [[Buxoro amirligi]]→<br />[[Fayl:Flag of the Bukharan People's Soviet Republic.svg|25px]] [[BXSR]]→<br />[[Fayl:Flag of the Soviet Union.svg|25px]] [[SSSR]]
| taʼlim = [[Mir Arab madrasasi]]<br />Yangi Buxorodagi rus-tuzem maktabi<br />
| dini = [[Islom]]
}}

'''Muso Yoʻldoshevich Saidjonov''' (1893-yil, [[Buxoro]], [[Buxoro amirligi]] — 1937-yil 25-oktyabr, [[Toshkent]], [[OʻzSSR]], [[SSSR]]) — oʻzbek davlat va jamoat arbobi. Buxorodagi jadidchilik harakatining namoyandasi, maʼrifatparvar; tarixchi, sharqshunos va manbashunos olim, arxeolog-professor (1935). Ilk oʻzbek professorlaridan biri.

== Kelib chiqishi ==
Muso Saidjonovning bobosi ''Saidboy qorakoʻlfurush'' [[Buxoro amirligi]] poytaxtining arabon guzarida istiqomat qiluvchi eng yirik savdogarlardan boʻlgan. U qorakoʻl teri, jun, ipak tolasi bilan savdo qilishdan tashqari katta yer maydonlariga ham ega boʻlgan, ularni mahalliy dehqonlarga ijaraga berish hisobidan daromad koʻrgan. Saidboy qorakoʻlfurush savdo karvonlari bilan [[Rossiya]], [[Xitoy]], [[Germaniya]] va boshqa olis mamlakatlarga safar qilib, qoʻlga kiritgan daromadi hisobidan koʻchmas mulk xarid qilgan. Xususan, Germaniyaning poytaxtida uning toʻrt qavatlik mehmonxonasi boʻlgan. Buxorolik tijoratchilar [[Berlin]]ga kelishganida xuddi shu mehmonxonada istiqomat qilishgan. Saidboy qorakoʻlfurush tijoratining sof foydasini savob ishlarga ham sarf etgan ekan. Jumladan, har gal Xitoyga safar qilganida, albatta bozorga kirib, qullikka haydalgan [[Oʻrta Osiyo]] xalqlari vakillarini sotib olar va Buxoroga qaytgach ularni ozod qilar ekan{{sfn|Naimov|2018|p=6}}.

Muso Saidjonovning otasi Yoʻldoshboy tez-tez Rossiya va Xitoyga qatnab, [[Moskva]] va uygʻur yarmarkalarida teri bilan savdo qilgan{{sfn|Naimov|2018|p=6}}. U Muso boshlangʻich maktabda oʻqib yurgan kezlarda toʻsatdan 47 yoshida yurak xastaligiga duchor boʻlib, vafot etgan{{sfn|Naimov|2018|p=16}}.

== Tarixi ==
Yoʻldoshboy oʻgʻli Muso savod chiqarishi uchun uni Buxorodagi [[Xoʻja Abdulloyi Safedmun masjidi]] oldida faoliyat yuritgan boshlangʻich maktabga bergan. Muso maktabdagi taʼlimining birinchi yilida arab alifbosi va fors imlosini oʻrgangan, ikkinchi yilida esa [[Qurʼon]] suralarini oʻrganish uchun oʻziga xos [[xrestomatiya]] vazifasini bajarar [[Haftiyak]]ni yodlagan, soʻngra Qurʼonni bevosita mutolaa etishga kirishgan. U besh yil boshlangʻich maktabda taʼlim olib, savod chiqargan{{sfn|Naimov|2018|p=14—16}}.

Muso Saidjonov 12 yoshida maktabni bitirganidan soʻng, 4 yil{{sfn|Naimov|2018|p=32}} mobaynida Buxorodagi [[Mir Arab madrasasi]]da, mulla Abdusalom hujrasida undan alohida dars olib, arab tilini mukammal darajada oʻrgangan, soʻng bir muddat akasi Qurbon Saidjonovning doʻkonida sotuvchi boʻlib ishlagan{{sfn|Naimov|2018|p=17—21}}.

Muso Saidjonov 1904-yilda [[Yangi Buxoro]]dagi rus-tuzem maktabiga oʻqiy boshlagan. U bu yerda [[rus tili]] va adabiyoti, Rossiya imperiyasi va jahon tarixi, amaldagi rus qonunchiligi, arifmetika, geometriya, geografiya, tibbiyot, rasm chizish fanlarini oʻrta bilim yurti dasturi darajasida oʻrganib, maktabni 1908-yilda tamomladi. Bu davrda rus-tuzem maktabining mudiri [[Vasiliy Vyatkin]] edi{{sfn|Naimov|2018|p=32—39}}.

1913-yildan [[Yosh buxoroliklar]] partiyasi safida. [[Kolesov voqeasi]]dan keyin Buxoroni tark etgan. Toshkentda oʻqituvchilar institutini tugatgach, Xoʻjandda muallimlik qilgan va teatr toʻgaraklarida qatnashgan. [[Buxoro Xalq Sovet Respublikasi]] (BXSR) tuzilgach, Saidjonov oziq-ovqat noziri (1920-yil sentyabr — 1921-yil mart), iqtisodiyot noziri muovini (1921-yil mart — avgust), davlat nazorati noziri (1921-yil oktyabr 1922-yil yanvar), CHK (Favqulodda komissiya) raisi (1921-yil avgust — sentyabr), moliya noziri (1922-yil fevral—aprel), Xalq Xoʻjalik Oliy Kengashi raisi muovini (1922-yil oktyabr — 1923), maorif noziri (1923-yil iyun — 1924). Buxorolik talabalarni Germaniyaga oʻqishga yuborish tashabbuskorlaridan biri. „Milliy ittihod“ tashkiloti faoliyatida qatnashib, A. Z. Validiy bilan yaqin aloqada boʻlgan. Saidjonov Buxoro ilmiy jamiyatini tuzish (1921) da faol qatnashgan va BXSR da maorif muassasalarini tashkil qilish, meʼmoriy obidalarni [[Suriya hududiy boʻlinishi|muhofaza]]<nowiki/>lash, tarixiy qoʻlyozmalarni toʻplab, ularni tartibga solish, xalq ogʻzaki ijodi namunalarini toʻplash kabi ishlarda jonbozlik koʻrsatgan. Oʻzbekiston tarixiy yodgorliklarini muhofaza qilish qoʻmitasi raisi, uning Samarqand boʻlimi ilmiy xodimi (1925— 36). S. oʻzbek olimlaridan birinchi boʻlib sharqshunoslarning Leningradda boʻlgan 3-kongressi (1935)da qatnashgan va Koʻchkunchixon maqbarasi haqida ilmiy maʼruza qilgan. Ilmiy faoliyati uchun olimga professor unvoni berilgan. „Shahrisabz meʼmoriy yodgorliklari tarixi“, „Samarqandning meʼmoriy yodgorliklari“, „Shayx Sayfiddin Boharziyning vaqfnomasi“ nomli asarlar muallifi.

Saidjonov oʻzbek davlatchiligi tarixi masalalarini xolis tadqiq qilgani, madaniy merosga hurmat bilan yondoshgani, „Milliy ittihod“ tashkiloti faoliyatiga katnashgani uchun sovet rejimi tomonidan Samarqandda qamoqqa olingan (1937-yil 13 aprel) va otib tashlangan. 1965-yil 2 dekabrda oqlangan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyot ==
{{refbegin|2}}
=== Ilmiy adabiyotlar ===
* {{kitob manbasi|author=Boltayev A. H.|title=XX asrning 20—80-yillari Buxoroda tarixiy oʻlkashunoslikning shakllanishi va rivojlanishi. Tarix fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi avtoreferati|date=2021|publisher=Toshkent|location=|pages=52|ref=Boltayev}}
* {{kitob manbasi|author=Naimov N.|title=Maʼrifatga baxshida umr (Tarixiy qissa)|date=2018|publisher=Buxoro|location=Buxoro|pages=247|ref=Naimov}}
* {{kitob manbasi|author=Muinov A. M.|title=Muso Saidjonov hayoti va ijodi (risola)|date=2009|publisher=Buxoro|location=Buxoro|pages=23|ref=Muinov}}
* {{kitob manbasi|author=Toʻrayev H.|title=Mahalliy oʻlkashunoslarning ilmiy merosida tarixiy topografiya va meʼmoriy obidalar tarixi: Buxoro oʻlkashunosligi fanidan oʻquv-uslubiy qoʻllanma|date=2019|publisher=Buxoro|location=Buxoro|pages=72|ref=Toʻrayev}}
* {{kitob manbasi|author=Наимов Н.|title=Жизнь Мусо: реформатор, политик, учёный|date=2018|publisher=Buxoro|location=Buxoro|pages=201|ref=Наимов}}

=== Ilmiy maqolalar ===
* {{Статья|автор=Boltayev A. H.|заглавие=Buxorolik bukinist (kitob toʻplovchi) kolleksionerlar|издание=Tamaddun silsilasi|год=2020|номер=2|ref=Boltayev}}
* {{Статья|автор=Boltayev A. H.|заглавие=Muso Saidjonovning mahalliy oʻlkashunoslikka qoʻshgan hissasi|издание=Imom Buxoriy saboqlari|год=2018|номер=4|ref=Boltayev}}
* {{Статья|автор=Toʻrayev H.|заглавие=Yurtimiz tarixiga oid yana bir muhim manba|издание=Buxoro mavjlari|год=2014|номер=4|ref=Toʻrayev}}
* {{Статья|автор=Горшенина С. М.|заглавие=Муса Саиджанов — историкб археологб искусствовед|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1995|номер=1—2—3|ref=Горшенина}}
* {{Статья|автор=Мухамедова С. Ф.|заглавие=Роль Мусы Саиджанова — историк, археолог, искусствовед|издание=Россия и мусульманский мир|год=2018|номер=|ref=Мухамедова}}
* {{Статья|автор=Эргашев Б. Х., Ходжаев Л. Н.|заглавие=Об архиве М. Ю. Саиджанова|издание=Общественные науки в Узбекистане|год=1993|номер=11—12|ref=Об архиве М. Ю. Саиджанова}}
{{refend}}

{{OʻzME}}

{{DEFAULTSORT:Saidjonov, Musojon}}
[[Turkum:Oʻzbek tarixchilari]]
[[Turkum:1937-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1983-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Buxoro madrasalarida tahsil olganlar]]
[[Turkum:Mir Arab madrasasida tahsil olganlar]]
[[Turkum:Jadidlar]]
[[Turkum:Yosh buxoroliklar]]
[[Turkum:Qatagʻon qurbonlari]]
[[Turkum:Buxoro amirligida tugʻilganlar]]