Napoleon sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat
|ismi      = Napoléon Bonaparte
|asl ismi    = 
|portret     = The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries, by Jacques-Louis David (1812) - National Gallery of Art (Samuel H. Kress Foundation) - 2.jpg
|eni       = 250px
|tavsif     = [[Fransiya]] Imperatori
|tavallud sanasi = {{tugʻilgan sanasi|1769|8|15}}
|tavallud joyi = [[Ajaccio]], [[Korsika]], Fransiya
|vafot sanasi = {{vafot sanasi va yoshi|1821|5|5|1769|8|15}}
|vafot joyi = Longwood, [[Avliyo Yelena oroli]]
}}'''Napoleon Bonapart''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; 1769-yil 15-avgust — 1821-yil 5-may) — [[Buyuk fransuz inqilobi|fransuz inqilobi]]ning oxirgi bosqichlarida va [[Fransuz inqilobi urushlari]]da mashhurlikka erishgan fransuz qoʻmondoni va siyosiy yetakchisi.

'''Napoleon I''', Napoleon Bonapart (1769.15.8, Ayachcho shahri, Korsika o. — 1821.5.5, Muqaddas Yelena oroli) — fransuz davlat arbobi va sarkardasi, Fransiya Respublikasining birinchi konsuli (1799—1804), Fransiya imperatori (1804—14 va 1815). 10 yoshida Fransiyaning Oten kollejiga kirgan, soʻng oʻsha 1779-yilda Briyenn harbiy oʻquv yurtiga koʻchirilgan. 1784-yil mazkur oʻquv yurtini muvaffaqiyatli tamomlab, Parij harbiy maktabiga (1784—85) oʻtgan. 1785-yil podporuchik unvonida armiya xizmatini boshlagan. Maxsus, umumiy ilmiy, falsafiy, siyosiy, badiiy adabiyotni oʻqib oʻrgangan. Ilgʻor fransuz maʼrifatparvarlari ruhida tarbiyalangan Napoleon I 1789-yil Buyuk fransuz inqilobini iliq kutib olgan. 1792-yil Yakobinchilar klubiga aʼzo boʻlgan. U Parij shahri garnizoni qoʻmondoni va 1796-yilda Italiyada harakat qilayotgan fransuz armiyasining bosh qoʻmondoni etib tayinlangan. [[Italiya]] kompaniyasida Napoleon I oʻzini buyuk sarkarda ekanligini namoyon qilgan. Gʻolib sifatida Parijga kirib kelgan Napoleon Bonapart Misrga harbiy yurish qilish haqidagi qarorini Direktoriyadan oʻtkazgan. Lekin, oʻz xohishi bilan u Misrni tashlab, 1799-yil oktabrda Parijga qaytib kelgan va 9—10-noyabrda davlat toʻntarishi oʻtkazib, konsullik rejimini joriy etgan va amalda butun hokimiyatni oʻz qoʻliga olgan. U inqilob qoʻlga kiritgan demokratik yutuqlarni bekorga chiqargan. Ammo, iqtisodiy sohada inqilob samaralarini, shu jumladan, mulkni qayta taqsimlash tadbirini himoya qilgan, sanoat va savdoning rivojlanishiga katta eʼtibor bergan. 1800-yil fransuz bankiga asos solgan.

1802-yil Napoleon I oʻzini umrbod konsul etib tayinlanishiga erishgan. 1804-yilda esa imperator deb eʼlon qilingan. Yangi burjua monarxiyasini mustahkamlash maqsadida Napoleon Bonapart 1-xotini Jozefina bilan nikohni buzgan va 1810-yil Avstriya imperatori Frans I ning qizi Mariya Luizaga uylangan. Buyuk davlatlar ittifoqiga qarshi olib borgan zafarli urushlari, Marengo (1800), Austerlits (1805), Iyena (1806)dagi ajoyib galabalari, imperiya hududini tez surʼatda kengayishi, Napoleon I ni amalda butun Gʻarbda (Angliyadan tashqari) va Markaziy Yevropada xukmdorga aylanishi uning shon-shuhratini yanada oshirgan. 1812-yilda Rossiyaga qarshi yurishidagi magʻlubiyatidan soʻng Napoleon Bonapart oʻzini oʻnglay olmadi, uning „buyuk armiyasi“ tor-mor qilindi, Yevropada Napoleon Bonapart zulmiga qarshi xalq-ozodlik harakatlari koʻtarildi. Napoleon I ga qarshi ittifoqchilarning harbiy uyushmalari vujudga keldi. Soʻnggi urushlarda Napoleon Bonapart ning magʻlubiyatga uchrashi, ittifoqchi qoʻshinlarning Parijga kirib kelishi (1814-yil 31-mart), uni taxtdan voz kechishga majbur qildi (1814-yil 31-mart). Gʻolib ittifoqchilar Napoleon Bonapart ning imperator unvonini saqlab qolib, Elba o.ni uning ixtiyoriga berdilar.

Napoleon Bonapart ning Fransiyaga qaytadan kirib kelishi (1815-yil 1-mart) va „yuz kun“ deb atalmish davrda (1815-yil 20-mart — 22-iyun) uni 2-marotaba taxtni boshqarishi mamlakatda Napoleon I ni qoʻllabquvvatlaydigan ijtimoiy kuchlar hali ham mavjudligidan darak berardi. Ammo Vaterloo jangida u ittifoqchilar armiyasi tomonidan tor-mor qilindi va 1815-yil 22-iyunda batamom taxtdan voz kechdi. Muqaddas Yelena o.ga surgun qilingan H.I 6 yildan soʻng inglizlar asirligida vafot etgan. 1840-yil uning xoki Parijga Nogironlar uyiga koʻchirib keltirilgan.

Napoleon Bonapart harbiy qoʻshinlarni kasbiy (professional) armiyaga aylantirdi. Yevropada eng ilgʻor hisoblangan fransuz qurolli kuchlarini yaratish, ularni harbiy sanʼatga oʻrgatishga, strategiya va taktikani takomillashtirishga zamin yaratdi. U dushmanni tor-mor etishning asosiy yoʻli unga qarshi qatʼiy jang qilishdan iborat deb hisoblardi. Napoleon I strategik tashabbusning roli va ahamiyatiga alohida urgʻu bergan.

Napoleon Bonapart ning sarkardalik mahorati jahon harbiy sanʼatiga chuqur taʼsir koʻrsatgan.

U 1804-1815-yillar davomida '''Napoleon Bonapart''' nomi ostida [[Fransiya imperatori]] boʻlgan. U koʻplab mamlakatlarning [[fuqarolik qonuni]]ga katta taʼsir koʻrsatgan [[Napoleon Kodeksi]]ni yaratgan, lekin u koʻplab koalitsiyalarning [[Napoleon urushlari]] nomi ostida Fransiyaga qarshi olib borilgan urushlardagi hissasi tufayli mashhur. Napoleon Fransiyaning Yevropaning katta qismida hukmronligini oʻrnatib Fransuz inqilobi gʻoyalarini tarqatishni maqsad qilgan, lekin shu bilan bir paytda u [[Birinchi Imperiya|imperial monarxiyani]] tuzgan. Napoleon urushlarda oʻzidan son boʻyicha ancha kuchli boʻlgan raqiblarini ustidan juda koʻp marta magʻlub qilganligi sababli barcha zamonlarning eng zoʻr sarkardalaridan biri sanaladi va uning janglari dunyo boʻylab koʻplab harbiy akademiyalarda oʻrganiladi.

Napoleon [[Corsica]]dagi [[Ajaccio]]da <nowiki>XVI</nowiki> asrda Corsicaga kelib qolgan [[Italiya zodagonlari|italyan zodagoni]] oilasida tugʻilgan. U materik Fransiyada artilleriya ofitseri sifatida taʼlim olgan. U [[Birinchi Respublika]] davrida mashhurlikka erishgan va Fransiyaga qarshi qaratilgan [[Birinchi koalitsiya|Birinchi]] va [[Ikkinchi koalitsiya]] urushlarida muvaffaqiyatli qatnashgan. Napoleon bu urushlarda Italiya yarimorolidagi urush harakatlarida gʻalabaga erishgan.

1799-yilda u [[18-bryumer to`ntarishini]] tashkillashtiradi va oʻzini [[Birinchi konsul]] deb eʼlon qildiradi; besh yildan soʻng Fransiya Senati [[referendum]] natijasiga koʻra uni imperator deb eʼlon qiladi. <nowiki>XIX</nowiki> asrning birinchi oʻn yilligida Napoleon boshchiligidagi [[Birinchi Imperiya|Fransuz imperiyasi]] Yevropaning barcha kuchli davlatlari qatnashgan [[Napoleon urushlari]]da ishtirok etgan.<ref name="Schom 1998">{{kitob manbasi|last=Schom|first=Alan|title=Napoleon Bonaparte|url=https://archive.org/details/napoleonbonapart0000alan|year=1998|publisher=HarperPerennial|location=New York|isbn=0-06-092958-8|edition=1. HarperPerennial}}</ref> Ketma-ket gʻalabalardan soʻng Fransiya kontinental Yevropada yetakchiligini himoyaladi va Napoleon boshqa Yevropa davlatlarini Fransiyaga [[qaram davlat]] qilib, ularni oʻz qarindoshlari va doʻstlariga boʻlib berdi. Napoleon bu yoʻl bilan fransuz [[taʼsir doirasi]]ni asrashga harakat qilgan.

[[Yarimorol urushi]] va 1812-yilgi [[Vatan urushi]] Napoleon muvaffaqiyatlarini toʻxtatdi. Uning ''[[Buyuk Armiya]]''si [[Rossiya]] bilan urushda juda katta zarar koʻrdi va qaytib toʻliq tiklanmadi. 1813-yilda [[Oltinchi koalitsiya]] uning qoʻshinlarini [[Xalqlar jangi]]da tor-mor etildi; kelasi yili Koalitsiya Fransiyani bosib oldi, Napoleonni taxtdan voz kechishga majbur etdi va uni [[Elba]] oroliga surgun etdi. Bir yil oʻtmasdanoq u Elbadan qochdi va hukumatni oʻz qoʻliga oldi, lekin 1815-yil iyunda [[Vaterlo jangi]]da magʻlub etildi. Napoleon umrining soʻnggi olti yilini [[Saint Helena]] orolida inglizlar tomonidan hibsda saqlandi. Jasadning ochib koʻrilishi Napoleon [[oshqozon raki]]dan vafot etganini aniqladi, lekin baʼzi mutahassislar u [[mergimush]] bilan zaharlangan deyishadi.

== Yoshligi ==
[[Fayl:Carlo Buonaparte.jpg|thumb|left|upright|alt=Half-length portrait of a wigged middle-aged man with a well-to-do jacket. His left hand is tucked inside his waistcoat.|Napoleonning otasi [[Carlo Buonaparte]] [[Lyudovik XVI (Fransiya qiroli)|Lyudovik XVI]] qasrida Korsika vakili boʻlgan.]]

Napoleon 1769-yil 15-avgustida Karlo Mariya Bonapart va Mariya Letitsiya Ramolino oilasida [[Ajaccio]]dagi Bonapartlarning oilaviy qasri [[Casa Buonaparte]]da tugʻilgan.<ref name="Birth document">{{veb manbasi|last=Delors|first=Catherine|title=15th of August 1769: birth of Napoleone di Buonaparte|url=http://blog.catherinedelors.com/15th-of-august-1769-birth-of-napoleone-di-buonaparte/|accessdate=3-noyabr 2012-yil|arxivsana=2013-07-02|arxivurl=https://web.archive.org/web/20130702004857/http://blog.catherinedelors.com/15th-of-august-1769-birth-of-napoleone-di-buonaparte/}}</ref> Napoleon oiladagi toʻrtinchi farzand boʻlgan.<ref name="Birth document"/> Napoleon tugʻilishidan bir yil oldin orol Fransiyaga [[Genuya Respublikasi]] tomonidan sotilgan edi.<ref>McLynn 1998, p.6</ref> U ''Napoleone di Buonaparte'' nomi bilan ([[Nekronim|goʻdakligida vafot etgan]] amakisi nomiga) choʻqintirilgan. Yigirma yoshlarida oʻz ismini fransuzcha jaranglaydigan ''Napoléon Bonaparte''ga oʻzgartirgan.<ref name=dwyerxv>Dwyer 2008, p.xv</ref>{{#tag:ref|His name was also spelled as ''Nabulione'', ''Nabulio'', ''Napolionne'', and ''Napulione''.<ref name=dwyerxv/>|group=note}}

Korsikalik Buonapartelar kelib chiqishi [[Toskana]]lik boʻlgan<ref>''The court and camp of Bonaparte'', J & J Harper, 1832, p. 17,[http://books.google.it/books?id=bDsVAAAAYAAJ&pg=PA17&lpg=PA17&dq=bonaparte+family+origin+tuscany&source=bl&ots=Qba7JWjrbP&sig=XhV4oDkeIHXkQjbB0u7nlRwVOQ4&hl=it&sa=X&ei=hexaUOGGEo_AtAaOwICABA&ved=0CDYQ6AEwAjgK#v=onepage&q&f=false Google Book]</ref><ref>Ida M. Tarbell, ''A Short Life of Napoleon Bonaparte'', Kessinger Publishing, 2005, p. 1,[http://books.google.it/books?id=J1E9AdNENHkC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=bonaparte+family+origin+tuscany&source=bl&ots=BtBWqx34FN&sig=8mSOiKQ02n7RBYnuDi0zY5pMBD4&hl=it&sa=X&ei=hexaUOGGEo_AtAaOwICABA&ved=0CFwQ6AEwCTgK#v=onepage&q=bonaparte%20family%20origin%20tuscany&f=false Google Book]</ref><ref>{{kitob manbasi|url=http://books.google.com/?id=zNNBAAAAIAAJ&q=napoleon+%22lombard+stock%22&dq=napoleon+%22lombard+stock%22 |title=The other conquest |publisher=Google Books |accessdate=3-avgust 2011-yil|year=1967}}</ref><ref>{{kitob manbasi|url=http://books.google.com/?id=aeVAPShsbTMC&pg=PA17&dq=napoleon+%22lombard+origin%22#v=onepage&q=lombard&f=false |title=French Fortifications, 1715–1815|publisher=Google Books |date=30-noyabr 2009-yil |accessdate=3-avgust 2011-yil|isbn=9780786458073}}</ref> kichik [[Italiya zodagonlari|italyan zodagoni]] boʻlishgan va Korsikaga <nowiki>XVI</nowiki> asrda [[Liguriya]]dan kelishgan.<ref>McLynn 1998, p.2</ref><ref>2012 DNA tests found some of the family’s ancestors were from the [[Caucasus]] region; {{veb manbasi |author=lefigaro.fr |url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2012/01/15/10001-20120115ARTFIG00193-selon-son-adnles-ancetres-de-napoleon-seraient-du-caucase.php |title=Le Figaro&nbsp;– Mon Figaro : Selon son ADN,les ancêtres de Napoléon seraient du Caucase! |work=Le Figaro |date=15-yanvar 2012-yil |accessdate=20-fevral 2012-yil}}; The study found [[Haplogroup E1b1b (Y-DNA)|haplogroup type E1b1c1*]], which originated in Northern Africa circa 1200 BC; the people migrated into the Caucasus and into Europe. {{veb manbasi |url=http://www.ccsenet.org/journal/index.php/jmbr/article/view/10609/ |title=Haplogroup of the Y Chromosome of Napoléon the First; Gerard Lucotte, Thierry Thomasset, Peter Hrechdakian; ''Journal of Molecular Biology Research'' |date=December 2011 |accessdate=18-fevral 2012-yil}}</ref>

Uning otasi [[Carlo Buonaparte]] advokat boʻlgan va 1777-yilda [[Lyudovik XVI (Fransiya qiroli)|Lyudovik XVI]] qasrida Korsika vakili etib tayinlangan. Napoleon tarbiyasida katta rolni uning onasi [[Letitsiya Ramolino]] oʻynagan.<ref>Cronin 1994, pp. 20-21</ref>
[[Fayl:Richard Cosway - Pasquale Paoli.png|thumb|upright|right|alt=Head and shoulders portrait of a white-haired, portly, middle-aged man with a pinkish complexion, blue velvet coat and a ruffle|Korsikaliklarning millatchi yetakchisi [[Pasquale Paoli]], 1798. [[Richard Cosway]]]]

Uning [[Joseph Bonaparte|Joseph]] ismli akasi; va [[Lucien Bonaparte|Lucien]], [[Elisa Bonaparte|Elisa]], [[Louis Bonaparte|Louis]], [[Pauline Bonaparte|Pauline]], [[Caroline Bonaparte|Caroline]] and [[Jérôme Bonaparte|Jérôme]] ismli ukalari va singillari boʻlgan. Josephdan oldin tugʻilgan bittadan bola va qiz goʻdakliklarida vafot etishgan.<ref>Harvey, R. ''The War of Wars'', Robinson, 2006. p. 58-61.</ref> Napoleon ikki yoshidan sal oldinroq 1771-yil 21-iyulda [[Ajaccio kafedral sobori]]da choʻqintirilgan.<ref>{{veb manbasi|url=http://www.napoleon.org/en/magazine/museums/files/Cathedral-Ajaccio.asp|title=Cathedral—Ajaccio|publisher=La Fondation Napoléon|accessdate=31-may 2008-yil}}</ref>

Napoleonning zodagonlardan ekanligi va oilasining aloqalari sababli oʻzining Korsikalik boshqa tengdoshlaridan koʻra yaxshiroq taʼlim olishining garovi edi.<ref>Cronin 1994, p.27</ref> 1779-yilning yanvarida Napoleon kontinental Fransiyadagi [[Autun]]da joylashgan diniy maktabga fransuz tilini oʻrganishi uchun qabul qilinadi. May oyida u [[Brienne-le-Château]]dagi [[harbiy akademiya]]ga qabul qilinadi.<ref name="rxvi"/> U yaqqol eshitiladigan Korsikancha shevada gapirgan va hech qachon toʻgʻri talaffuz qilishni oʻrganmagan.<ref>McLynn 1998, p.18</ref> Napoleon oʻzining shevasi tufayli tengdoshlari tomondan mazah qilingan va shu sababli faqat oʻqish bilan mashgʻul boʻlgan.<ref>Dwyer 2008, p.29</ref>{{#tag:ref|At Brienne, Napoleon first met [[Jean-Rémy Moët]]. who later was a maker of champagne. They became friends, and Napoleon later frequently stayed at Moët's estate. Victorious French armies were known for their indulgence in [[sabrage]]: opening a champagne bottle with a [[sabre]].<ref>Kladstrup 2005, p.61–8</ref>|group=note}} Oʻqituvchisining aytishicha Napoleon — „doimo matematika juda kuchli edi. U shuningdek tarix va geografiyadan yaxshigina habardor edi… Bu boladan ajoyib dengizchi boʻlishi kerak“, boʻlgan.<ref>McLynn 1998, p.21</ref>{{#tag:ref|Aside from his name, there does not appear to be a connection between him and [[Napoleon's theorem]].<ref>Wells 1992, p.74</ref>|group=note}}

1784-yilda Brienndagi oʻqishini tugatgach Napoleon Parijdagi eng zoʻr ''[[École Militaire]]''(Harbiy maktab)ga qabul qilinadi. Bu maktabga qabul qilinishi Britan [[Qirollik floti]]ga hujjat topshirishni rejalashtirib yurgan Napoleonning dengizchilik orzulariga chek qoʻyadi.<ref>McLynn 1998, p.23</ref> Artilleriya ofitserligi uchun taʼlim oladi va otasi oʻlimidan soʻng moddiy qiyinchiliklar tufayli ikki yillik kursni bir yilda tamomlaydi.<ref name=dwyer42>Dwyer 2008, p.42</ref> U École Militaireni bitirgan birinchi Korsikalik hisoblanadi.<ref name=dwyer42/> U keyinchalik oʻzi Senatga saylaydigan mashhur olim [[Pierre-Simon Laplace|Laplas]] tomonidan imtihon qilinadi.<ref>McLynn 1998, p.26</ref>

== Ilk qadamlar ==
[[Fayl:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|upright|[[Milliy Gvardiya (Fransiya)|Respublikachi koʻngillilarning]] Korsika polki kichik leytenanti 23 yoshli Napoleon Bonapart]]
1785-yil sentabridagi bitiruvdan soʻng Bonapart artilleriya polkida [[kichik leytenant]] unvoni bilan xizmat qilardi.<ref name="rxvi"/>{{#tag:ref|He was mainly referred to as Bonaparte until he became First Consul for life.<ref name=m290/>|group=note}} U 1789-yilda revolyutsiya boshlanishiga qadar [[Valence, Drôme]] va [[Auxonne]]da xizmat qiladi va inqilob boshlangandan soʻng ikki yil Korsikada xizmat qiladi.

U inqilobning ilk yillarini Korsikada royalistlar, inqilobchilar va Korsika millatchilari orasidagi uch tomonlama qiyin urushda qatnashib oʻtkazadi. U inqilobiy [[Yakobinchi]]larni qoʻllab-quvvatlagan, kapitan unvoniga erishgan va koʻngillilar batalyoniga boshchilik qilgan. Korsikada fransuz armiyasiga qarshi ochiq noroziligi va dushmanligiga qaramasdan Napoleon 1792-yilda muntazam armiyaning artilleriya kapitani etib tayinlanadi.<ref>McLynn 1998, p.55</ref>

U Korsikaga qaytadi va Fransiyadan ajralib chiqqan Paoli bilan kelisholmay qoladi. 1793-yilda Paoli bilan kelishmovchiliklar tufayli Napoleon va uning oilasi kontinental Fransiyaga ketishadi.<ref name="rxviii">Roberts 2001, p.xviii</ref> Lekin ketishidan oldin Napoleon [[Sardiniya qirolligi|Sardiniyaga]] tegishli boʻlgan [[La Maddalena]] oroliga hujumda qatnashadi. Korsikaliklar juda tez magʻlub boʻladi, lekin Napoleon bu jangda oʻzini koʻrsata oladi.<ref>McLynn 1998, p.61</ref>

=== Tulon qamali (1793 yil) ===
{{Main|Tulon qamali}}

1793-yil iyulda u respublikani sharaflab ''[[Le souper de Beaucaire]]'' (''Boker uyidagi tushlik'') pamfletini yozadi. Bu pamflet Napoleonga inqilob yetakchisi [[Maximilien Robespierre]]ning ukasi boʻlgan [[Augustin Robespierre]]ning homiyligini olib keladi. Korsikalik tanishi [[Antoine Christophe Saliceti]] yordami bilan Napoleon Tulonni qamal qilayotgan inqilob armiyasining artilleriya qoʻmondoni etib tayinlanadi. Shahar [[Birinchi Respublika|respublika hukumatiga]] qarshi bosh koʻtarib britan askarlarini tomonidan egallangan edi.<ref>Dwyer 2008, p.132</ref>
[[Fayl:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|upright|General Bonapart [[Tulon]] qamali paytida]]

Uning rejasiga koʻra respublika artilleriyasi britan kemalarini shahar portidan ketishga majbur qilish uchun qulay doʻnglikni egallashi kerak edi. Qal`aga hujum qilinayotgan paytda Napoleon yaralanadi, lekin baribir gʻalaba qozonadi. Bu gʻalaba tufayli Napoleon yigirma toʻrt (24) yoshida [[brigada generali]] (tahminan polkovnik va general mayor oʻrtasidagi unvon) etib tayinlanadi.
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* Manfred A. 3., Napoleon Bonapart, M., 1971
* Tarle Ye., Nashestviye Napoleona na Rossiyu. 1812 god, M., 1938
* Tarle Ye. V., Napoleon, M., 1957
* Levitskiy N. A., Polkovodcheskoye iskusstvo Napoleona, M, 1938.
* Rustamjon Ummatov. Boburshoh va Napoleon. T: „YAA“, 2024.
* Gʻiyosov, Temur. [[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{OʻzME}}
{{Portal|Biografiya}}

{{chala}}

{{DEFAULTSORT:Bonapart, Napoleon}}
[[Turkum:Taxtdan voz kechgan hukmdorlar]]