Ziyosfera

Neyroestetika

Tadqiqotchilar inson miyasi nima sababdan Leonardo da Vinchining „Mona Liza“si kabi sanʼat asarlarini shu qadar jozibador deb bilishining sabablariga javob topish uchun neyrofan sohasiga murojaat qilmoqdalar[1].

Neyroestetika — amaliy estetikaning tarmogʻi. Empirik estetika sanʼat, musiqa yoki Estetikaestetik baholashga asos boʻla oladigan har qanday obyektni idrok etish jarayonini ilmiy nuqtai nazardan oʻrganadi[2]. Neyroestetika terminini birinchi marta 1999-yilda Semir Zeki fanga kiritgan boʻlib[3], unga 2002-yilda sanʼat asarini idrok etish va yaratishning neyron asoslarini ilmiy jihatdan oʻrganuvchi soha sifatida rasmiy taʼrif berilgan[4]. Antropologlar hamda evolutsion biologlar insoniyatning sanʼatga boʻlgan qiziqishi va uni yaratishi butun tarix davomida va barcha madaniyatlarda yashab qolish uchun evolutsion jihatdan zarur mexanizm sifatida shakllanganini koʻrsatuvchi koʻplab dalillarni toʻplashgan[5]. Neyroestetika estetik tajribalarni nevrologik darajada tushuntirish va anglash uchun neyroilm fanidan foydalanadi. Ushbu soha koʻplab yoʻnalish vakillarini, jumladan, neyrobiologlar, sanʼatshunoslar, rassomlar, art-terapevtlar va psixologlarni oʻziga jalb qilib kelmoqda.

Umumiy tavsif

Neyroestetika (neyro-)psixologik tadqiqotlarni estetika bilan birlashtirishni maqsad qilgan eksperimental fan sohasi boʻlib, u „sanʼatni idrok etish, yaratish va unga nisbatan munosabat bildirish jarayonlarini, shuningdek, koʻpincha huzur-halovat bagʻishlaydigan kuchli his-tuygʻularni uygʻotuvchi obyektlar hamda sahnalar bilan oʻzaro taʼsirni“ oʻrganadi[6]. Yaqin davrda shakllangan ushbu soha, boshqa masalalar qatori, estetik baholash va ijodkorlikning neyron korrelyatsiyalarini hamda bular insonga muloqot qilish va oʻzaro aloqa oʻrnatishda qanday yordam berishini aniqlashga intiladi[7][8].

Sohaning asosiy savollaridan biri — sanʼat yoki estetik afzalliklar muayyan ilmiy qonuniyatlar yoki prinsiplar asosida boshqariladimi-yoʻqmi degan masaladir. Bundan tashqari, ushbu prinsiplarning shakllanishi va oʻziga xos xususiyatlarining evolutsion asoslari izlanmoqda. Estetik baholashda ishtirok etadigan miya zanjirlarini aniqlash (masalan, miyani vizuallashtirish — neyrovizualizatsiya usullaridan foydalanish orqali) ushbu reaksiyalarning kelib chiqish manbasini aniq koʻrsatishga yordam beradi deb ishoniladi[9]. Shunga qaramay, koʻplab olimlar, jumladan, ayrim neyrobiologlar ham neyroestetika tayanayotgan reduksionistik yondashuvga shubha bilan qaraydilar.

Hisoblash neyroestetikasi deb nomlangan kichik soha neyrotasvirlash maʼlumotlari bilan birgalikda mashina oʻrganish algoritmlaridan foydalanib, insonlar nimani estetik jihatdan eng yoqimli deb topishini bashorat qilishni maqsad qilgan. Ushbu yoʻnalishga 1933-yilda Fechner va Birkhoff asos solgan. Biroq ularning estetika matematik usulda oʻlchanishi mumkinligi haqidagi gipotezalarini sinovdan oʻtkazish va tasdiqlash uchun texnologiyalar yetarli darajada rivojlanishi uchun yana koʻp yillar kerak boʻldi[10]. Ushbu modellarning amaliy qoʻllanilishiga internet reklamasi orqali mahsulotlarni tavsiya etish kiradi. Biroq modellashtirishning kengroq maqsadi qaror qabul qilish va boshqa kognitiv jarayonlarning asosida yotuvchi mexanizmlarni, ularda ishtirok etuvchi neyron arxitekturalarni modellashtirish orqali ilmiy jihatdan tushuntirish va ular haqidagi bilimlarni kengaytirishdan iboratdir[11].

Tadqiqot yondashuvlari

Ushbu sohada faoliyat yuritayotgan tadqiqotchilar sanʼatning mohiyatini tashkil etishi mumkin boʻlgan goʻzallikning evolyutsion maʼnosini tushuntirish maqsadida perseptiv psixologiya, evolyutsion biologiya, nevrologik nuqsonlar va miyaning funksional anatomiyasi tamoyillarini birlashtiradilar[12]. Ilgari faqat xayol surish jarayonida ishtirok etadi deb hisoblangan miya faoliyatining passiv rejim tarmogʻi hamda miyaning mukofotlash markazi insonlarning sanʼatni tomosha qilish va yaratishdan nega zavq olishini tushuntirishda muhim omillar sifatida koʻrilmoqda[13]. Neyroilm sanʼatni miqdoriy baholash mezonlarini izlashda juda istiqbolli yoʻnalish deb hisoblanadi[14]. Estetika boʻyicha umumiy qonuniyatlarni aniqlash maqsadida qoʻllaniladigan yondashuvlardan biri sanʼat asarlarini kuzatayotgan subyektlarni oʻrganish hamda koʻrish jarayonining mexanizmlarini tahlil qilishdir. Yoqimli hissiyotlar gorizontal va vertikal chiziqlar kabi sodda vizual stimullar taʼsirida neyronlarning takroriy faollashuvi natijasida yuzaga kelishi taxmin qilinadi[14]. Ramachandran tomonidan ilgari surilgan qonunlar majmuasi kabi nazariyalarni yaratish bilan bir qatorda, neyroilm yordamida ushbu jarayonlarda ishtirok etuvchi nevrologik mexanizmlarni aniqlash va tushunish ham muhim ahamiyatga ega.

Manbalar

  1. ↑ Vision and art: the biology of seeing. New York: Harry N. Abrams, 2002. ISBN 978-0-8109-0406-4. 
  2. ↑ "Crossing boundaries: toward a general model of neuroaesthetics". Frontiers in Human Neuroscience 9: 443. 7 August 2015. doi:10.3389/fnhum.2015.00443. PMID 26300762. PMC 4528177. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4528177. 
  3. ↑ Inner Vision: an exploration of art and the brain. Oxford University Press, 1999. ISBN 978-0-19-850519-8. OCLC 186405236. 
  4. ↑ "Neuroaesthetics: neuroscientific theory and illustration from the arts". Interdisciplinary Science Reviews 33 (4): 357–368. December 2008. doi:10.1179/174327908X392906. 
  5. ↑ "Your Brain on Art: The Case for Neuroaesthetics.". Cerebrum 2019. July 2019. PMID 32206171. PMC 7075503. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7075503. 
  6. ↑ "Neuroaesthetics: a coming of age story". Journal of Cognitive Neuroscience 23 (1): 53–62. January 2011. doi:10.1162/jocn.2010.21457. PMID 20175677. https://repository.upenn.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1061&context=neuroethics_pubs. 
  7. ↑ "Your Brain on Art: The Case for Neuroaesthetics.". Cerebrum 2019. July 2019. PMID 32206171. PMC 7075503. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7075503. 
  8. ↑ "Next steps in neuroaesthetics: Which processes and processing stages to study?". Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts 7: 27–37. 2013. doi:10.1037/a0031585. 
  9. ↑ "The Science of Art: A Neurological Theory of Aesthetic Experience". Journal of Consciousness Studies 6 (6–7): 15–51. 1999. Archived from the original on 2012-03-02. https://web.archive.org/web/20120302011954/http://www.imprint.co.uk/rama/art.pdf. Qaraldi: 2026-06-21. Neyroestetika]]
  10. ↑ "Review of computational neuroaesthetics: bridging the gap between neuroaesthetics and computer science". Brain Informatics 7 (1). November 2020. doi:10.1186/s40708-020-00118-w. PMID 33196915. PMC 7669983. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7669983. 
  11. ↑ "Neuroaesthetics and the trouble with beauty". PLOS Biology 11 (3). March 19, 2013. doi:10.1371/journal.pbio.1001504. PMID 23526878. PMC 3601993. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3601993. 
  12. ↑ "Perspectives: neuroscience. Is art lawful?". Science 285 (5428): 673–4. July 1999. doi:10.1126/science.285.5428.673. PMID 10454922. https://archive.org/details/sim_science_1999-07-30_285_5428/page/673. 
  13. ↑ "Your Brain on Art: The Case for Neuroaesthetics.". Cerebrum 2019. July 2019. PMID 32206171. PMC 7075503. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=7075503. 
  14. ↑ 14,0 14,1 "Technoscience art: A bridge between neuroesthetics and art history?". Review of General Psychology 12 (2): 147–158. 2008. doi:10.1037/1089-2680.12.2.147. http://oai.cwi.nl/oai/asset/12500/12500B.pdf. 

Qoʻshimcha oʻqish uchun

  • Neuroestética (es). Madrid: Saned, 2010. OCLC 733594918.  (The first book on Neuroesthetics, written in Spanish).
  • Le théâtral comme lieu d'expérience des neurosciences cognitives: à la recherche du principe d'adhésion (fr). Paris: l'Harmattan, 2013. ISBN 978-2-343-00232-3. OCLC 862952144. 
  • Neuroestetica: L'arte del cervell. (it). Roma: Editori Laterza, 2009.  (The first book on Neuroesthetics, written in Italian).
  • The aesthetic brain: how we evolved to desire beauty and enjoy art, First issued as an Oxford University Press paperback, Oxford, New York: Oxford University Press, 2015. ISBN 978-0-19-981180-9. 
  • Neuro-Esthetics: mapological foundations and applications (Map 2003), 1st, München: Meidenbauer, 2005. ISBN 978-3-89975-507-7.  (The first dissertation on Neuroesthetics, written by an art historian).
  • Bilingual and Multicultural Perspectives on Poetry, Music, and Narrative: The Science of Art.. Lexington Books, August 2017. ISBN 978-1-4985-5184-7. 
  • Art, aesthetics, and the brain, First published in paperback, Oxford; New York, NY: Oxford University Press, 2019. ISBN 978-0-19-967000-0. 
  • An introduction to neuroaesthetics: the neuroscientific approach to aesthetic experience, artistic creativity and arts appreciation. Copenhagen: Museum Tusculanum Press, University of Copenhagen, 2014. ISBN 978-87-635-4140-4. 
  • The Oxford handbook of empirical aesthetics, First, Oxford: Oxford University Press, 2022. ISBN 978-0-19-882435-0. 
  • Neuroaesthetics. Amityville, N.Y: Baywood Publishing Company, Inc., 2009. ISBN 978-0-89503-336-9. 
  • Tononi, Fabio, „Aesthetic Response to the Unfinished: Empathy, Imagination and Imitation Learning“, Aisthesis: Pratiche, linguaggi e saperi dell’estetico, 13: 1 (2020), pp. 135–153.
  • Splendors and Miseries of the Brain. Love, Creativity, and the Quest for Human Happiness. Oxford: Blackwell, 2008. ISBN 978-1-4443-5947-3. 
  • Neuroestetica. Bellezza, arte e cervello. Palermo (Italy): Nuova IPSA, 2020. ISBN 978-88-7676-752-4. 
  • (a cura di), NeurArt 3.0 - Neuroestetica, un ponte tra Arte e Scienza. Rome (Italy): Universitalia, 2024. ISBN 978-88-3293-740-4. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Neyroestetika" dan olindi