Paleogen sistemasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Geoxronologik shkala}}
'''Paleogen sistemasi''' (DAVRI) ([[yunon tili|yun.]] palaios — qadimgi va genos — tugʻilish, yoshi) — Yer tarixi [[kaynozoy]] [[eratema|eraterma]]sinint boshlanish davri. P. s taxminan 65—66 mln. yil muqaddam boshlanib, 40—42 mln. yil davom etgan. Paleogen sistemasi yotqiziqlari Yer yuzida keng tarqalgan boʻlib, Amerika, Yevropa, Shim. Amerikaning anchagina qismini qoplab yotadi. Paleogen sistemasida yirik [[tektonik harakatlar]] boʻlib oʻtgan. Shim. va Jan. Amerikaning gʻarbiy qismida [[Kordilyera togʻlari|Kordilyera]] va [[And togʻlari]]ning koʻtarilishi davom etgan. Ularning atrofida (togʻ oldi [[bukilma]]larida) qalin vulkanogen va terrigen [[qatlam]]lari toʻplangan. Yevropa bilan Afrika oraligʻida, shuningdek, Osiyoning jan. qismida yastanib yotgan yirik [[geosinklinal]] sistema mavjud boʻlib, hozirgi [[Pireney togʻlari]]dan [[Myanma]]gacha boʻlgan hududni egallagan. Paleogen sistemasining 2yarmida [[burmalanish]] va togʻlar hosil boʻlgan, natijada [[Oʻrta dengiz]]ning jan. va shim. sohillari boʻylab togʻli orollarning 2 zanjiri vujudga kelgan. Paleogen sistemasida Afrikaning sharqiy chekkalari boʻylab meridianal yoʻnalgan yirik grabenlar — [[Sharqiy Afrika]] siniqlar zonasi paydo boʻlgan. [[Uzoq Sharq]] hududida [[Tinch okean]] geosinklinal mintaqasi rivojlangan. Yuqoridagi regionlardan tashqari, [[Kichik Osiyo]], [[Bolqon yarim oroli|Bolqon yarim orol]], [[Grenlandiya]], [[Yaponiya]], [[Kamchatka]] va boshqa joylarda vulkan harakatlari boʻlganligi qayd etilgan. Paleogen transfessiyasi Shim. yarim sharning koʻp joylarida, ayniqsa, eotsen oxirida maksimal darajaga yetgan. Bu vaqtda [[Sharqiy Yevropa]] platformasining jan. qismi, Turon va [[Gʻarbiy Sibir tekisligi|Gʻarbiy Sibir]] [[plita]]lari, [[Zakavkazye]], Oʻrta va Jan. Yevropa, Afrikaning shim. va boshqa joylarni suv bosgan. [[Oligotsen]] boshlarida boʻlgan tektonik harakatlar dengiz regressiyasiga (Oʻrta Yevropa, [[Karib dengizi]], [[Meksika qoʻltigʻi]] va boshqalardan tashqari) olib kelgan. Bu davrda [[kontinental iqlim]] hukmron boʻla boshlagan. Geosinklinal havzalarda [[flish]]lar, oligotsendan boshlab dengiz [[molasslar]]i shakllangan. Oʻrta dengiz havzalarida Paleogen sistemasiga xos nummulit va lepidotsiklin [[ohaktoshlar]]i toʻplangan. Platformalarda [[karbonatli jinslar|karbonatli]] [[gil]], [[glaukonit]] va kvarsli [[qum]], [[opoka]], [[trepel]], [[spongolitlar|spongolit]], shuningdek, gil yotqiziklari hosil boʻlgan. Oligotsen havzalarida [[mergel]], dolomit va [[ankerit]] konkretsiyali gillar keng tarqalgan. [[Atlantika okeani|Atlantika]], Tinch va [[Hind okeani|Hind okeanlari]]ning tubida karbonatli, baʼzan terrigen [[gil]]lar toʻplangan. [[Kontinental yotqiziqlar]] orasida koʻmirli choʻkindi va qizil rangli gillar koʻp uchraydi. Paleogen sistemasining quruqlikdagi faunasi boʻr sisshemasinnkkdan keskin farq qiladi. Paleogen sistemasi boshlarida [[sudralib yuruvchilar]] ([[dinozavrlar]], uchuvchi kaltakesaklar va dengiz kaltakesaklari — [[ixtiozavrlar|ixtiozavr]] va pliozavrlar)ning koʻpchiligi qirilib ketgan. Bu davrda hozirgi amfibiyalar yashagan, [[suyakli baliqlar]] koʻp boʻlgan. Paleogen sistemasida [[sut emizuvchilar]] keng tarqalib, [[paleotsen]]da ular ibtidoiy holda boʻlgan, [[eotsen]]dan boshlab esa [[hasharotxoʻrlar]], [[kemiruvchilar]], [[primatlar]], [[yirtqichlar|yirtqich hayvonlar]], [[tuyoqlilar]], [[xartumlilar|hartumlilar]], [[kitsimonlar]] va boshqa paydo boʻla boshlagan. Paleogen sistemasida yalangʻoch urugʻlilar oʻsgan, [[yopiq urugʻli oʻsimliklar]] ham koʻpaygan. Paleotsen va quyi eotsenda yopiq urugʻli oʻsimliklar keng tarqalgan, keyinchalik yoʻqolib ketgan. Oʻzbekistonda Paleogen sistemasi yotqiziqlari [[Fargʻona vodiysi|Fargʻona]], [[Surxon-Sherobod vodiysi|Surxon]] va [[Zarafshon vodiysi|Zarafshon vodiylari]], [[Hisor tizmasi|Hisor]], [[Nurota togʻlari|Nurota]], [[Zirabuloq togʻlari|Zirabuloq]]-[[Ziyovuddin togʻlari|Ziyovuddin]], [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon]] va [[Turkiston tizmasi|Turkiston togʻ tizmalari]]ning etaklari va yon bagʻirlarida, [[Ustyurt]] va [[Qizilqum]] choʻlida koʻpgina hududni ishgʻol qiladi. Paleogen sistemasi yotqiziqlari oolitli [[dolomit]], [[ohaktoshlar|ohaktosh]], [[qumtosh]], giltosh, kvars [[qum]]lari, [[bentonitlar|bentonit]] hamda [[Vulkanitlar|vulkanli togʻ jinslari]]dan tarkib topgan. Oʻzbekistonning [[quruqlik]] landshaftida past boʻyli, [[ignabargli oʻsimliklar|ignabargli]], [[gulli oʻsimliklar|gulli]] [[daraxt]]lar taraqqiy etgan. Paleogen sistemasi yotqiziklarida foydali qazilmalardan neft va gaz, qoʻngʻir koʻmir, marganets, temir, boksit, fosforit bor. Oʻzbekistonda Paleogen sistemasi yotqiziklaridan neft va gaz, fosforit, kaliy, paligorskit, kvarsli qumlar, bezak toshlar, gips-angidrid kabi qurilish ma-teriallari va boshqa topilgan. Paleogen sistemasi yotqiziklarini Oʻzbekistonda geologlar V. I. Popov, S. X. Mirkamolova, O. M. Akramxoʻjayev, M. 3. Zokirov, M I. Egamberdiyev va boshqa oʻrganishgan. Stratigrafik jihatdan Paleogen sistemasi paleotsen, eotsen va oligotsen boʻlimlariga, boʻlimlar esa yarus, svita, qatlamlarga boʻlinadi. Akramxodjayev A. M., Egamberdiyev M. i dr., Litologiya, stratigrafiya i neftegazonosnost Yujnogo i Zapadnogo Uzbekistana, T., 1971; Fatxullayev Gʻ., Husanov S, Tarixiy geologiya va paleontologiya asoslari, T., 2002.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Geologiya]]