Pygmalion (pyessa) sahifasining manbasini koʻrish

'''''Pygmalion''''' — [[Pygmalion|yunon mifologiyasidagi shaxs]] nomi. [[George Bernard Shaw|Jorj Bernard Shou pyesasida]] shu nomdan foydalangan. 1913-yil 16-oktabrda [[Vena (shahar)|Vena shahridagi]] Xofburg teatrida nemis tilidagi ilk premyerasi boʻlib oʻtdi. Uning ingliz tilidagi premyerasi 1914-yil aprel oyida West Enddagi Majesty’s teatrida boʻlib oʻtdi va Herbert Berbom Tree fonetika professori Genri Xiggins va Patrik Kempbell xonim gulchi qiz Eliza Dulitl rolini oʻynadi.

Qadimgi yunon mifologiyasiga koʻra, [[Pygmalion]] oʻzi yasagan haykallaridan biriga oshiq boʻlib qoladi. Ushbu afsonaning umumiy gʻoyasi Viktoriya davri ingliz dramaturglari uchun mashhur mavzu boʻlib, birinchi marta 1871-yilda taqdim etilgan " ''Pygmalion va Galatea'' " hikoyasi asosida Shou muvaffaqiyatli pyesa yozgan. Shou pyesasi koʻp marotaba qayta ishlangan, xususan, 1938-yilgi " ''Pygmalion'' „ filmi, 1956-yilgi ''“Tanho malikam'' " musiqiy filmi hamda 1964-yilgi film versiyasi shu qatorga kiradi.

Shou professor Genri Xigginsning xarakterini ochib berish uchun bir qancha britaniyalik fonetika professorlar Aleksandr Melvill Bell, Aleksandr J. Ellis, Tito Pagliardi ilhomlantirganini, lekin eng avvalo, mijgʻov Genri Svitni eslaydi.

== Dastlabki spektakllar ==
[[Fayl:Mrs._Patrick_Campbell_as_Eliza_Doolittle_1914.jpg|thumb| Eliza Dulitl rolida Patrik Kempbell xonimning ''Sketch Magazinedagi'' surati, 1914-yil 22-aprel.]]
[[Fayl:Pygmalion-1914.jpg|thumb| Polkovnik rolini yaratgandan soʻng. Londondagi spektaklni tanlashda Filipp Merivale (oʻngdan ikkinchisi) Missis xonimga qarshi Genri Xiggins rolini oʻynadi. Patrik Kempbell (oʻngda) ''Pygmalion Brodveyga'' olib ketilganda (1914)]]
Shou pyesani 1912-yil boshida yozgan va iyun oyida uni taniqli aktrisa Mrs. Patrik Kempbellga taqdim qilgan. "''Pygmalion'' " ning ilk premyerasi 1913-yil 16-oktyabrda [[Vena (shahar)|Venadagi]] Xofburg teatrida nemis tilida namoyish etildi. Uning nemis tilidagi tarjimasini Shouning Venadagi adabiy agenti va yordamchisi Zigfrid Trebitsch oʻgirgan<ref>{{Veb manbasi|url=http://www.oscholars.com/Shavings/Appendix/abstracts.htm|sarlavha=Theses & Conference Papers|arxivurl=https://web.archive.org/web/20150924062012/http://www.oscholars.com/Shavings/Appendix/abstracts.htm|arxivsana=24 September 2015}}</ref><ref>Shaw, Bernard, edited by Samuel A. Weiss (1986). ''Bernard Shaw’s Letters to Siegfried Trebitsch.'' Stanford, Calif.: Stanford University Press. {{ISBN|0-8047-1257-3}}, p.164.</ref>. Uning Nyu-Yorkdagi nemis tilidag birinchi spektakli 1914-yil 24-martda Irving Place teatrida boʻlib oʻtdi.

[[Fayl:Pygmalion-Fontanne-Travers-1926.jpg|thumb| Lin Fontann (Eliza) va Genri Travers (Alfred Dulitl) Gildiya teatrining ''Pygmalion'' spektaklida (1926)]]

== Tanqidiy qabul ==
Pyesa Vena, London va Nyu-Yorkdagi premyeralaridan soʻng katta shaharlardagi tanqidchilar tomonidan yaxshi qabul qilindi. Venadagi dastlabki chiqishlar Shouning odatiy quruq va didaktik uslubidan ijobiy chekinish sifatida tavsiflovchi bir nechta sharhlarni toʻpladi<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=23-noyabr 1913-yil |title=The Modest Shaw Again: Explains in His Shrinking Way Why "Pygmalion" Was First Done in Berlin;- Critics Like It. |work=[[The New York Times]] |id={{ProQuest|97430789}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref>. Nyu-Yorkdagi Brodvey premyerasi ham syujet, ham aktyorlik nuqtai nazaridan maqtovga sazovor boʻlib, „qoʻpol oʻylamaslik va boy hazilga ega sevgi hikoyasi“ deb taʼriflangan<ref>{{Yangiliklar manbasi |date=13-oktabr 1914-yil |title=Shaw's 'Pygmalion' Has Come to Town: With Mrs. Campbell Delightful as a Galatea from Tottenham Court Road – A Mildly Romantic G. B. S. – His Latest Play Tells a Love Story with Brusque Diffidence and a Wealth of Humor |work=[[The New York Times]] |id={{ProQuest|97538713}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css" /></ref>.
== Turli versiyalar ==
[[Fayl:Pygmalion_serialized_November_1914.jpg|thumb| Amerikaning birinchi (seriyali) nashri, ''Everybody’s Magazine'', 1914-yil, noyabr.]]
Spektaklning ikkita asosiy versiyasi mavjud. Ulardan biri 1914-yilda nashr etilgan ilk versiyaga asoslangan; ikkinchisi esa Shou tomonidan qayta koʻrib chiqilgan bir nechta ketma-ketlikni oʻz ichiga olgan ikkinchi versiya boʻlib, birinchi marta 1941-yilda nashr etilgan. Shuning sabali ham pyesalarning turli nashrlarida maʼlum qatorlar qoʻshildi yoxud olib tashlandi.

Asl spektaklda Elizaning sinovi sahna tashqarisida, elchining bogʻidagi ziyofatda uchraydi. 1938-yilda suratga olingan Shou va hammualliflar ushbu ekspozitsiyani elchixona balidagi sahna bilan almashtirdilar; Asarda tilga olingan tanqidchi tarjimon Nepommuk nihoyat koʻrinadi, lekin uning nomi filmning vengriyalik prodyuseri Gabriel Paskal tomonidan taklif qilingan Aristid Karpati boʻlib oʻzgaradi. ''Tanho malikam''da u Zoltan Karpati boʻldi.

== Taʼsiri ==
''Pygmalion'' Shouning eng mashhur asari boʻlib qolmoqda. Spektaklning eng koʻplab tomoshabinlari uni 1956-yilda yaratilgan juda romantiklashtirilgan musiqiy va 1964-yilgi „''Tanho malikam''“ filmi uchun ilhom manbai sifatida bilishadi.

Jozef Vayzenbaum oʻzining suhbatdosh kompyuter dasturiga Eliza Dulitl qahramonidan kelib chiqqan holdaELIZA deb nom bergan<ref name="weizenbaumobit">{{Citation|last=Markoff|first1=John|author-link=John Markoff|date=13-mart 2008-yil|title=Joseph Weizenbaum, Famed Programmer, Is Dead at 85|url=https://www.nytimes.com/2008/03/13/world/europe/13weizenbaum.html|access-date=7 January 2009|journal=[[The New York Times]]|archivedate=1-aprel 2011-yil|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110401212149/http://www.nytimes.com/2008/03/13/world/europe/13weizenbaum.html}}</ref>.

== Mashhur spektakllar ==
[[Fayl:Pygmalion-Fontanne-1926.jpg|thumb| Lin Fontann Eliza Dulitl rolida " ''Pygmalion'' " teatr gildiyasining spektaklida (1926)]]

* 1914 yil: Ser Gerbert Berbom Tree va Patrik Kempbell xonim Buyuk Hazrati teatrida
* 1914: Filipp Merivale va Patrik Kempbell xonim uchta Brodvey teatrida [Park, Ozodlik va Uollak]
* 1920: C. Aubrey Smit va missis Patrik Kempbell Aldwych teatrida
* 1926 yil: Reginald Meyson va Lin Fontann Gildiya teatrida (AQSh)
* 1936 yil: Ernest Teziger va [[Wendy Hiller|Vendi Xiller]] Malverndagi Festival teatrida
* 1937 yil: Robert Morli va Diana Uinyard Old Vik teatrida
* 1945 yil: Raymond Massey va [[Gertrude Lawrence|Gertrude Lourens]] [[Ethel Barrymore]] teatrida (AQSh)
* 1947: Alek Klunes va Brenda Bryus Hammersmit lirik teatrida
* 1953 yil: Jon Klements va Kay Hammond Sent-Jeyms teatrida
* 1965: Ian White va Jeyn Asher Uotford Palace teatrida
* 1974 yil: Alek Makkouen va Diana Rigg Alberi teatrida
* 1984 yil: [[Peter O'Toole|Piter OʻTul]] va Jeki Smit-Vud Shaftesberi teatrida
* 1987 yil: Piter OʻTul va Amanda Plummer Plimut teatrida (AQSh)
* 1992: Alan Xovard va Frensis Barber Qirollik milliy teatrida
* 1997 yil: Alberi teatrida Roy Marsden va Karli Norris (mashqlarning boshida Emili Lloydni almashtirganlar)<ref>''British Theatre Guide'' (1997)</ref>
* 2007: Tim Pigott-Smit va [[Michelle Dockery|Mishel Dokeri]] Old Vik teatrida
* 2007 yil: Jefferson Meys va [[Claire Danes|Kler Deyns]] American Airlines teatrida (AQSh)
* 2010: Simon Robson va Cush Jumbo, Manchester, Royal Exchange teatrida
* 2011: [[Rupert Everett]] (keyinchalik Alistair Makgouan) va Kara Tointon Garrik teatrida<ref>Tointonʼs indisposition on 25 August 2011 enabled understudy Rebecca Birch to make her West End début in a leading role (insert to Garrick Theatre programme for ''Pygmalion'').</ref>
* 2011: Risteard Kuper va Charli Merfi Abbey teatrida, Dublin

[[Fayl:Julie_Andrews_Rex_Harrison_My_Fair_Lady.JPG|thumb| [[Julie Andrews|Juli Endryu]] gulchi qiz rolida Eliza Dulitl Reks Xarrison bilan professor Genri Xiggins rolida 1956-yilda " ''Pygmalion'', ''Tanho malikam'' „ musiqiy filmida uchrashadi.]]

; Sahna

* ''“Tanho malikam'' " (1956), Lerner va Louning Brodvey musiqiy filmi (1938-yildagi film asosida), Xiggins rolida Reks Xarrison va Eliza rolida [[Julie Andrews|Juli Endryu]] oʻynagan.; Film

* " ''Pygmalion'' " (1935) — Shou va boshqalar tomonidan yaratilgan nemis filmi boʻlib, Gustaf Gründgens Xiggins va Jenni Jugo Eliza rolini oʻynagan. Rejissyor Erich Engel.
* ''Pygmalion'' (1937), Gollandiyalik filmga moslashtirilgan, Xiggins rolini Yoxan De Mester va Elisa rolini Lili Buvmester ijro etgan. Rejissyor Lyudvig Berger.
* ''Tanho malikam'' (1964), [[Audrey Hepburn|Odri Xepbern]] Eliza va Reks Xarrison Xiggins rolini oʻynagan [[musiqiy film]] versiyasi.
* ''Sheʼs All That'' (1999): ''Pygmalionning'' zamonaviy, oʻsmir surati.
* ''Heʼs All That'' (2021): [[Netflix]] original filmi, 1999-yilgi [[Addison Rae]] va [[Rachael Leigh Cook|Rachael Li Kuk]] ishtirokida oʻsmirlar komediyasining talqini;

== Foydalanilgan adabiyotlar ==
{{manbalar}}
[[Turkum:Londondagi asarlar]]
[[Turkum:Asar asosida ishlangan filmlar]]
[[Turkum:1913-yil kitoblari]]
[[Turkum:Bernard Shouning asarlari]]