Qangʻli sahifasining manbasini koʻrish

'''Qangʻli (''Qangli'', ''Qangqali'')''' — turkiy xalqlar tarkibidagi bir guruh qabilalarning umumiy nomi.

Qangʻlilar oʻzbeklarning 92 urugʻi tarkibida ham uchraydi. [[Chingizxon]] istilosiga qadar qangʻlilar [[Ural togʻi]]dan gʻarbda, [[Emba daryosi|Emba]] va [[Ural daryosi|Ural daryolari]] oraligʻida joylashgan hududda yashaganlar. [[Mahmud Qoshgʻariy]]ning "[[Devonu lugʻotit turk]]" asari va X asrgacha yozilgan Xitoy manbalarida, jumladan, milodiy II—IX asrlarda mavjud boʻlgan turkiy qabilalar orasida qangʻli atamasi uchramaydi. Bu atamani ilk bor Yuan sulolasi tarixida (Yuan shida) uchratish mumkin (XIII asr). Unda qangʻlilar Xan davridagi (m. a. II asr — II asrlar) gavchelar deb qayd etilgan. Vey sulolasi tarixida ("Vey shu") milodiy III—V asrlarda gavchelar ("bosh qashkir" maʼnosida) 2 qismga boʻlingani aytilgan. Ulardan biri di (qadimgi oʻqilishda diyek, yaʼni turk), byaoxe (uygʻur), xolyu (xogursu), xopi (xipni, chibni), xugu (qirgʻiz), biqitszin (iltekin) kabi 6 qabiladan, 2 tasi chifuli (chipli), tulu (tur), ichjan (iljon, ilxon), dalyan (tarlon), kuxe (qugʻa), dabogan (tarbakan, davgan), alun (oyrun), moyen (muyen, bayon), sifen (irkin), fufulo (boʻrkli), chiyun (qiyun, kiyen) va yushupi (yusib, yushib) kabi 12 qabiladan iborat boʻlgan. Baʼzan gaochelar sharqiy turklar yoki uygʻur deb ham atalgan.

Ayrim olimlar qangʻarlar [[Qangʻ davlati]] (Qangkiya) hududida yashagan xalq, X—XII asrlarda [[Markaziy Osiyo]]da paydo boʻlgan Qangʻlilar ana shu oʻtmishdagi qangkiyalarning avlodidir deb hisoblaydilar. Ammo Xitoy manbalarida Qangʻ davlati aholisi qangʻli yoki qangʻar deb atalgani haqida maʼlumot uchramaydi. Manbalarga koʻra, [[Uygʻur xoqonligi]] yemirilgach, gaochelarninh (uygʻurlarning) katta bir qismi [[Moʻgʻuliston]] va [[Sharqiy Turkiston]] hududidan hozirgi Markaziy Osiyo davlatlari va ularning gʻarbidagi yerlarga koʻchib kelgan.

XI asrda qangʻlilarning koʻpchiligi [[Kichik Osiyo]], [[Bolgariya]] va [[Vengriya]] yerlariga oʻtib, mahalliy aholiga, ayrim guruhlari [[Volga]] boʻylarida qolib boshqird, tatar xalqlariga qoʻshilib ketgan. Qangʻlining boshqa bir qismi esa [[Talas daryosi|Talas]] va [[Chu daryosi|Chu daryolari]] vodiysiga hamda [[Balxash koʻli]]ning janubi-gʻarbiy sohillariga oʻrnashganlar. XI—XII asrlarda qangʻlining katta guruhi [[Sirdaryo]] boʻylariga qaytib kelgan. [[Xorazmshohlar davlati]] harbiy qoʻshinida qangʻlilar katta nufuzga ega boʻlgan. Xorazmshohlar davlatining ichki siyosatida faol ishtirok etishgan. Qangʻli yarim oʻtroq holda yashab dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishgan. Ular bir necha urugʻlarga boʻlingan: sari, qora, qizil, bobo, oltmish, boʻka qangʻlilar va boshqalar. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qangʻlidan 23 ming kishi [[Oʻzbekiston]] hududida (hozirgi [[Jizzax]] va [[Zomin]]da 15,7 ming kishi, [[Jomboy]] va [[Ishtixon]]da 10,5 ming kishi, [[Gʻallaorol]]da 8,6 ming kishi, [[Xatirchi]]da 3,6 ming kishi, [[Fargʻona viloyati]]da 8,8 ming kishi, [[Namangan viloyati]]da 14,2 ming kishi, [[Andijon]]da 13,7 ming kishi, [[Dardoq]] shaharchasida esa 7 ming kishiga yetadi. 2013-yilgi malumotga koʻra, [[Toshkent vohasi]]da 3 ming kishi, [[Qoraqalpogʻiston]] va [[Xorazm]]da 2,8 ming kishi yashagan. Qangʻli [[Markaziy Osiyo]] xalqlari tarkibiga singib ketgan.

== Adabiyot ==
* Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.

{{OʻzME}} 
{{Oʻzbek urugʻlari}}

[[Turkum:Oʻzbek qabilalari]]
[[Turkum:Oʻzbek urugʻlari]]


{{chala}}