Quddus qamali
Quddus qamali (arabcha: فتح القدس) musulmonlarning Levantni bosib olish harakatlarining bir qismi boʻlib, 636–637/638-yillarda Roshidun xalifaligining Vizantiya imperiyasiga qarshi olib borgan harbiy yurishlari natijasi hisoblanadi. Bu voqea 636-yilning noyabr oyida Abu Ubayda ibn Jarroh qoʻmondonligi ostida Roshidun qoʻshini Quddus shahrini qamal qilishi bilan boshlandi. Oradan olti oy oʻtgach, Patriarx Sophronius faqat xalifaga boʻysunish sharti bilan taslim boʻlishga rozi boʻldi. 637 yoki 638-yillarda xalifa Umar (h. 634–644) shaxsan Quddusga tashrif buyurdi va shahar taslim boʻldi.
| Quddus qamali | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Musulmonlarning Levantga yurishining bir qismi (Arab–Vizantiya urushlari) | |||||||||
| |||||||||
| Qoʻmondonlar | |||||||||
| Roshidun xalifaligi | Vizantiya imperiyasi
| ||||||||
| Kuchlar | |||||||||
| 20.000[1] | nomaʼlum | ||||||||
Musulmonlarning Quddusni zabt etishi Falastin ustidan arablar nazoratini mustahkamladi. Bu nazorat 1099-yildagi Birinchi salib yurishigacha saqlanib qoldi va hududga jiddiy xavf solinmadi.
Tarixi
Quddus Vizantiya imperiyasining Palaestina Prima viloyatining muhim shahri edi. Musulmonlar istilosidan atigi 23 yil oldin, yaʼni 614-yilda shahar Vizantiya-Sosoniy urushlarining soʻnggi davrida Shahrbaroz boshchiligidagi Sosoniy armiyasi tomonidan bosib olingan. Forslar shaharni talon-taroj qilgani va uning 90 000 nasroniy aholisini qirgʻin qilgani aytiladi[2]. Shahar talon-taroj qilinganida Muqaddas qabr cherkovi vayron qilinib, Haqiqiy xoch urush oʻljasi sifatida Ktesifonga olib ketilgan. Keyinchalik, 628-yilda imperator Herakleios forslar ustidan gʻalaba qozongach, Haiqiqiy xoch Quddusga qaytarilgan. Xristian boshqaruvidagi yurtda taʼqib ostida boʻlgan yahudiylar dastlab fors bosqinchilariga yordam bergan[3].
632-yilda islom paygʻambari Muhammadning vafotidan soʻng, musulmonlar yetakchiligi xalifa Abu Bakr (h. 632–634) qoʻliga oʻtdi. Bu jarayon Ridda urushlari deb nomlanuvchi bir qator urushlar bilan boshlandi. Arabiston ustidan oʻz hukmronligini mustahkamlab olgach, Abu Bakr sharqqa urush boshlab, Sosoniylar imperiyasining viloyati boʻlgan Iroqni bosib oldi. Gʻarbda esa uning qoʻshinlari Vizantiya imperiyasi hududlariga bostirib kirdi[4].
634-yilda Abu Bakr vafot etdi, uning oʻrnini Umar (h. 634–644) egalladi va oʻzining yurishlarini davom ettirdi[5]. 636-yil may oyida imperator Herakleios (h. 610–641) yoʻqotilgan hududni qaytarib olish maqsadida yirik harbiy yurish boshladi, biroq uning qoʻshini 636-yilning avgustida Yarmuk jangida keskin magʻlubiyatga uchradi. Shundan soʻng, Suriyadagi Roshidun armiyasining bosh qoʻmondoni Abu Ubayda 636-yil oktyabr oyi boshida harbiy kengash chaqirib, keyingi yurish yoʻnalishini muhokama qildi. Baʼzi sarkardalar Qaysariya (Caesarea) tomon yurishni, baʼzilari Quddusni nishonga olishni taklif qildi. Abu Ubayda ikkala shahar ham muhimligini tushungan holda xalifa Umarga maktub yoʻllab, hal qiluvchi qaror chiqarishni unga havola qildi. Xalifa Umar oʻz javobida Quddus shahrini qoʻlga olishni buyurdi. Shunga koʻra, Abu Ubayda Jobiya shahridan Quddusga yurish boshladi. Qoʻshinning ilgʻor old qismiga Xolid ibn al-Volid boshchilik qildi. Musulmon qoʻshinlari noyabr oyining boshlarida Quddusga yetib keldi, shaharni himoya qilayotgan Vizantiya garnizoni esa mustahkam ichki qal’aga chekindi[1].
Manbalar
- ↑ 1,0 1,1 Akram 2004, s. 431.
- ↑ Greatrex & Lieu 2002, s. 198.
- ↑ Haldon 1997, s. 46.
- ↑ Nicolle 1994, ss. 12–14.
- ↑ Lewis 2002, s. 65.
Adabiyotlar
- Akram, Agha Ibrahim. The Sword of Allah: Khalid bin al-Waleed – His Life and Campaigns. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press, 2004. ISBN 0-19-597714-9.
- Benvenisti, Meron. City of Stone: The Hidden History of Jerusalem. Berkeley and Los Angeles, California: University of California Press, 1998. ISBN 0-520-20768-8.
- Elad, Amikam. Medieval Jerusalem and Islamic Worship: Holy Places, Ceremonies, Pilgrimage. Leiden, The Netherlands and New York, New York: Brill Publishers, 1999. ISBN 90-04-10010-5.
- Gibbon, Edward. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire, Volume 6. J. D. Morris Publishers, 1862.
- Andoza:A History of Palestine, 634-1099
- Greatrex, Geoffrey; Lieu, Samuel N. C.. The Roman Eastern Frontier and the Persian Wars (Part II, 363–630 AD). New York, New York and London, United Kingdom: Routledge (Taylor & Francis), 2002. ISBN 0-415-14687-9.
- Haldon, John F.. Byzantium in the Seventh Century: The Transformation of a Culture. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 1997. ISBN 978-0-521-31917-1.
- Hoppe, Leslie J.. The Holy City: Jerusalem in the Theology of the Old Testament. Collegeville, Minnesota: The Liturgical Press, 2000. ISBN 0-8146-5081-3.
- Lewis, Bernard. The Arabs in History. Oxford, United Kingdom: Oxford University Press, 2002. ISBN 0-19-280310-7.
- Nicolle, David. Yarmuk 636 A.D.: The Muslim Conquest of Syria. Oxford, United Kingdom: Osprey Publishing Limited, 1994. ISBN 1-85532-414-8. [sayt ishlamaydi]
- Runciman, Steven. A History of the Crusades - Volume 1: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 1987. ISBN 978-0-521-34770-9.
Havolalar
- Jerusalem and Umar ibn al-Khattab, Yoʻqotilgan islom tarixi