Qulon sahifasining manbasini koʻrish

{{Avtomatik taksonquti
| nomi = Qulon
| tasvir = Equus hemionus kulan.JPG
| olam = [[Hayvonlar]]
| tip = [[Xordalilar]]
| sinf = [[Sut emizuvchilar]]
| oila = Equidae
| urugʻ = Equus
| sarlavha = Xalqaro ilmiy nomi
| sarlavha_matn = ''Equus hemionus'' Pallas, 1775
| turlari = Qulon
}}
'''Qulon''' , ''jigetay'' ({{Lang-la|Equus hemionus}}) — [[Ot (hayvon)|otlar]] oilasiga mansub tur. Tashqi tomondan, u eshakka juda oʻxshaydi, lekin ot bilan juda koʻp umumiy xususiyatlarga ega, shuning uchun qulon koʻpincha yarim eshak deb ataladi. Tur nomining oʻzi [[Lotin tili|lotincha]] boʻlib ''hemionus''  - qadimgi yunon tilidan ἡμίονος, tom ma’noda "yarim eshak", ya’ni xachir yoki eshak. Qulon hech qachon afrikalik eshakdan farqli ravishda xonakilashtirilmagan deb qaraladi.

== Tavsif ==
Qulonlar ilk marta 1775-yilda qayd etilgan.
[[Fayl:Stamp_of_Kazakhstan_348.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/e/e4/Stamp_of_Kazakhstan_348.jpg|left]]

Ushbu tur geologik solnomalarida [[Oʻrta Osiyo]]ning ilk pleystosen davridan ma’lum. Pleystosenning oxirida u mamont faunasining bir qismi boʻlib, Shimoliy Osiyoning [[Kavkaz]]dan [[Yaponiya]] va [[Arktika]] [[Sibir]]igacha (Begichev oroli) keng hududlarida topilgan.

Qulon tanasining uzunligi 175—200 sm, dumining uzunligi taxminan 40 sm, yelka balandligi 125 sm, vazni 120–300&nbsp;kg. Ushbu oʻlchovlar bilan qulon oddiy uy eshakgidan biroz yirikroqdir. Hajmi boʻyicha jinsiy dimorfizm zaif ifodalangan. U uy otidan kattaroq boshi uzun quloqlari (17 dan 25 sm gacha) va ingichka oyoqlari kalta, boʻrtib chiqqan tuyoqlari bilan farq qiladi. Jun qoplami yozda kamroq, teriga yaqin, qishda esa uzunroq va qayishqoq boʻladi. Boʻyinning ustki qismida kalta, tik turgan uzun yoli rivojlangan boʻlib, u quloq suprasidan to dumigacha borgan; Uy otiga xos "peshona yoli" yoʻq. Dumi kalta, ingichka, pastki uchdan bir qismi uzun yollardan iborat.

Tana, boʻyin va boshning umumiy rangi turli xil ranglarda ifodalangan toʻyingan qum-sariq, ba’zida qizgʻish-jigarrang va zangori tus uygʻunlashib ketadi. Orqasi va dumining oʻrta chizigʻi boʻylab qoramtir chiziq oʻtadi. Yoli va Quloqlar uchlari toʻq  qoʻngʻir tusda. Dumining uchidagi uzun yollari qora yoki qora-qoʻngʻir. Tana va boʻyinning pastki qismi, boshning tepasi, oyoq-qoʻllarining ichki qismlari va dumining atrofi och, deyarli oq boʻladi.

== Tarqalishi ==
[[Fayl:5110-0130r.png|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f8/RR5110-0130R.jpg/180px-RR5110-0130R.jpg|thumb|180x180px| Rossiya Bankining esdalik tangasi (2014)]]
Sobiq [[SSSR]] hududida, tarixiy davrlarda [[Ukraina]], [[Shimoliy Kavkaz]], Gʻarbiy [[Sibir]] janubi va [[Baykal]] orti koʻli dashtlarida yashagan boʻlsa, [[XIX asr]]da [[Qozogʻiston]], [[Turkmaniston]] va [[Oʻzbekiston]]da keng tarqalgan. [[XX asr]]ning boshlarida u Turkmaniston janubida va Sharqiy Qozogʻistonda topilgan, vaqti-vaqti bilan [[Moʻgʻuliston]] hududidan janubi-sharqiy Baykal orti koʻliga kelgan. “Boburnoma” asarida qulonlar hozirgi [[Afgʻoniston]] ([[Qobul]] hududida)  uchrashi qayd etilgan<ref>[http://www.anl.az/new/upload/File/berpa/berpa-8-file.pdf Бабур-наме] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20180127085423/http://www.anl.az/new/upload/File/berpa/berpa-8-file.pdf |date=2018-01-27 }}, c.208</ref>.

Bugungi kunda Turkmaniston janubi-sharqidagi (Tejen va Murgʻob daryolari oraligʻida) Badxiz qoʻriqxonasida (taxminan 700 bosh qulon) yashaydi.

[[1953|1953-]]yilda Badxiz qoʻriqxonasidan [[Orol dengizi]]dagi [[Borsakelmas|Borsa-kelmas oroliga]] (120-140 bosh qulon) keltirildi. [[1982]]-yilda Orol dengizida ekologik vaziyatning yomonlashuvi, dengiz suvining shoʻrlanishi va chuchuk suvning yetishmasligi sababli podaning bir qismi asta-sekin Betpoqdala choʻlining sharqiy tomoniga va Orolning Ili daryosi oʻng qirgʻogʻiga koʻchirildi. [[1990]]-yillarning oxirida orol qirgʻoqqa qoʻshilgach, qulonlarning qolgan qismi suv orqali katta yer qismiga koʻchib oʻtdi. [[2005]]-yilda qulonlar soni 179 ta edi<ref>{{kitob manbasi|author=Димеева Л.|chapter=Государственный природный заповедник Барсакельмес|url часть=|title=Заповедники Средней Азии и Казахстана|orig-year=|url=|Викитека=|agency=под общей редакцией ''Ященко Р. В''|edition=|location=Алматы|publisher=Тетис|year=2006|volume=|pages=39—40|страниц=354|series=|isbn=|тираж=1000|ref=}}</ref>.

Kichik populyasiyalar Turkmanistonning Koplonqir platosida va Meana va Chaacha qishloqlari yaqinida, Qozogʻistonda esa 2690 boshli qulonlar, Oltin-Emal davlat milliy bogʻi va Andasoy buyurtmaxonalarida 1000 ga  8,8 bosh qulonlar yashaydi. Askaniya-Nova qoʻriqxonasida va Ukrainaning Biryuchi orolida 150 ga yaqin qulonlar saqlanadi.
[[Fayl:Equus_kiang_holdereri.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Equus_kiang_holdereri.jpg/300px-Equus_kiang_holdereri.jpg|left|thumb|300x300px| Kiang (''Equus kiang holdereri'')]]

Sobiq SSSRdan tashqarida [[Eron]], [[Afgʻoniston]], [[Moʻgʻuliston]], Shimoliy-Gʻarbiy [[Xitoy]]da keng tarqalgan.

Shuningdek, qulonlar Oʻrta Osiyoning yarim choʻllarida yashaydi, kam sonli turi faqat qoʻriqxonalarda saqlanadi. Daydi qulonlar XX asrning 1930-yillargacha Ili daryosi, koʻl qirgʻoqlari boʻylab Balxash, Charin daryosi boʻyi, Toʻraaygʻir tepaligida Jetisuda uchragan edi. Mahalliy toponimlar bu yerda qadim zamonlardan buyon qulonlar yashab kelganligini ovoza etishadi. Malaysari tepaligi hududidagi Qulonboshi (Qulonning boshi) togʻida, Chu daryosida afsonaga koʻra "oxirgi besh qulon ta’qibdan qochib qutulgan". Shu bois bu tepalik Besqulon (Besh qulon) deb nom olgan. Olmaota viloyati hududida petroglifli traktatlarda qulonlarning koʻplab tasvirlari mavjud.

== Yashash joyi ==
Tekislikdagi choʻllar va yarim choʻllar, togʻ etaklarida, Turkmanistonda dengiz sathidan 300-600 metr balandlikdagi yarim [[choʻl]] tekisliklarida va adirlarning mayin yonbagʻirlarida yashaydi. Mustahkamlashmagan qumli joylardan chetda yuradi. Oʻtmishda yoz faslida mavsumiy koʻchish davrida boshoqli va har xil oʻtli choʻllarda yashagan.

== Kenja turlari ==
[[Fayl:Equus_hemionus_onager_-_stamp.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a2/Equus_hemionus_onager_-_stamp.jpg|right]]
Qulanlarni kichik turlarga taqsimlash boʻyicha juda koʻp kelishmovchiliklar mavjud. Qadimgi ilmiy ishlarda qulonlarning yettita turi ajratib turadi, ular asosan kenja turlar hisoblanadi. Koʻpgina zoologlar kiangni alohida tur deb hisoblashadi, chunki u umumiy xususiyatlardan eng katta nomukamallikka ega. Biroq, umuman olganda, quyida sanab oʻtilgan barcha kenja turlar bir xil turga tegishli.

* Onagr yoki eroncha qulon<ref name="red_book" /> (''E. h. onager''), Shimoliy [[Eron]]
* Turkman quloni (''E. h. kulan''), [[Qozogʻiston]], [[Turkmaniston]]
* Moʻgʻul qulon<ref name="red_book" /> (''E. h. hemionus''), [[Mongoliya|Moʻgʻuliston]]
* Hindiston quloni<ref name="red_book" /> (''E. h. xur''), janubiy Eron, [[Pokiston]], shimoli-gʻarbiy [[Hindiston]]
* Kiang<ref name="red_book" /> (''E. h. kiang''), gʻarbiy [[Xitoy]], Tibet
* † Anadolu quloni (''E. h. anatoliensis''), [[Turkiya]]
* † Suriya quloni<ref name="red_book">Фишер Д., Саймон Н., Винсент Д. Красная книга. Дикая природа в опасности / пер. с англ., под ред. [[Банников, Андрей Григорьевич|А. Г. Банникова]]. — М.: Прогресс, 1976. — С. 137—140. — 478 с.</ref> (''E. h. hemippus''), [[Suriya]], [[Mesopotamiya]], [[Arabiston yarim oroli]]

== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyotlar ==

* {{kitob manbasi|author=[[Сотников, Виталий Лаврентьевич|Сотников В. Л.]]|title=Кулан|url=|agency=|location=Алма-Ата|publisher=Кайнар|year=1986|страниц=96|series=Редкие и исчезающие животные Казахстана|тираж=19200|ref=}}
* '' Барышников Г. Ф., Тихонов А. Н. '' Млекопитающие фауны России и сопредельных территорий. Копытные. Непарнопалые и парнопалые (свиные, кабарговые, оленевые). — Санкт-Петербург: «Наука», 2009. — С. 20—27. — ISBN 978-5-02-026347-5, 978-5-02-026337-6
* ''Ливанова Т. К.'' Лошади. — М.: ООО «Издательство АСТ», 2001. — 256 с. — ISBN 5-17-005955-8

[[Turkum:Otlar]]
[[Turkum:Alifbo boʻyicha hayvonlar]]