Raqobat sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Tennieldumdee.jpg|thumb| [[Tweedledum va Tweedledee]], [[Lyuis Kerrollning]] ''[[Through the Looking-Glass|"Koʻzoynak orqali"]]'' filmidagi xayoliy raqiblar<ref name="culture">{{Kitob manbasi |last=Richardson |first=Kay |url=https://books.google.com/books?id=DHDF1DdCLHoC&pg=PA113 |title=Political Culture and Media Genre: Beyond the News |date=January 1, 2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230354098 |pages=113 |language=en}}</ref>.]]
'''Raqobat''' — bozordagi korxonalar (yoki sotuvchilar) oʻrtasida xaridorlarni jalb qilish, koʻproq foyda olish va oʻz mahsulotini sotish uchun kurash jarayonidir shu bilan birga bu ikki kishi yoki guruhning doimiy raqobatbardosh munosabatlardagi holati. Raqobat — bu raqobatlashayotgan ikki tomon oʻrtasidagi „bir-biriga qarshi“ munosabati. Oʻzaro munosabatlarning oʻzini „raqobat“ deb ham atash mumkin, yoki har bir ishtirokchi bir-biri bilan '''raqib''' boʻladi. Kimningdir asosiy raqibini '''ashaddiy raqib''' deb atash mumkin. Raqobatni „aktyorlar qaysi davlatlar raqobatchilarga yetarlicha tahdid solayotganini aniqlaydigan idrokiy tasniflash jarayoni“ deb taʼriflash mumkin<ref>{{Cite journal|last=Thompson|first1=William R.|title=Identifying Rivals and Rivalries in World Politics|url=https://archive.org/details/sim_international-studies-quarterly_2001-12_45_4/page/557|journal=International Studies Quarterly|year=2001|volume=45|issue=4|pages=557–586|doi=10.1111/0020-8833.00214 | issn=0020-8833 }}</ref>. Raqobat bir tomonning doimiy hukmronligiga olib kelmasdan, davom etishi uchun „teng tomonlar oʻrtasidagi raqobat munosabatlari“ boʻlishi kerak<ref>{{Kitob manbasi |last=Michael Brecher |title=The world of protracted conflicts |url=https://archive.org/details/worldofprotracte0000brec |date=May 26, 2016 |isbn=978-1-4985-3188-7 |oclc=1253439132 |page=[https://archive.org/details/worldofprotracte0000brec/page/11 11]}}; citing {{Jurnal manbasi |last=Gary Goertz |last2=Paul F. Diehl |date=June 1993 |title=Enduring Rivalries: Theoretical Constructs and Empirical Patterns |volume=37 |issue=2 |pages=147–171}}</ref>. Siyosatshunos Jon A. Vaskesning taʼkidlashicha, kuchlar tengligi haqiqiy raqobat mavjud boʻlishi uchun zaruriy komponent hisoblanadi, ammo boshqalar bu elementga etiroz bildiradi<ref>{{Kitob manbasi |last=Michael Brecher |title=The world of protracted conflicts |url=https://archive.org/details/worldofprotracte0000brec |date=May 26, 2016 |isbn=978-1-4985-3188-7 |oclc=1253439132 |page=[https://archive.org/details/worldofprotracte0000brec/page/11 11]}}</ref>.

Raqobat jamiyatning turli sohalarini uchrab turadi va „inson munosabatlarining barcha darajalarida koʻp“<ref>{{Kitob manbasi |last=Thompson |first=William R. |title=Great power rivalries |year=1999 |isbn=1-57003-279-3 |oclc=40142926 |page=3}}</ref>. Koʻpincha doʻstlar, firmalar, [[sport jamoalari]], [[Maktab|maktablar]] va [[Universitet|universitetlar]] oʻrtasida mavjud. Bundan tashqari, „oilalilar, siyosatchilar, siyosiy partiyalar, etnik guruhlar, mamlakatlar va shtatlarning mintaqaviy boʻlimlari har xil uzunlikdagi va intensivlikdagi doimiy raqobatda ishtirok etadilar“. Raqobat turli tomonlar oʻrtasidagi marosimlar mahsulidan rivojlanadi. Baʼzi hollarda, raqobat „shunchalik kuchli boʻladiki, aktyorlar faqat oʻz harakatlari bilan raqiblariga zarar yetkazishi yoki foyda keltirishi haqida tashvishlanishadi“.

== Kelib chiqishi va maʼnosi ==
[[Fayl:Myrbach-Prussian_Garde_du_Corps.jpg|thumb| Fransiya va Germaniya oʻrtasidagi raqobat. Ikki millat davlati bor ekan; Bu yerda, Prussiya Gardes du Korpusining zobitlari urush qoʻzgʻatmoqchi boʻlib, 1806-yilning kuzida Berlindagi Fransiya elchixonasi zinapoyasida qilichlarini kutarib turishgan<ref>{{Kitob manbasi |last=Richardson |first=Kay |url=https://books.google.com/books?id=DHDF1DdCLHoC&pg=PA113 |title=Political Culture and Media Genre: Beyond the News |date=January 1, 2013 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9780230354098 |pages=113 |language=en}}</ref>.]]
Raqobat odatda odamlar yoki guruhlar oʻrtasidagi raqobatni anglatadi, bu yerda har biri boshqasidan koʻra koʻproq muvaffaqiyat qozonishga intiladi. Shu bilan bir qatorda feʼl (soʻz turkumi) shaklida qoʻllanilganda ([[Amerika ingliz tilida]] raqobatlashuvchi va raqobatlashuvchi, [[Britaniya ingliz]] tilida raqobatlashuvchi va raqobatlashuvchi) tenglik munosabatini koʻrsatishi mumkin<ref name="mw1">{{Veb manbasi |sarlavha=rivalry |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/rivalry |ish=Merriam-Webster |qaralgan sana=December 4, 2018}}</ref>. ''Raqib'' soʻzini kelib chiqishi [[o'rta fransuz]] va [[Lotin tili|lotincha]] ''rivalis,'' [[Fransuz tili|fransuzcha]] ''rivus'' soʻzlaridan kelib chiqqan boʻlib, boshqasi bilan bir xil ariq va daryodan suv ichadigan yoki undan foydalanadigan odamni anglatadi<ref name="SkeatSkeat1993">{{Kitob manbasi |last=Skeat |first=Walter W. |title=The Concise Dictionary of English Etymology |url=https://archive.org/details/concisedictionar0000skea |year=1993 |publisher=Wordsworth Editions |isbn=978-1-85326-311-8}}</ref>{{Rp|404}}<ref name="Inc1991">{{Kitob manbasi |last=Inc |first=Merriam-Webster |title=The Merriam-Webster New Book of Word Histories |url=https://books.google.com/books?id=IrcZEZ1bOJsC |year=1991 |publisher=Merriam-Webster |isbn=978-0-87779-603-9}}</ref> {{Rp|400}}. Bu soʻz ingliz tiliga taxminan 1577-yilda kirib kelgan va [[William Shakespeare|Uilyam Shekspirning]] 1623-yilda yozilganh ''[[Veronadagi ikki janob]]'' kitobida aytib oʻtilgan<ref name="mw">{{Veb manbasi |sarlavha=It Takes Two: The History of 'Rival' And, historically speaking, they were thirsty |url=https://www.merriam-webster.com/words-at-play/it-takes-two-the-history-of-rival |ish=[[Merriam-Webster]] |qaralgan sana=December 4, 2018}}</ref>{{Efn|Although superficially similar to the word ''river'', the two do not share an origin, with ''river'' instead being derived from the Latin ''ripa'' for "bank" or "shore".<ref name="mw"/>}}.

[[Jeyms Mark Bolduin]] 1902-yilda oʻzining ''„Falsafa va psixologiya lugʻati“'' da raqobatning uchta asosiy turini aniqlagan.

# biologik raqobat
# shaxsiy yoki ongli raqobat
# savdo va sanoatda raqobat<ref name="BaldwinRand1902">{{Kitob manbasi |last=Baldwin |first=James Mark |title=Dictionary of Philosophy and Psychology: Prefatory note. Text, Le-Z. Addenda: indices. I. Greek terms. II. Latin terms. III. German terms. IV. French terms. V. Italian terms |url=https://books.google.com/books?id=Dc8YAAAAIAAJ |year=1902 |publisher=Macmillan}}</ref>.

Shu bilan bir qatorda, Kilduff va uning hamkasblari 2010-yilda oʻzlarining sharhlarida [[Raqobatning|raqobatni]] uch turga (individual, guruh va tashkilot) ga boʻlgan va raqobatni „sub’ektiv raqobat munosabatlari“ sifatida ajratib koʻrsatishgan, bu albatta „psixologik ishtirokning kuchayishi va sezilarli ulushlar“ ni talab qiladi<ref>{{Cite journal|last=Kilduff|first1=Gavin J.|last2=Elfenbein|first2=Hillary Anger|authorlink2=Hillary Anger Elfenbein|last3=Staw|first3=Barry M.|title=The psychology of rivalry: A relationally dependent analysis of competition|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_2010-10_53_5/page/943|journal=[[Academy of Management Journal]]|date=2010|volume=53|issue=5|pages=943–969|doi=10.5465/amj.2010.54533171}}</ref>. Koʻproq zamonaviy tadqiqotlar raqobatni oʻrnatish uchun zarur boʻlgan oʻxshashlik, yaqinlik va tarixni aniqlaydi, boshqalari esa shafqatsizlik bilan raqib munosabatlarini mustahkamlash uchun raqobat tarixiga boʻlgan ehtiyojni kamaytirishi mumkinligini taxmin qilishdi<ref>{{Veb manbasi |muallif=Pigott |ism=Stacy |sarlavha=Rivalries Affect Risk in Sports, Business |url=https://uanews.arizona.edu/story/rivalries-affect-risk-sports-business |ish=University of Arizona News |qaralgan sana=December 4, 2018 |sana=October 9, 2017 |arxivsana=2019-12-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191213021735/https://uanews.arizona.edu/story/rivalries-affect-risk-sports-business }}</ref>.

=== Arxiv ===
Agar biror shaxs yoki tashkilotning bir nechta raqiblari boʻlsa, eng muhimini ashaddiy '''raqib''' deb atash mumkin<ref>''Collins Cobuild Advanced Dictionary of English'' (2016), p. 59.</ref>. Badiiy adabiyotda tez-tez takrorlanib turadigan qahramon sifatida qahramonlar uchun ashaddiy raqib yoki [[Bosh dushman|ashaddiy dushman]] boʻlib xizmat qilishi odatiy holdir. Biroq, ashaddiy raqibni dushmandan ajratish ham mumkin, ikkinchisi esa qahramonning azaliy yoki doimiy dushmani boʻlmasa ham, uni magʻlub qila olmaydigan dushmandir<ref>{{Citation |last=Sage Michael |title=How to Become a Superhero: the Ultimate Guide to the Ultimate You! |page=228 |year=2011}}</ref>.

== Oʻrtoqlik bahslari ==
Raqobatchilar muayyan masalalar yoki natijalar boʻyicha kelishmovchilikda qoladigan, ammo fuqarolik munosabatlarini saqlab qoladigan raqobatni '''doʻstona raqobat''' deb atashadi. Universitetlar kabi institutlar koʻpincha doʻstona raqobatni davom ettiradilar, „doʻstona raqobat, agar u etishmayotgan boʻlsa, boshqalar uning oʻrnini bosishini bilgan holda, institutni taklif qiladigan eng yaxshi narsalarni oldinga olib chiqishga undaydi“<ref>{{Kitob manbasi |last=Roche |first=Mark William |title=Realizing the Distinctive University: Vision and Values, Strategy and Culture |url=https://books.google.com/books?id=ipYHDgAAQBAJ |date=February 28, 2017 |publisher=University of Notre Dame Press |isbn=978-0-268-10149-7}}</ref>. Baʼzi hollarda korporatsiyalar, sport ligalari yoki harbiy qismlar kabi muassasalar ushbu muassasa ichidagi kichik guruhlar oʻrtasida doʻstona raqobatni ragʻbatlantirishi mumkin<ref>{{Kitob manbasi |last=Charlotte Brewer |title=Treasure-house of the language: the living OED |url=https://archive.org/details/treasurehouseofl0000brew |isbn=978-0-300-12429-3 |oclc=122261575 |year=2007 |page=[https://archive.org/details/treasurehouseofl0000brew/page/24 24]}}</ref><ref name="Mason">{{Citation |last=Tony Mason |title=Sport and the Military: The British Armed Forces 1880–1960 |page=17 |year=2010 |isbn=978-1139788977 |last2=Eliza Riedi}}.</ref>. Misol uchun, 1870-yillarda Britaniya armiyasi sport musobaqasini oʻtkazdi, unda alohida harbiy qismlar ichki birlikni rivojlantirish uchun boʻlinmalar oʻrtasida doʻstona raqobatni keltirib chiqarish uchun boshqa boʻlinmalar tomonidan tanlanganlar bilan raqobatlashadigan aʼzolarni tanladilar. Bunday raqobat, guruhlarning alohida aʼzolarini yanada samaraliroq raqobatlashishga undash uchun ragʻbatlantirilishi mumkin.

== Asosiy Vazifalari ==
• Bozorda narxlarni tartibga soladi

• Sifatni oshirishga majbur qiladi

• Yangi texnologiyalarni joriy etishga undaydi

• Resurslardan samarali foydalanishni taʼminlaydi

== Effektlari ==
Raqobat motivatsiyani oshirishi, koʻproq harakat qilish va yaxshi ishlashga olib kelishi mumkin<ref>{{Veb manbasi |muallif=Hutson |ism=Matthew |sarlavha=How Rivalries Bring Out Our Best — and Worst |url=https://www.thecut.com/2014/06/why-the-us-needs-a-soccer-rival.html |ish=The Cut |sana=June 26, 2014 |qaralgan sana=December 4, 2018}}</ref><ref>{{Veb manbasi |sarlavha=The Upside of Rivalry: Higher Motivation, Better Performance |url=https://www.psychologicalscience.org/news/minds-business/the-upside-of-rivalry-higher-motivation-better-performance.html |ish=[[Association for Psychological Science]] |sana=September 4, 2014}}</ref>. Ular shuningdek, ishtirokchilar oʻrtasida katta [[xavf-xatarli xatti-harakatlarga]] hissa qoʻshishi va axloqsiz xatti-harakatlarga moyilligini oshirishi mumkin<ref>{{Veb manbasi |muallif=Pigott |ism=Stacy |sarlavha=Rivalries Affect Risk in Sports, Business |url=https://uanews.arizona.edu/story/rivalries-affect-risk-sports-business |ish=University of Arizona News |qaralgan sana=December 4, 2018 |sana=October 9, 2017 |arxivsana=2019-12-13 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20191213021735/https://uanews.arizona.edu/story/rivalries-affect-risk-sports-business }}</ref><ref>{{Cite journal|last=To|first1=Christopher|last2=Kilduff|first2=Gavin|last3=Ordóñez|first3=Lisa D.|last4=Schweitzer|first4=Maurice E.|title=Research: We Take More Risks When We Compete Against Rivals|url=https://hbr.org/2018/07/research-we-take-more-risks-when-we-compete-against-rivals|journal=[[Harvard Business Review]]|access-date=December 4, 2018|date=July 17, 2018}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Yip|first1=Jeremy A.|last2=Schweitzer|first2=Maurice E.|last3=Nurmohamed|first3=Samir|title=Trash-talking: Competitive incivility motivates rivalry, performance, and unethical behavior|journal=[[Organizational Behavior and Human Decision Processes]]|date=January 2018|volume=144|pages=125–144|doi=10.1016/j.obhdp.2017.06.002}}</ref><ref name="whatever">{{Citation |last=Kilduff |first=Gavin J. |title=Whatever it takes: Rivalry and unethical behavior |url=https://www0.gsb.columbia.edu/mygsb/faculty/research/pubfiles/16170/Galinsky%20Rivalry%20and%20unethical%20behavior.pdf |access-date=December 4, 2018 |last2=Galinsky |first2=Adam D. |last3=Gallo |first3=Edoardo |last4=Reade |first4=J. James}}</ref>.

Ushbu farqlar guruhlar va shaxslar tomonidan notoʻgʻri qaror qabul qilishga olib kelishi mumkin, bu esa raqobat boʻlmaganda sodir boʻlmasligi mumkin. Adabiyotlarda koʻrib chiqilgan misollar orasida 1994-yilda figurali uchuvchi [[Tonya Xardingning]] raqibi [[Nensi Kerriganga]] qilgan [[hujumlari]], [[Britaniya Airways kompaniyasi|British Airways]] tomonidan sudda oʻzlarining biznes raqibi [[Virgin Atlanticga]] qarshi bir qator axloqiy boʻlmagan xatti-harakatlarni (jumladan, maxfiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash va tarqatish) qilganliklarini tan olishlari kiradi. Bosh direktori [[Richard Branson|Richard Brenson]] haqidagi mish-mishlar va [[Boston Scientific kompaniyasining]] [[Guidant]] kompaniyasini sotib olishda („eng yomoni ikkinchi“ deb ataladi) ortiqcha toʻlangani, chunki ular oʻzlarining raqibi [[Johnson & Johnson]] kompaniyasiga qarshi taklif qilganlar<ref name="duff">{{Cite journal|last=Kilduff|first1=Gavin J.|last2=Elfenbein|first2=Hillary Anger|authorlink2=Hillary Anger Elfenbein|last3=Staw|first3=Barry M.|title=The psychology of rivalry: A relationally dependent analysis of competition|url=https://archive.org/details/sim_academy-of-management-journal_2010-10_53_5/page/943|journal=[[Academy of Management Journal]]|date=2010|volume=53|issue=5|pages=943–969|doi=10.5465/amj.2010.54533171}}</ref><ref>{{Citation |last=Kilduff |first=Gavin J. |title=Whatever it takes: Rivalry and unethical behavior |url=https://www0.gsb.columbia.edu/mygsb/faculty/research/pubfiles/16170/Galinsky%20Rivalry%20and%20unethical%20behavior.pdf |access-date=December 4, 2018 |last2=Galinsky |first2=Adam D. |last3=Gallo |first3=Edoardo |last4=Reade |first4=J. James}}</ref>. Haddan tashqari holatda, raqiblar oʻrtasidagi raqobat „jismoniy zararga qadar kuchayishi ehtimoli bor“<ref name="Thompson">{{Kitob manbasi |last=Thompson |first=William R. |title=Great power rivalries |year=1999 |isbn=1-57003-279-3 |oclc=40142926 |page=3}}
</ref>.

== Yana qarang ==
{{Portal|Business|Psychology|Society|Sports
}}{{Portal|Business|Psychology|Society|Sports
}}{{Portal|Business|Psychology|Society|Sports
}}

* [[Aka-uka Dassler janjali]]
* [[Sariq va qoramag'iz o'rtasidagi raqobat]]
* [[Kollejdagi raqobat]]
* [[Dushman]]
* [[Guruh dinamikasi]], xatti-harakatlari va ijtimoiy guruhlar ichida yoki oʻrtasida sodir boʻladigan psixologik jarayonlar
* [[Sport musobaqalari ro'yxati]]
* Vizual idrokda [[monokulyar raqobat]] va [[binokulyar raqobat]]
* [[Rivals.com]], Amerika Qoʻshma Shtatlarida joylashgan sport veb-saytlari tarmogʻi boʻlib, kollej sportiga alohida eʼtibor qaratiladi va ishga yollanishga boʻysunadi.

== Izohlar ==
{{manbalar|group=lower-alpha}}

== Manbalar ==
{{manbalar}}


[[Turkum:Raqabot]]
[[Turkum:Raqib]]