Sasha Chyorniy sahifasining manbasini koʻrish

{{wikify}}
{{xatolar}}
'''Sasha Chyorniy''' ({{lang-ru|Са́ша Чёрный}}; asl ismi: '''Aleksandr Mixaylovich Glikberg''' ({{lang-ru|Алекса́ндр Миха́йлович Гли́кберг}}); 1880-yil 13-oktyabr, [[Odessa]], [[Rossiya imperiyasi]] — 1932-yil 5-avgust, Le Lavandu, [[Provence|Provans]], [[Fransiya]]) — kumush asr [[Rus tili|rus]] [[Shoir|shoiri]], [[Nasr|nasriy]], [[jurnalist]] sifatida mashhur. Mashhur [[lirika]] — [[Satira|satirik]] sheʼriy [[Felyeton|felyetonlar]] [[Muallif|muallifi]].{{Shaxsiyat bilgiqutisi
|ismi=Aleksandr Glikberg
|faoliyat_yillari=1904—1932
|tavallud sanasi=[[1880-yil]] [[13-oktyabr]]
|tavallud joyi=[[Odessa]] [[Rossiya imperiyasi]]
|vafot sanasi=[[1932-yil]] [[5-avgust]]
|vafot joyi=[[Fransiya]]
|portret=Sasha cherny.jpg
|kasbi=[[Yozuvchi]]
|fuqaroligi=[[Rossiya imperiyasi]]
}} 

== Hayoti ==
Odessada badavlat [[Yahudiylar|yahudiy]] oilasida tugʻilgan. Otasi, Mendel Davidovich Glikberg (1852-yil 6-sentyabr −1911-yil)<ref>[http://forum.j-roots.info/viewtopic.php?t=139&start=60 Spiski zaxoroneniy na Preobrajenskom evreyskom kladbiщe za 1911 god]</ref>, farmatsevt, Izmailovskiy prospektida<ref>V. D. Milenko. [https://djvu.online/file/NwcUfk9XIUVw5 Sasha Chyorniy: Pechalniy risar smexa. Seriya „Jizn zamechatelnix lyudey“. M.: Molodaya gvardiya, 2014; str. 28].</ref> uch odekolon ishlab chiqaruvchi kimyo kompaniyasining sayyor vakili<ref>[http://magazines.russ.ru/slovo/2006/52/st20-pr.html Rozaliya Stepanova „Obmanchiviy psevdonim Sashi Chyornogo“]</ref>. Bundan tashqari Mendel Glikberg formatsiya yordamchisi ilmiy darajasini olgan. 1871-yil 16-aprelda [[Kiyev|Kievdagi]] [[Kiyev universiteti|Sankt Vladimir imperator universitetining]] tibbiyot fakultetida<ref>[https://books.google.com/books?id=6x1BAQAAIAAJ&pg=RA2-PA50&lpg=RA2-PA50&dq= Universitetskie izvestiya № 7 (iyul, 1871)]</ref>, 1907-yildan [[Sankt-Peterburg]]da yashagan<ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000020040/view/?#page=986 Adresnaya i spravochnaya kniga „Ves Peterburg“ na 1907 god]: „Mendel Davidovich Glikberg, provizor, Vasilevskiy ostrov, 16-ya liniya, dom № 49“.</ref><ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000020044/view/?#page=1109 Adresnaya i spravochnaya kniga „Ves Peterburg“ na 1910 god]: „Mendel Davidovich Glikberg, provizor, Vasilevskiy ostrov, Maliy pereulok, dom № 51“.</ref>. Onasi Maryam Meerovna (Glikberg, 1857 —?), savdogar oilasidan chiqqan — uning akasi, 2-gildiya savdogar Yankel Meerovich (Yakov Markovich) Glikberg temir buyumlar savdosi bilan shugʻullangan<ref>Kontora jeleznoy skobyanoy torgovli Yakova Meerovicha Glikberga raspolagalas v dome № 31 na Grecheskoy ulitse.</ref><ref>V. D. Milenko „Sin provizora iz Odessi“</ref><ref>Semya materi proisxodila iz mestechka Aleksandrovka — volostnogo sentra Chigirinskogo uezda Kievskoy gubernii. Ded so storoni materi vladel sobstvennoy kontoroy i ugolnim skladom v Odesskom portu.</ref>. Ota-onasi 1877-yil 8-iyulda [[Odessa]]da turmush qurishdi. Oilada olti farzand bor edi : Lidiya (1879), Aleksandr (1880), Vladimir (1883), Olga (1885 —1893) va Jorj (1893)<ref>[http://www.jewishgen.org/ukraine/RES_MasterIndex.asp? Ukraine SIG Master Index of Personal Names] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20170531011122/http://www.jewishgen.org/Ukraine/RES_masterindex.asp|date=2017-05-31}}: Zapisi o rojdenii detey v metricheskix knigax kanselyarii odesskogo gorodskogo [[Раввин|ravvina]] dostupni na sayte evreyskoy genealogii JewishGen.org. Imya eщyo odnoy sestri (samogo mladshego rebyonka v seme) ostayotsya neizvestnim</ref>. Oila Richelieu koʻchasidagi Semashkoning uyida (18-kvartirada) yashar edi.

1890-yilda bolaga [[Belaya serkov|Bila Tserkva]] gimnaziyasiga kirish imkoniyatini berish uchun (u yerga u bir yil oldin imtihon topshirdi, lekin yahudiylar uchun foiz stavkasidan oʻtmadi), ota-onasi uni choʻqintirdi<ref>[https://s3-us-west-2.amazonaws.com/archiveobjects/4/AK2_808.pdf Revizskie skazki po Beloy Tserkvi Vasilkovskogo uezda za 1875 god]: V Beloy Tserkvi, veroyatno, jil mladshiy brat otsa Ioil Duvidovich Glikberg, 1858 goda rojdeniya.</ref>. U katta opasi Lidiya bilan bir vaqtda gimnaziyada oʻqigan, keyin u uyidan qochib, tilanchilik qilgan. 1895-yilda otasi uni Sankt-Peterburgning 2-progimnaziyasiga topshirdi, u yerda 1897-yilda algebra fanidan yomon oʻqiganligi uchun beshinchi sinfda ikkinchi yil ham qoldirildi, buning uchun u otasining moddiy yordamisiz qoldi. 1898-yil 18-sentyabrda feletonchi Aleksandr Yablonskiy „Vatan oʻgʻli“ gazetasida Sasha<ref>[http://rock-metal-music.narod.ru/chernii2.htm Potayonnaya biografiya Sashi Chyornogo]</ref> va [[Jitomir]] amaldori Konstantin Konstantinovich Roche (kengash aʼzosi) azoblari haqida „Algebrada kesilgan“ maqolasini nashr etdi. Volin viloyatining dehqon ishlari boʻyicha ishtiroki va Jitomir sud okrugining faxriy sudyasi<ref>[http://foto.zhzh.info/photo/konstantin_roshe/7-0-5923 Drevniy Jitomir]</ref>, bu voqeadan taʼsirlanib, bolani oʻziga olib bordi. Jitomir gimnaziyasi óz oilasi boʻlmagan K. K. Roche (1849 —1933) oʻgay onasi bilan yashagan davlat kvartirasi ''Bolshaya Berdichevskaya'' koʻchasidagi ''Mariinskiy'' ayollar gimnaziyasining turar-joy qanotida joylashgan edi. 1899-yil 30-mayda Jitomirdagi birinchi yozgi taʼtilida Aleksandr Glikberg gimnaziyadagi doʻsti bilan birga asrab oluvchi otasi boshchiligidagi otryad bilan Belebeevskiy tumanidagi ocharchilik ehtiyojlari uchun yigʻilgan mablagʻlarni tarqatish uchun [[Ufa]] viloyatiga joʻnadi. Oltinchi sinfda direktor bilan janjaldan soʻng, u ushbu gimnaziyadan „kirish huquqisiz“ haydaldi va 1900-yilning kuzida u Ruminiya polkining qiroli Vologdaning 18-piyoda koʻngilli askari boʻldi. U Novograd-Volinskiyda joylashdi.

1901-yildan 1902-yilgacha Aleksandr Glikberg 20-Galitsiya piyoda polkining oʻquv guruhida oddiy askar boʻlib xizmat qildi. 1902-yil 25-oktyabrda u demobilizatsiya qilindi va Jitomirga K. K. Rochega qaytib keldi, u oʻsha paytda Volin shahar gazetasining senzurasi boʻlib ishlagan. Taxminan ikki yil davomida u Avstriya-Vengriya bilan chegaradosh Bessarabiya viloyati, Xotinskiy tumani [[Novolitsiya|Novoselitsa]] shahridagi bojxonada ishlagan. 1904-yil 1-iyunda Jitomirning „Volinskiy vestnik“ gazetasida uning „Rezonatorning kundaligi“, „Oʻz-oʻzidan“ nomli asarlari chop etildi. Oʻsha yilning kuzida u [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgga]] koʻchib oʻtdi, u yerda uni asrab oluvchi otasining jiyani Konstantin Ivanovich Dixon (1871—1942) qoʻllab-quvvatladi, u „Texnik taʼlim“ jurnali tahririyatining kotibi boʻlib ishlagan va Glikberg Peterburg-Varshava temir yoʻlining soliq xizmatida temir yoʻlidagi haydovchisi boʻlib ishlay boshladi. Koʻp oʻtmay u oʻziga shuhrat keltirgan satirik sheʼrlarini „Tomoshabinlar“, „Almanak“, „Jurnal“, „Maskalar“, „Leshi“ va boshqa jurnallarda nashr etdi. Chukovskiy yozganidek: „Jurnalning yangi sonini olgan oʻquvchi, birinchi navbatda, undan Aleksandrning (uning taxallusi Sasha Chyorniy boʻlgan) sheʼrlarini qidirdi.“

„Sasha Chyorniy“ taxallusi ostidagi birinchi sheʼr 1905-yil 27-noyabrda nashr etilgan „Bemaʼnilik“ satirasi „Tomoshabin“ jurnalining yopilishiga olib keldi. „Turli motivlar“ sheʼriy toʻplami (Sankt-Peterburg, 1906), hali ham „A. Glikberg“ senzura tomonidan taqiqlangan.

1906—1908-yillarda u [[Germaniya|Germaniyada]] yashab, oʻqishni [[Heidelberg universiteti|Geydelberg universitetida]] davom ettirdi.

1908-yilda [[Sankt-Peterburg|Sankt-Peterburgga]] qaytib, „Satirikon“ jurnali bilan hamkorlik qildi. Uning „Kambagʻallarga“, „Beixtiyor hurmat“, „Satiralar“ sheʼriy toʻplamlari nashr etilgan. „Sovremenniy mir“, „[[Argus]]“, „Solntse Rossii“, „Sovremennik“ jurnallarida, „Kievskaya misl“, „Russkaya molva“, „Odesskiye novosti“ gazetalarida nashr etilgan. U bolalar yozuvchisi sifatida mashhur boʻldi. Uning kitoblari „Tuk-tuk“, „Jonli alifbo“. 1912-yilda u Kapriga sayohat qildi va u yerda [[Maksim Gorkiy]] bilan uchrashdi.

[[Birinchi jahon urushi]] yillarida Sasha Chyorniy 5-armiyada Pskovdagi 13-dala lazaretida oddiy askar sifatida xizmat qilgan (xotini Mariya Ivanovna bilan birga) va nasr yozuvchisi boʻlib ishlagan.

1923-yil oxirigacha u [[Berlin|Berlinda]] yashadi, keyin [[Rim|Rimda]] taʼtil paytida [[Germaniya|Germaniyaga]] qaytmaslikka qaror qildi va 1924-yil mart oyi boshida rafiqasi bilan [[Parij|Parijga]] keldi. Bu yerda birinchi marta ularni amakivachchasi Daniil Lvovich Glikberg (1882, Odessa — 1952-yil 21-mart, Parij), „Birjevix novostey“ sobiq jurnalisti, bibliofil, matematika fanlari nomzodi<ref>[https://vivaldi.nlr.ru/bx000050132/view/?#page=1244 Adresnaya i spravochnaya kniga „Ves Peterburg“ na 1911 god]</ref>, assistent qoʻllab-quvvatladi.

Parijda Glikberg „Rul“, „Segodnya“ gazetalarida, „Spoloxi“, „Volya Rossii“ jurnallarida ishlagan va „Grani“ jurnalining muharriri boʻlgan. 1925 — 1928 yillarda Parijning „Illustrirovannaya Rossiya“ haftalik gazetasida „Bumerang“ satira va hazil boʻlimini boshqargan<ref>''Jirkova M. A.'' Sasha Chyorniy kak redaktor i avtor otdela satiri i yumora „Bumerang“ v parijskom ejenedelnom jurnale „Illyustrirovannaya Rossiya“ // Vestnik RUDN. Seriya: Literaturovedenie, jurnalistika. 2015. № 2. — S. 67—74. (data obraщeniya: 28.08.2020).</ref>.

1923-yilda Berlinda oʻz mablagʻi hisobidan „Tashnalik“ toʻplamini nashr ettirdi<ref>[https://rusneb.ru/catalog/000199_000009_009179196/ Sasha Chyorniy „Jajda“]</ref>. „Ajoyib yoz“ hikoyasi (1929), bolalar kitoblari: „Bolalar oroli“ (1921), „Professor Patrashkinning orzusi“ (1924), „Mikki tulkining kundaligi“<ref>{{Статья|автор=Марина Жиркова|год=2013|issn=2304-5817|выпуск=1|язык=ru|страницы=203–215|издание=Детские чтения|заглавие=«Дневник Фокса Микки» Саши Чёрного как жанровый эксперимент|ссылка=http://detskie-chtenia.ru/index.php/journal/article/view/62|том=3}}</ref> (1927), „Mushuklar sanatoriysi“ (1928). Nekrasovga taqlid qilib, u „Kimga muhojirlikda yashash yaxshi“ sheʼrini yozadi (1930 — 1931).Yozuvchi 1929-yilda Fransiyaning janubidagi La Favier shahridan yer sotib olib, oʻzining uyini quradi. Uning uyiga rus yozuvchilari, rassomlari, musiqachilari kelishadi. Keyinchalik oʻz hayotini xavf ostiga qoʻyib, qoʻshni fermada yongʻinni oʻchirishga yordam bergan edi. Soʻng uyga kelganida kasal boʻlib qoldi va qaytib oʻrnidan turmadi. Shunday qilib, Sasha Chyorniy 1932-yil 5-avgustda yurak xurujidan vafot etdi.

== Manbalar ==
{{manbalar|2}}

== Adabiyotlar ==
* ''Jirkova M. A.'' „Neseryoznie rasskazi“ Sashi Chyornogo. M.: Flinta, 2015.
* ''Milenko V.'' Sasha Chyorniy: Pechalniy risar smexa. — M.: Molodaya gvardiya, 2014. — (JZL)
* ''Sasha Chyorniy.'' Malenkiy feleton „Pryanik“ // Obskaya jizn. № 230. 25 oktyabrya 1911. Novo-Nikolaevsk [c 1926 goda — Novosibirsk].

== Havolalar ==

* [http://www.stihi-rus.ru/page3.htm Rus sheʼriyati antologiyasidagi] [http://www.stihi-rus.ru/1/chernyiy/ Sasha Chyorniy sheʼrlari]
* [http://www.ironicpoetry.ru/autors/cherniy-sasha/ Sasha Chyorniy istehzoli sheʼriyat saytida] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20220222111555/https://ironicpoetry.ru/autors/cherniy-sasha/ |date=22-fevral 2022-yil }}
* [https://web.archive.org/web/20070529003705/http://zhurnal.lib.ru/k/kudrjac_e_w/4urrny.shtml Sasha Chyorniyning yorqin tasviri]
* [https://web.archive.org/web/20131213170202/http://www.aldevot.ru/spektakli/sasha-chuernii Sasha Chyorniyning pianino uchun sanʼatkor bilan kontserti]

{{Tashqi havolalar}}

[[Turkum:Rossiyalik shoirlar]]
[[Turkum:1932-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:5-avgustda vafot etganlar]]
[[Turkum:1880-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:13-oktabrda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Adabiyot]]
[[Turkum:Rossiyalik erkak jurnalistlar]]
[[Turkum:Rossiyalik jurnalistlar]]