Solomon Carter Fuller sahifasining manbasini koʻrish

{{Shaxsiyat bilgiqutisi|ismi=Solomon Carter Fuller|portret=Solomon Carter Fuller.jpg|tavsif=Solomon Carter Fuller (c. 1910)|tugʻilgan paytidagi ismi=<!-- only use if different from name -->|tavallud sanasi=11-avgust 1872-yil<ref name="BLACKPASTBIO">Heung, Camille, [http://www.blackpast.org/aah/fuller-solomon-carter-1872-1953 "Fuller, Solomon Carter (1872—1953)"], ''blackpast.org''</ref>|tavallud joyi=[[Monrovia]], [[Liberia]]<ref name="BLACKPASTBIO"/>|vafot sanasi={{vafot sanasi va yoshi|1953|01|16|1872|08|11}}|vafot joyi=Framingham, Massachusetts<ref name="BLACKPASTBIO"/>|kasbi=Nevrolog,Psixiatr, Patolog, Professor|turmush oʻrtogʻi={{Nikoh|[[Meta Vaux Warrick Fuller|Meta Vaux Warrick]]|1872}}|bolalari=3}}

'''Solomon Karter Fuller''' (1872-yil 1-avgust — 1953-yil 16-yanvar) – [[liberiya]]lik kashshof [[Nevrologiya|nevrolog]], [[psixiatr]], patolog va [[professor]] edi<ref>Lucy Ozarin, M.D., [http://psychnews.psychiatryonline.org/newsarticle.aspx?articleid=105081 „Solomon Carter Fuller: First Black Psychiatrist“] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20140826113549/http://psychnews.psychiatryonline.org/newsarticle.aspx?articleid=105081 |date=2014-08-26 }}, ''Psychiatric News'', September 6, 2002, Volume 37, Number 17, p.&nbsp;19.</ref><ref name="Gray2007">{{Yangiliklar manbasi |last=Gray |first=Madison |date=12-yanvar 2007-yil |title=Black History Month: Unsung Heroes |work=Time |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1963424_1963480_1963460,00.html}}</ref>. [[Liberiya|Liberiyaning]] [[Monroviya]] shahrida tugʻilgan, u [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQShda]] kollej va tibbiyot darajasini (MD) tamomlagan. U [[München|Germaniyaning Myunxen shahrida]] psixiatriya boʻyicha tahsil oldi, keyin Qoʻshma Shtatlarga qaytib keldi va u yerda oʻz faoliyatining katta qismini Massachusets shtatidagi Vestboro shahridagi Vestboro davlat kasalxonasida ishladi.

1919-yilda Fuller Boston universiteti tibbiyot fakultetida patologiyadan dars bergan fakultet tarkibiga kirdi<ref>{{Yangiliklar manbasi |last=Gray |first=Madison |date=12-yanvar 2007-yil |title=Black History Month: Unsung Heroes |work=Time |url=http://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1963424_1963480_1963460,00.html}}</ref>. U oʻz faoliyati davomida [[Alzheimer kasalligi|Altsgeymer kasalligini]] oʻrganishga katta hissa qoʻshgan<ref>{{jurnal manbasi|last=Mohammed|first1=Hamzah|title=Recognizing African-American contributions to neurology: The role of Solomon Carter Fuller (1872—1953) in Alzheimer's disease research|journal=Alzheimer's & Dementia|year=2021|volume=17|issue=2|pages=246–250|language=inglizcha|doi=10.1002/alz.12183|pmid=33325137|pmc=7986064|issn=1552-5279}}</ref>. Shuningdek, u shifokor, [[Nevrologiya|nevrolog]] va psixiatr sifatida shaxsiy amaliyotga ega edi.

== Yoshlik yillari va taʼlim ==
Solomon Fuller Liberiyaning Monroviya shahrida afro-amerikalik kelib chiqishi amerikalik [[Liberiyaliklar|-liberiyalik]] ota-onadan tugʻilgan. Uning otasi Sulaymon Liberiyada kofe ekuvchi va uning hukumatida amaldor boʻlgan. Uning onasi Anna Ursala (Ursilla yoki Ursula deb ham ataladi) Jeyms shifokorlar va tibbiy [[Missionerlik|missionerlarning]] qizi edi. Uning otasi va buvisi Jon Lyuis Fuller va uning rafiqasi [[Virginia|Virjiniyada]] qul boʻlgan. Jon Fuller oʻzining va uning qullikdagi xotinining erkinligini sotib oldi va ular [[Norfolk|Virjiniya shtatining Norfolk]] shahriga koʻchib oʻtdilar. Er-xotin u yerdan 1852-yilda [[Liberiya|Liberiyaga]], asrning boshida boshlangan Amerika mustamlakachilik jamiyati tomonidan Gʻarbiy Afrikada tashkil etilgan koloniyaga hijrat qilishdi. Ular afro-amerikaliklar va ozod qilingan afrikalik qullar tomonidan ishlab chiqilgan millatni yaratishga yordam berishdi.

Fullerning onasi Sulaymon va hududdagi boshqa bolalarni oʻqitish uchun maktab ochdi. Fuller, shuningdek, Monroviya kolleji tayyorlash maktabida tahsil olgan<ref name="FAQS">[http://www.faqs.org/health/bios/34/Solomon-Fuller.html „Bio: Solomon Fuller“], ''faqs.org''</ref>.

Uning onasi va buvisi Liberiyada tibbiy missioner boʻlganligi sababli u tibbiyotga juda qiziqardi. Fuller [[Salisbury (Shimoliy Karolina)|Shimoliy Karolina shtatining Solsberi]] shahridagi Livingstone kollejida oʻqish uchun Qoʻshma Shtatlarga koʻchib oʻtdi va uni 1893-yilda tugatdi. Keyinchalik Long Island kolleji tibbiyot maktabida oʻqidi.

U 1897-yilda Boston universiteti tibbiyot fakultetida doktorlik darajasini tugatgan. Bu barcha irq va jinsdagi talabalar uchun ochiq [[Gomeopatiya|gomeopatik]] muassasa edi. U Emil Kraepelin va [[Alois Alzheimer|Alois Altsgeymer]] ostida tadqiqot olib borgan [[Germaniya|Germaniyaning]] [[Lyudvig Maksimilian nomidagi Myunxen universiteti|Myunxen Universitetining]] Qirollik Psixiatriya kasalxonasida keyingi tadqiqotlarni davom ettirdi<ref>Keith A. P. Sandiford, ''A Black Studies Primer: Heroes and Heroines of the African Diaspora,'' Hansib Publications, 2008, p. 179.</ref>.

== Faoliyati ==
Fuller oʻz karerasining asosiy qismini Massachusets shtatidagi Vestboro shahridagi Vestboro davlat kasalxonasida nevropatolog sifatida oʻtkazdi<ref">{{jurnal manbasi|last=Mohammed|first1=Hamzah|title=Recognizing African-American contributions to neurology: The role of Solomon Carter Fuller (1872—1953) in Alzheimer's disease research|journal=Alzheimer's & Dementia|year=2021|volume=17|issue=2|pages=246–250|language=inglizcha|doi=10.1002/alz.12183|pmid=33325137|pmc=7986064|issn=1552-5279}}</ref>. Aynan shu yerda u [[Alois Alzheimer|Alois Altsgeymer]] tomonidan Emil Kraepelin boshchiligidagi Myunxen universiteti qoshidagi Qirollik psixiatriya shifoxonasida yangi tadqiqotlar oʻtkazish uchun tanlanganidan oldin nevropatologiya boʻyicha ikki yillik amaliyotni tamomlagan<ref name=":02" />. U yerda boʻlganida, u Altsgeymer kasalligi bilan ogʻrigan bemorlarning miyasida sodir boʻladigan jismoniy oʻzgarishlar boʻyicha muhim tadqiqotlar oʻtkazdi<ref>{{jurnal manbasi|last=Kaplan|first1=M.|last2=Henderson|first2=A. R.|date=2000-yil dekabr|title=Solomon Carter Fuller, M.D. (1872—1953): American pioneer in Alzheimer's disease research|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11232367/|journal=Journal of the History of the Neurosciences|volume=9|issue=3|pages=250–261|doi=10.1076/jhin.9.3.250.1792|issn=0964-704X|pmid=11232367}}</ref>. Taxminan bir yil oʻtgach, u yangi bilimlari bilan Vestboro davlat kasalxonasiga qaytib keldi. U ''Westborough State Hospital Papers'' jurnalini ishlab chiqdi va tahrir qildi, u mahalliy tadqiqot natijalarini nashr eta boshladi<ref name=":02" />.

U psixiatr Alois Altsgeymer bilan ishlagan<ref name=":02">{{jurnal manbasi|last=Mohammed|first1=Hamzah|title=Recognizing African-American contributions to neurology: The role of Solomon Carter Fuller (1872—1953) in Alzheimer's disease research|journal=Alzheimer's & Dementia|year=2021|volume=17|issue=2|pages=246–250|language=inglizcha|doi=10.1002/alz.12183|pmid=33325137|pmc=7986064|issn=1552-5279}}</ref> presenil demansning birinchi holatini nashr etgan<ref>{{jurnal manbasi|last=Tonkonogy|first1=J.|last2=Moak|first2=G. S.|date=1988-yil oktabr|title=Alois Alzheimer on presenile dementia|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/3075498/|journal=Journal of Geriatric Psychiatry and Neurology|volume=1|issue=4|pages=199–206|doi=10.1177/089198878800100403|issn=0891-9887|pmid=3075498}}</ref>. Klinik patolog sifatida ishlayotganida, Fuller taʼkidlaganidek, amiloid plitalari<ref>{{jurnal manbasi|last=Fuller|first1=Solomon C.|date=1-oktabr 1911-yil|title=A study of the miliary plaques found in brains of the aged|url=https://ajp.psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.68.2.147|journal=American Journal of Psychiatry|volume=68|issue=2|pages=147–220–16|doi=10.1176/ajp.68.2.147|issn=0002-953X}}</ref> va neyrofibrilyar chigallar<ref>{{jurnal manbasi|last=Fuller|first1=Solomon C.|date=1-aprel 1907-yil|title=A study of the neurofibrils in dementia paralytica, dementia senilis, chronic alcoholism, cerebral lues and microcephalic idiocy|url=https://ajp.psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.63.4.415|journal=American Journal of Psychiatry|volume=63|issue=4|pages=415–468–13|doi=10.1176/ajp.63.4.415|issn=0002-953X}}</ref> oʻsha paytdagi kasallikning sababi boʻlgan [[Ateroskleroz|arteriosklerozdan]] alohida, Altsgeymer kasalligini oʻrganish uchun muhim biomarkerlar boʻlishi mumkin<ref name=":1">{{jurnal manbasi|last=Cobb|first1=W. Montague|date=1954|title=Solomon Carter Fuller, 1872-1953|journal=Journal of the National Medical Association|volume=46|issue=5|pages=370–372|issn=0027-9684|pmc=2617492|pmid=20893712}}</ref>.

Fuller surunkali alkogolizm bilan ogʻrigan bemorlar bilan ishlagan, kasallikning nevropatologiyasini qayd etgan<ref name=":02"/>. 1909-yilda Fuller [[Antropologiya|antropolog]] Frans Boaz, psixiatrlar [[Sigmund Freud|Zigmund Freyd]] va [[Carl Jung|Karl Yung]], faylasuf [[William James|Uilyam Jeyms]], [[Nobel mukofoti sohiblari roʻyxati|Nobel mukofoti laureatlari]] va [[Ernest Rutherford|Ernest Ruterford]] kabi taniqli olimlar va ziyolilar ishtirok etgan G. Stenli Xoll tomonidan tashkil etilgan Klark universiteti konferensiyasida maʼruzachi boʻldi<ref>W Scott Terry (2008) „A Missed Opportunity for Psychology: The Story of Solomon Carter Fuller.“ ''APS Observer'' 21: 6. June/July.</ref>. Fullerning asosiy nashrlari, Altsgeymer kasalligining ikki qismli sharhi 1912-yilda nashr etilgan va birinchi Altsgeymer ishining ingliz tilidagi birinchi tarjimasi edi<ref name=":02" />. Fullerning ilmiy adabiyotga qoʻshgan koʻplab hissalari oʻnlab yillar davomida unutilgan, ammo uning kashfiyotlari bugungi kunda ham tadqiqotga rahbarlik qilishda davom etmoqda<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Solomon Carter Fuller|url=https://www.psychologytoday.com/blog/dementia-reimagined/201903/solomon-carter-fuller|kirish sanasi=1-mart 2021-yil|ish=Psychology Today|til=inglizcha}}</ref>.

1919-yilda Fuller Vestboro shtat kasalxonasini tark etib, Boston universiteti tibbiyot fakulteti fakultetiga qoʻshildi. U 1933-yilgacha dotsent boʻlib ishlagan, oʻsha paytda u oʻz davrining ish haqi va lavozimga koʻtarilish jarayonlarida irqiy tafovutlarni tan olib, akademiyani tark etgan<ref name=":02"/>. Akademiyadan nafaqaga chiqqandan soʻng, u [[Boston universiteti|Boston universitetining]] Nevrologiya boʻyicha faxriy professori unvonini oldi<ref name=":02" />. U koʻp yillar davomida shifokor, nevrolog va psixiatr sifatida shaxsiy amaliyotda davom etdi.

Faxriylar maʼmuriyati [[Birinchi jahon urushi|Birinchi jahon urushidan]] keyin Tuskegee Veteranlar maʼmuriyati tibbiyot markazini butunlay qora tanli xodimlar bilan ochganda, Fuller asosiy lavozimlarga qora tanli psixiatrlarni yollash va tayyorlashda muhim rol oʻynadi<ref>{{jurnal manbasi|last=Cobb|first1=W. Montague|date=1954|title=Solomon Carter Fuller, 1872-1953|journal=Journal of the National Medical Association|volume=46|issue=5|pages=370–372|issn=0027-9684|pmc=2617492|pmid=20893712}}</ref>.

== Shaxsiy hayoti ==
Umrining koʻp qismida Fuller rafiqasi haykaltarosh Meta Vok Uorrik Fuller bilan Massachusets shtatining Framingem shahrida yashagan. Ularning uchta farzandi bor edi. 1944-yilda koʻrish qobiliyatini yoʻqotgan Fuller amaliyotni davom ettira olmadi va 1953-yilda 81 yoshida [[Qandli diabet|diabet]] va oshqozon- ichak kasalliklari tufayli vafot etdi<ref name=":0">{{jurnal manbasi|last=Mohammed|first1=Hamzah|title=Recognizing African-American contributions to neurology: The role of Solomon Carter Fuller (1872—1953) in Alzheimer's disease research|journal=Alzheimer's & Dementia|year=2021|volume=17|issue=2|pages=246–250|language=inglizcha|doi=10.1002/alz.12183|pmid=33325137|pmc=7986064|issn=1552-5279}}</ref>.

== Merosi va yutuqlari ==

* Bostondagi Nyuton koʻchasi 85-uyda joylashgan Doktor Solomon Karter Fuller ruhiy salomatlik markazi uning nomi bilan atalgan<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=Metro Boston Mental Health Unit at Dr. Solomon Carter Fuller Mental Health Center {{!}} Mass.gov|url=https://www.mass.gov/locations/metro-boston-mental-health-unit-at-dr-solomon-carter-fuller-mental-health-center|kirish sanasi=7-mart 2021-yil|ish=www.mass.gov|til=inglizcha}}</ref>. U Boston universiteti tibbiyot fakultetining asosiy oʻquv filiali boʻlgan Boston tibbiyot markazining bir qismini tashkil qiladi.
* 1970-yillarning boshlarida Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi oʻzining yillik yigʻilishlarida Solomon Karter Fuller mukofoti maʼruzasini taʼsis etdi<ref>{{Veb manbasi|sarlavha=APA Awards|url=https://www.psychiatry.org/psychiatrists/awards-leadership-opportunities/awards/fuller-award|kirish sanasi=7-mart 2021-yil|ish=www.psychiatry.org}}</ref>.
* U va uning rafiqasi, taniqli haykaltarosh nomi bilan atalgan Fuller oʻrta maktabi Massachusets shtatining Framingem shahrida joylashgan.

* Doktor Solomon Fuller Vey, sobiq Vestboro davlat kasalxonasi hozirda uning nomi bilan atalgan<ref>{{Veb manbasi|muallif=Correspondent|ism=Tom Godfrey Wicked Local|sarlavha=Westborough Hospital Road renamed for Dr. Solomon Carter Fuller|url=https://westborough.wickedlocal.com/news/20170816/westborough-hospital-road-renamed-for-dr-solomon-carter-fuller|kirish sanasi=7-mart 2021-yil|ish=Westborough News|til=inglizcha}}{{Oʻlikhavola|date=oktabr 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.

== Solomon C. Fullerning asarlari ==

* [http://ajp.psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.63.4.415 „Dementia Paralytica, Dementia Senilis, Surunkali alkogolizm, Serebral Lues va Mikrosefalik Idiotiyadagi neyrofibrillalarni oʻrganish.“] , ''Amerika Psixiatriya jurnali.'' 63-jild 4-son, 1907-yil, aprel, 5-bet.&nbsp;415-468-13.
* [http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleID=139161 „Keksalar miyasida topilgan harbiy plaketlarni oʻrganish“], ''American Journal of Insanity'' 28 (2) (1911).
* [http://journals.lww.com/jonmd/Citation/1912/07000/ALZHEIMER_S_DISEASE__SENIUM_PRAECOX___THE_REPORT.2.aspx „Altsgeymer kasalligi (senium praecox): ish hisoboti va nashr etilgan holatlarni koʻrib chiqish“], ''Nerv va ruhiy kasalliklar jurnali:'' 1912-yil iyul — 39-jild — 7-son — 440-455-betlar.
* Genri I. Klopp bilan, „Altsgeymer kasalligi boʻyicha keyingi kuzatishlar“, ''American Journal of Insanity'' 69 (1912): 26, 27.
* „Bir xil holatda umumiy parez va koʻp sklerozning anatomik topilmalari“. Boston Soc. Nevrologiya va psixiatriya. ''Ark.'' ''Neyrol. va Psixiat'' 5 (1921): 757-1921.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==

* [http://www.blackpast.org/aah/fuller-solomon-carter-1872-1953 Fuller, Solomon Karter (1872—1953)]
* [https://id.lib.harvard.edu/ead/med00089/catalog Sulaymon C. Fuller qogʻozlari, 1911, 1913, 1918-1919, 1924 (shu jumladan).] [https://id.lib.harvard.edu/ead/med00089/catalog B MS c86.] [https://id.lib.harvard.edu/ead/med00089/catalog Garvard tibbiyot kutubxonasi, Frensis A. Kaunvey tibbiyot kutubxonasi, Boston, Mass.]

[[Turkum:1953-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:1872-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:Pages with unreviewed translations]]