Soqol sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Richard Stallman at LibrePlanet 2019.jpg|thumb|[[Richard Stallman]]]]'''Soqol''' – odamlar va ayrim hayvonlarning [[jagʻ]], iyak, yuqori va pastki lab, yonoq hamda boʻynida oʻsadigan sochlar. Odatda, erkaklar balogʻatga yetgandan keyin, oʻrtacha 18 yoshdan boshlab soqol oʻstira boshlaydilar. Baʼzi ayollarda [[girsutizm]], yaʼni haddan tashqari soch oʻstiradigan [[Gormonlar|gormonal]] holat soqol oʻsishiga sabab boʻlishi mumkin.
Tarix davomida jamiyatning erkaklar soqoliga boʻlgan munosabati hukmron boʻlgan madaniy-diniy anʼanalar va hozirgi davr [[moda]] tendensiyalari kabi omillarga qarab juda xilma-xil boʻlgan. Baʼzi din (masalan, [[islom]] va [[Sikhizm|sikhizmning]] baʼzi mazhablari) vakillari toʻliq soqol oʻstirishni muhim deb biladi va buni oʻz eʼtiqodlarining ajralmas qismi sifatida talab qiladi<ref>[http://www.al-islam.org/articles/islamic-perspective-beard-allamah-murtada-baghdadi „Soqolning islomiy nuqtai nazari“.] 2012-yil 23-dekabr.</ref>. Boshqa madaniyatlarda, hatto rasman talab qilinmagan boʻlsa ham, soqolni erkakning ''erkakligining markaziy qismi'' sifatida koʻrib, donolik, kuch, jinsiy jasorat va yuqori ijtimoiy mavqe kabi fazilatlarga misol qilishadi. Yuzdagi sochlar kam uchraydigan (yoki hozir modadan tashqarida) madaniyatlarda soqollar yomon [[gigiyena]] yoki noanʼanaviy xatti-harakatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin deb qaraladi. Sovuq iqlimli mamlakatlarda esa soqol kishi yuzini turli tashqi omillardan himoya qilishga yordam beradi. Bundan tashqari, soqol quyosh nurlaridan ham himoya vazifasini oʻtaydi<ref>[http://www.piedmont.org/living-better/are-there-health-benefits-to-having-a-beard „Soqol qoʻyishning sogʻliq uchun foydasi bormi?“.]</ref>.

== Biologiya ==
Soqol erkaklarda balogʻat davrida paydo boʻladi. Soqolning oʻsishi soch follikulalarining [[digidrotestosteron]] taʼsirida qoʻzgʻalishi bilan bogʻliq boʻlib, bu jarayon balogʻatdan soʻng ham davom etadi. Digidrotestosteron sochlarning toʻkilishiga ham sabab boʻladi. U [[Testosteron|testosterondan]] hosil boʻladi va uning miqdori mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Shuningdek, soqolning oʻsish tezligi [[Genetika|genetik]] omillarga ham bogʻliq<ref>Randall VA (2008). [http://doi.org/10.1111 „Androgenlar va soch oʻsishi“.] Dermatol Ther. 21(5): 314-28.</ref>.

=== Evolyutsiya ===
[[Fayl:Baerte ohne text.jpg|thumb|Soqolning turlari: 1) Endigina chiqa boshlagan soqol 2) Moʻylov 3) Echki soqol yoki xitoycha soqol 4) Ispancha uslubdagi soqol 5) Uzun yonoq soqoli 6) Moʻylov bilan birlashgan yonoq soqoli 7) Van Dyke uslubidagi soqol 8) Toʻliq soqol.]]
Biologlar soqollarni ikkilamchi jinsiy [[xususiyat]] sifatida tavsiflaydilar, chunki ular bir jinsga xosdir, lekin koʻpayishda bevosita rol oʻynamaydi. [[Charles Darwin]] oʻzining ''The Descent of Man'' („Odamning kelib chiqishi“) asarida birinchi boʻlib soqollarning mumkin boʻlgan evolyutsion kelib chiqishini tushuntirib berdi. Unda jinsiy tanlanish jarayoni soqollarning paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlishi mumkin, degan faraz ilgari surilgan edi<ref>Darwin, Charles (2004). „Insonning kelib chiqishi va jinsiy aloqada tanlanishi.“ Kessinger nashriyoti. 554-bet.</ref>. Zamonaviy biologlar soqol evolyutsiyasida jinsiy tanlanishning rolini yana bir bor tasdiqladilar va ayollarning aksariyati soqolli erkaklarni soqolsiz erkaklarga qaraganda jozibaliroq deb topishlari haqida dalillar mavjud degan xulosaga kelishdi<ref>Dikson, A.; Dikson, B; Anderson, M (2005). „Jinsiy tanlanish va erkak maymunlar, maymunlar va odamlarda koʻzga koʻrinadigan jinsiy dimorfik xususiyatlarning evolyutsiyasi“.</ref><ref>Miller, Geoffry F. (1998). „Yurtdosh tanlovi inson tabiatini qanday shakllantirdi: jinsiy tanlanish va inson evolyutsiyasini koʻrib chiqish“. Kroufordda Charlz B. (tahr.). Evolyutsion psixologiya boʻyicha qoʻllanma: gʻoyalar, muammolar va ilovalar. Psixologiya matbuoti. 106, 111, 113-betlar.</ref><ref>Skamel, Uta (2003). „Goʻzallik va jinsiy joziba: estetik imtiyozlarni jinsiy tanlash“. Volandda, Ekxard (tahr.). Evolyutsion estetika. Nyu-York: Springer. 173-183-betlar.</ref>.

Evolyutsion psixologiya soqolning mavjudligini tushuntirishda, uning jinsiy yetuklik va ustunlikni ifodalovchi signal vazifasini bajarishini taʼkidlaydi. Soqol jagʻlarning koʻrinishini kattalashtirib koʻrsatadi. Tadqiqotlarga koʻra, soqolsiz yuzlar soqolli yuzlarga nisbatan kamroq ustun deb baholanadi<ref>Puts, DA (2010). „Goʻzallik va hayvon: odamlarda jinsiy tanlash mexanizmlari“. Evolyutsiya va inson xulq-atvori. 31(3): 157-175.</ref>. Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, soqol qoʻyishga olib keladigan jinsiy tanlov jozibadorlik (jinslararo tanlov) bilan bogʻliqmi yoki ustunlik (intraseksual tanlov) bilan bogʻliqmi, bunisi hali aniqlanmagan<ref>Dixson, AF (2009). „Jinsiy tanlanish va inson juftlash tizimlarining kelib chiqishi“. Nyu-York: Oksford universiteti nashriyoti. 178-bet.</ref>. Soqol erkakning umumiy ahvolini koʻrsatuvchi belgi sifatida talqin etilishi mumkin<ref>Tornhill, Rendi; Gangestad, Stiven V. (1993). „Inson yuzining goʻzalligi: oʻrtachalik, simmetriya va parazitlarga qarshilik“. Inson tabiati. 4(3): 237-269.</ref>. Yuzdagi tuklilik darajasi erkaklarning jozibadorligiga taʼsir qiladi<ref>Etcoff, N. (1999). [http://archive.org/details/survivalofpretti00etco „Eng goʻzallarning omon qolishi: goʻzallik ilmi“.] Nyu-York: Doubleday.</ref>. Soqolning mavjudligi erkakni qoʻl janglarida zaiflashtiradi (u raqibning boshini osongina ushlab olish imkonini beradi), bu esa xavfli hisoblanadi. Shu sababli, biologlar bu salbiy jihatdan ustun keladigan boshqa evolyutsion afzalliklar mavjud boʻlishi kerak, degan taxminni ilgari surishgan<ref>Zehavi, A.; Zaxavi, A. (1997). [http://archive.org/details/handicapprincipl0000zeha/page/213 Nogironlik prinsipi.] Nyu-York: Oksford universiteti nashriyoti. 213-bet.</ref>. Soqol orqali namoyon boʻladigan ortiqcha [[testosteron]] [[spermatogenez]]ni qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan yengil<nowiki/>[[ immunosupressiya]]ni keltirib chiqarishi mumkin<ref>Folstad, I.; Skarshteyn, F. (1997). [http://doi.org/10.1093 „Erkak mikrob chizigʻini nazorat qilish ayollarning tanloviga yoʻl ochadimi?“.] Xulq-atvor ekologiyasi. 8(1): 109-112.</ref><ref>Folstad va Skarsein Skamel tomonidan keltirilgan, Uta (2003). „Goʻzallik va jinsiy joziba: estetik imtiyozlarni jinsiy tanlash“. Volandda, Ekxard (tahr.). Evolyutsion estetika. Springer. 173-183-betlar.</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

== Havolalar ==
{{Vikiiqtibos}}{{Turkumsiz|date=Aprel 2024}}
{{Tashqi havolalar}}