Suli sahifasining manbasini koʻrish

[[Fayl:Illustration Avena sativa0.jpg|thumb]]
'''Suli''' ({{bt|Avena}}) — [[boshoqdoshlar|boshoqsoshlar]]ga mansub [[bir yillik oʻsimliklar|bir yillik]] va [[koʻp yillik oʻsimliklar]] [[turkum]]i; [[gʻalla ekinlari|gʻalla ekini]]. 70 [[tur (biologiya)|tur]]i bor. 25 ga yakin turi [[Yevrosiyo]] va [[Shimoliy Amerika|Shim. Amerika]]da usadi. Asosan 3 turi ekma Suli ({{bt|A. sativa}}) [[moʻʼtadil mintaqa|moʻʼtadil]] [[iqlim]]li [[mamlakat]]larda va [[Vizantiya imperiyasi|Vizantiya]] Sulisi ({{lang|la|''A. byzantina'' S.}}) — [[Oʻrta dengiz]] atrofi, [[AQSH]] [[janub|jan.]], [[Argentina]], [[Avstraliya]]da; kum S. ({{bt|A. strigosa}}) — [[Ispaniya]], [[Fransiya]], [[Belgiya]]da [[ekinlarni ekish|ekiladi]]. Suli kdsimiy ekinlardan hisoblanadi, Yevropada mil. av. 2ming yillikdan boshlab ekilgan. [[Jahon]] [[dehqonchilik|dehqonchiligi]]da S. [[ekin maydoni]] 14,4 mln. [[gektar|ga]] ni tashkil etib, [[Gʻarb]]iy Yevropa mamlakatlari, AQSH va [[Kanada]], [[Xitoy]]da katta maydonlarda ekiladi, oʻrtacha don hosiddorligi 18,1 s/ga (2000). Ekma S. iddizi popuk [[ildiz (oʻsimlik)|ildiz]] boʻlib, yaxshi rivojlanadi, yerning haydalma qatlamida joylashadi. [[Poya]]si tik oʻsadi. Boʻyi 50—120 sm. [[Barg]]i 3–5&nbsp;mm. [[Toʻpgul|Gultoʻp]]lami supurgisimon tarqoq, baʼzan bir yonli, [[boshoq]], 2—4 gulli, baʼzan bir gulli. Mevasi — [[don (urugʻ)|don]], koʻpchilik [[nav]]larida [[qobiq]]li (qobiqsiz shakllari ham bor). S. namsevar, lekin issiqqa uncha talabchan emas. [[Urugʻ (oʻsimliklar)|Urugʻ]]i past [[harorat]] (4—5°)da unib chiqadi. Oʻzidan changlanadi. Harorat 16—22° boʻlganida yaxshi rivojlanadi.

Gullash davrida namlik yetarli bulishi kerak. Suli uzun kun oʻsimligi. [[Roʻvak]]ning tepa qismida yetilishi davri boshlanganda, pastki qismida gullash davom etadi. Oʻsuv davri 80—110 kun. [[Kuz]]da ekiladigan xili bor. Suli doni tarkibida oʻrtacha 13,3% [[protein]], 4,7% [[moy]], 40,1% [[kraxmal]], 13,2% [[kletchatka]], 4,0% kul, V guruhi vitaminlari bor. Suli donidan har xil yormalar va un tayyorlanadi. Doni [[endosperm]]asida [[lipidlar]] koʻp, shuning uchun yuqori kaloriyali va toʻyimli hisoblanadi. Suli uni [[bugʻdoy]] yoki [[javdar]] uniga qoʻshib non yopishda ishlatiladi. Eng qimmatli [[Yem-xashak ekinlari|yem-xashak ekini]] hisoblanadi. Doni, [[somon]]i, [[toʻpon]]i, koʻk poyasi, [[silos]]i [[chorvachilik]]da mollarga beriladi. 1&nbsp;kg suli doni toʻyimliligi 1 ozuqa birligi sifatida qabul qilingan, 87 g hazm boʻladigan protein bor. Suliga [[azot]], [[fosfor]], [[kaliyli oʻgʻitlar|kaliy oʻgʻitlari]]ni qoʻllash yaxshi samara beradi, afotexnologiya tadbirlari arpaniksga oʻxshash. Suli fevral oxiri — mart boshlarida ekiladi (Oʻzbekistonda koʻproq kuzda ekiladi). [[Urugʻlik]] sarfi 100–250&nbsp;kg/ga. [[Hosildorlik|Hosildorligi]] 20—35 s/ga. Oʻzbekistonda kuzgi Sulining Doʻstlik 85 (1993), [[Chorvachilik instituti|Chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti]]da [[Toshkent]] 1, Yutuq (1981), bahorgi Sulining keng bargli [[Oʻzbekiston]] (1981) navlari chiqarilgan va barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Hapima Otaboyeva.

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Xona oʻsimliklari]]
[[Turkum:Bugʻdoydoshlar]]
[[Turkum:Oʻsimliklar]]
[[Turkum:Dorivor oʻsimliklar]]
[[Turkum:Osiyo o'simliklari]]

{{chala}}