Temuriylar imperiyasi sahifasining manbasini koʻrish

{{manba}}
{{Betaraflik}}{{Tarixiy davlat
 |nomi                     = Temuriylar davlati
 |oʻz nomi                 = تیموریلر ([[sharqiy turkcha]])'' <br/>گورکانیان تیمور ''([[fors tili|forscha]])<br/>''تیموریان'' ([[Arab tili|arabcha]])
 |holati                   = 
 |madhiya                  = 
 |bayroq                   = TimuridFlag attributed.svg
 |bayroq_izohi             = 
 |gerb                     = 
 |gerb_izohi               = 
 |xarita                   = Timurid Empire (greatest extent).svg
 |oʻlchami                  = 300px
 |izohi                    = Temuriylar davlati [[1405-yil]]da.
 <!-- |type_before              = agar bu koʻrsatkich andozada mavjud boʻlsa,
u holda deyarli quyidagini koʻrsatish lozim: «Davlat-asoschilar»,
aks holda uni oʻchiring, avtomatik ravishda koʻrsatiladi: «Oʻtmishdoshlari».-->
| p1                     = Chig'atoy ulusi
| flag_p1                = Flag of Chagatai khanate.svg
| p2                     = Qora qoʻyunlilar davlati
| flag_p2                = Flag of Kara Koyunlu dynasty.png
| border_p2              = 
| p3                     = Oltin Oʻrda
| flag_p3                = Golden_Horde_flag_1339.svg
| p4                     = Sufi sulolasi
| flag_p4                = 
| p5                     =Jaloyiriylar davlati
| flag_p5                 = Chupanid - Jalayerid dynasty 1337–1432 ad.png
| p6                     = Kurtlar davlati
| flag_p6                = Kartid-Kurtdynasty1244-1389.png
| p7                     = Muzaffariylar davlati
| flag_p7                = MuzaffaridDynastyofIranMapHistoryofIran.png
| p8                     = Sarbadorlar
| flag_p8                = Sarbadar map 1345.png
| p9                     = Marashislar
| flag_p9                = Marashiyan government 1359-1582 AD.png
| p10                    = Afrosiyob sulolasi
| p11                    = 
| flag_p11 = Chalav Government.png
| p12 = Gruziya qirolligi
| flag_p12 = Flag of the Kingdom of Georgia.svg
| p13 =
| flag_p13 = 
| p14 = 
| flag_p14 = 
| s1 = Oʻzbek xonligi
| flag_s1 = 
| s2 =Buxoro xonligi 
| flag_s2 =War flag of Khanate of Bukhara.svg 
| s3 =Xiva xonligi 
| flag_s3 =Flag of the Khanate of Khiva.svg 
| s4 =Safaviylar davlati
| flag_s4 =Safavid Flag.svg 
| s5 =Qora qoʻyunlilar davlati 
| flag_s5 =Flag of Kara Koyunlu dynasty.png 
| s6 =Boburiylar davlati
| flag_s6 =Fictional flag of the Mughal Empire.svg 
| s7 =Oq qoʻyunli
| flag_s7 =Map Aq Qoyunlu 1478-en.png 
| s8 =Gruziya qirolligi 
| flag_s8 =Flag of the Kingdom of Georgia.svg 
| s9 = 
| flag_s9 = 
| s10 = 
| flag_s10 = 
| s11 = 
| flag_s11 = 
| s12 = 
| flag_s12 = 
| s13 = 
| flag_s13 = 
| s14 = 
| flag_s14 = 
| s15 =
| flag_s15 =
| s16 = 
| flag_s16 = 
 |tashkil_topdi            = 1370
 |barham_topdi             = 1507
 <!-- |type_after               = agar bu koʻrsatkich andozada mavjud boʻlsa,
u holda deyarli quyidagini koʻrsatish lozim: „Tugatilgandan keyingi davlatlar…“,
aks holda uni oʻchiring, avtomatik ravishda koʻrsatiladi: „Vorislar“.-->
 |shiori                   = 
 |poytaxti                 = [[Samarqand]]<br/>[[Hirot]]
 |shaharlari               = 
 |tili                     = [[Chigʻatoy turkchasi|Chigʻatoy tili]] <small>(rasmiy, adabiyot)</small> </br>[[Forscha]]</br>
 |valyutasi                = 	
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich     = 
 |koʻrsatkich_tarkibi       = 
 |maydoni                  = 7-8 million km² (1405-yil)
 |aholisi                  =49.000.000kishi 
 |boshqaruv_shakli         = monarxiya
 |sulola                   = 
 |hukmdorlar_unvoni        ="Nosiriddin-Ad davla" 
 |hukmdor1                 = Amir Temur '''<small>(ilk)</small>'''
 |hukmdor1_yili            = 1370-1405
 |hukmdorlar_unvoni2       = <!--keyingi hukmdor unvoni oʻzgarganda ishlatiladi-->
 |hukmdor2                 = Badiuzzamon '''<small>(so'nggi)</small>'''
 |hukmdor2_yili            = 1506-1507 
 |hukmdorlar_unvoni3       = 
 |hukmdor3                 = 
 |hukmdor3_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni4       = 
 |hukmdor4                 = 
 |hukmdor4_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni5       = 
 |hukmdor5                 = 
 |hukmdor5_yili            = 
 |hukmdorlar_unvoni6       = 
 |hukmdor6                 = 
 |hukmdor6_yili            = 
 |dini                     = [[islom|sunniy islom]]
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich1    = 
 |koʻrsatkich_tarkibi1      = 
 |Bosqich1                 = [[Amir Temur]] davlat qurishga kirishdi.
 |Sana1                    = 
 |Yil1                     = 1363
 |Bosqich2                 = [[Amir Temur]] [[Temuriylar]] davlatiga asos soldi
 |Sana2                    = 
 |Yil2                     = 1370
 |Bosqich3                 = G'arbga tomon kengayish boshlandi.
 |Sana3                    = 
 |Yil3                     = 1380
 |Bosqich4                 = [[Anqara jangi]] bo'lib o'tdi.
 |Sana4                    = 20-iyul
 |Yil4                     = 1402
 |Bosqich5                 = [[Amir Temur]]ning vafot etishi.
 |Sana5                    = 18-fevral
 |Yil5                     = 1405
 |Bosqich6                 = [[Samarqand]]ning bosib olinishi
 |Sana6                    = 
 |Yil6                     = 1501
 |Bosqich7                 = [[Hirot]]ning bosib olinishi
 |Sana7                    = 
 |Yil7                     = 1507
 |Bosqich8                 = [[Boburiylar davlati]]ga asos solinishi
 |Sana8                    = 26-aprel
 |Yil8                     = 1526-yil
 |Bosqich9                 = 
 |Sana9                    = 
 |Yil9                     = 
 |Bosqich10                = 
 |Sana10                   = 
 |Yil10                    = 
 |Bosqich11                = 
 |Sana11                   = 
 |Yil11                    = 
 |qoʻshimcha_koʻrsatkich2    = 
 |koʻrsatkich_tarkibi2      = 
 |gacha                    = 
 |g1                       = 
 |g2                       = 
 |g3                       = 
 |g4                       = 
 |g5                       = 
 |g6                       = 
 |g7                       = 
 |keyin                    = 
 |k1                       = 
 |k2                       = 
 |k3                       = 
 |k4                       = 
 |k5                       = 
 |k6                       = 
 |k7                       = 
 |eslat                    = 
}}'''Temuriylar imperiyasi''' ([[sharqiy turkcha|chigʻatoycha]]: '''کورگن''' ''Küregen'', tarixiy nomi '''تیموریلر''' ''Temürīlār'') – buyuk turkiy sarkarda [[Amir Temur]] tomonidan asos solingan davlat.

== Nasabnoma ==
Temurga nisbat berilgan avtobiografiyada Temurning [[Ebu’l-Atrak]] (turklarning bobosi) [[avlod]]<nowiki/>idan boʻlganligi yoziladi<ref name=":0">[[iarchive:bim_eighteenth-century_tuzukat-i-timuri-book-_timur-great-khan-of-the_1785/page/n49/mode/1up|Tüzakati Temuri]]</ref>.

Temuriylar [[hukmdor]]<nowiki/>i va [[Oʻzbeklar|oʻzbek]] olimi [[Mirzo Ulugʻbek|Ulugʻbek]]<nowiki/>ning ''Tārīxi arbaʼ ulūs'' ([[To‘rt ulus tarixi|Toʻrt ulus tarixi]]) va ''Shajarat al-atrak'' (Turklarning nasabnomasi)''<ref>{{Kitap kaynağı|başlık=Persian Historiography across Empires: The Ottomans, Safavids, and Mughals|tarih=2020|sayfa=24|yayıncı=Cambridge University Press}}</ref>'' [[manba]]<nowiki/>larida yozilganiga koʻra, Temuriylar [[Yofas]] oʻgʻli [[Turk]]<nowiki/>ning avlodlari edi. Nasabnomalarda „[[Turk]]“ nomi bilan atalgan shaxs ham „Turklarning otasi“ va „[[Yofas O'g'lon|Yofas Oʻgʻlon]]“ deb atalgan<ref name=":02">{{Kaynak|url=https://www.cambridge.org/core/books/mulfuzat-timury-or-autobiographical-memoirs-of-the-moghul-emperor-timur/chapter-iii/9D529284617A982262540DA565A94BE6|başlık=CHAPTER III|erişimtarihi=18 Ağustos 2022|tarih=2013|ansiklopedi=The Mulfuzat Timury, or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language|sayfalar=27|yer=Cambridge|yayıncı=Cambridge University Press|seri=Cambridge Library Collection - Perspectives from the Royal Asiatic Society|editör-soyadı=Timur|editör2-ad=Charles|editör2-soyadı=Stewart|isbn=978-1-108-05602-1}}</ref>. Egizak aka-uka [[Mongollar|moʻgʻul]] va [[Tatarlar|tatar]], turk avlodidan boʻlgan [[Alyexon]]<nowiki/>ning farzandlari edi va shuning uchun ular turkning nevaralari edi<ref name=":03">{{Kaynak|url=https://www.cambridge.org/core/books/mulfuzat-timury-or-autobiographical-memoirs-of-the-moghul-emperor-timur/chapter-iii/9D529284617A982262540DA565A94BE6|başlık=CHAPTER III|erişimtarihi=18 Ağustos 2022|tarih=2013|ansiklopedi=The Mulfuzat Timury, or, Autobiographical Memoirs of the Moghul Emperor Timur: Written in the Jagtay Turky Language|sayfalar=27|yer=Cambridge|yayıncı=Cambridge University Press|seri=Cambridge Library Collection - Perspectives from the Royal Asiatic Society|editör-soyadı=Timur|editör2-ad=Charles|editör2-soyadı=Stewart|isbn=978-1-108-05602-1}}</ref><ref>{{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.academia.edu/34208313/%C5%9EECERET%C3%9CL_ETRAK_TAR%C4%B0H_%C4%B0_EKV%C3%82M_I_ERBEA_UL%C3%9BS_U_ERBEA_ADLI_ESER_%C3%9CZER%C4%B0NE_B%C4%B0R_DE%C4%9EERLEND%C4%B0RME|başlık=Şeceretü'l-Etrak, Tarih-i Ekvâm-ı Erbe'a [Ulûs-u Erbe'a] Adlı Eser Üzerine Bir Değerlendirme|yazarlar=Abdollah Dodangeh|sayfalar=5|çalışma=}}</ref>.

[[Ulugʻ Bey Borchigin]] va Temuriylar [[shajara]]<nowiki/>larida [[yofas]], [[turk]], moʻgʻul, tatar va [[Oʻgʻuzlar|oʻgʻuz]] şhaxs kiritgan<ref name=":022">{{Akademik dergi kaynağı|url=https://www.jstor.org/stable/10.13173/centasiaj.59.1-2.0101|başlık=The Historical Meaning of the Term Turk and the Nature of the Turkic Identity of the Chinggisid and Timurid Elites in Post-Mongol Central Asia|yazarlar=Joo-Yup Lee|tarih=2016|sayı=1-2|sayfalar=120-129|çalışma=Central Asiatic Journal|ile=|cilt=59|issn=0008-9192|doi=10.13173/centasiaj.59.1-2.0101}}</ref>.

== Amir Temur davrida ==
{{Moveraunnahr_hukmdorlari}}XIV asr oʻrtalarida [[barlos]] beki oʻgʻli Temur [[Taragʻoy|Taragʻay]] buyuk siyosiy [[arbob]] sifatida [[tarix]] sahnasida namoyon boʻladi. Nufuzli turk amiri [[Qozonxon]] nabirasi – Samarqand hukmdori Husayn bilan ittifoqchilikda Temur [[Movarounnahr]]<nowiki/>ni birlashtirish va uni moʻgʻul bosqinidan ozod qilish uchun kurash boshlaydi, biroq koʻp oʻtmay ular oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashadi. 1370-yili Amir Temur Husayn qoʻshinini tor-mor qilgach, Movarounnahr amiri deb eʼlon qilinadi.
1372—1388-yillar davomida Amir Temur [[Xorazm]]<nowiki/>ga besh marta yurish qiladi va uning oʻziga toʻla tobe boʻlishiga erishadi. Shundan soʻng u [[Eron]], [[Iroq]], [[Kavkaz]], [[Suriya]], [[Usmonlilar imperiyasi|Turkiya]]<nowiki/>ga harbiy yurishlarni boshlaydi. Natijada ulkan [[imperiya]] barpo etiladi, ammo Temur davlati qudratiga [[Joʻji ulusi]] tarkibidagi [[Oltin Oʻrda]] va [[Oq oʻrda|Oq Oʻrda]] doimo rahna solib turadi. 1379-yili Amir Temur [[Toʻxtamish]]<nowiki/>ning Oq Oʻrda taxtiga koʻtarilishiga yordam beradi, lekin [[Mamay]] ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng, Toʻxtamish Oltin Oʻrdadagi oliy hokimiyatni egallab oladi va Temur tasarrufidagi yerlarga hamla qila boshlaydi. Bunga javoban Amir Temur Toʻxtamishni 1391-yili [[Qunduzcha jangi]] va 1395-yili [[Shimoliy Kavkaz]]<nowiki/>dagi [[Terek (daryo)|Terek daryosi]] vodiysidagi [[Terek daryosi boʻyidagi jang|jang]]<nowiki/>da qaqshatqich magʻlubiyatga uchratadi. Natijada Toʻxtamish kuchlari shunchalar zaiflashdiki, Temur uchun [[Volgaboʻyi]]<nowiki/>ga, Oltin Oʻrda [[poytaxt]]<nowiki/>i – [[Saroyberka|Saroy Berka]]<nowiki/>ga toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl ochiladi. Shahar ishgʻol etiladi. 1398—1399-yillarda mashhur hind yurishini amalga oshirilib, u yurtdan katta oʻlja olib kelinadi. 1400-yili Amir Temur turk sultoni [[Boyazid I Yildirim|Boyazid I]] va [[Misr]] sultoni Farajga qarshi urush boshlaydi. 1402-yili Anqara yaqinida Boyazid I usil-kesil tor-mor qilinadi va bu hol [[Istanbul]]<nowiki/>ni usmonli turklar tomonidan istilo etilishini 50 yilga kechiktiradi. 1404-yil boshida Temur oʻzining 200 ming lashkarlik qoʻshini bilan [[Xitoy]]<nowiki/>ga yurishga hozirlik koʻradi, biroq 1405-yilning 18-fevralida Temurning [[Oʻtror]]<nowiki/>da vafot etishi tufayli bu yurish amalga oshmay qoldi. Amir Temur hukmronligi davrida ulkan imperiyaning markazi boʻlgan Movarounnahrda [[Iqtisodiyot|iqtisod]], [[savdo]] va [[madaniyat]] yuksak darajada ravnaq etdi. Temuriylar hukmronligidagi „Uygʻonish davri“ boʻlmish XIV-XV asrni Markaziy Osiyo tarixidagi „oltin asr“, deb ataladi. Bu asr jahonga mashhur [[olim]]<nowiki/>lar, buyuk [[shoir]]<nowiki/>lar va [[rassom]]<nowiki/>larni tuhfa etdi. [[Isfahoniy]] oʻzining „Buxorolik mehmon kitobida“ Samarqandda [[paxtachilik]]<nowiki/>ning rivojlanishi hamda [[paxta tolasi]] va [[shoyi]] [[mato]]<nowiki/>larining ishlab chiqarilishi haqida bayon etgan. Temur dunyo [[savdogarlar]] tufayli obod boʻladi, deb hisoblagan. Binobarin, yangi yoʻllar, savdo inshootlarini bunyod etish uchun katta mablagʻlar sarf etgan. Aynan Temur zamonida [[Yaqin Sharq|Yaqin]] va [[Oʻrta Sharq]] mamlakatlari, [[Yevropa]]<nowiki/>ning olis yurtlari – [[Ispaniya]], [[Fransiya]] va [[Angliya]] bilan iqtisodiy va siyosiy munosabatlar kengaygan<ref name="autogenerated1">Alisher Navoi, Sobranie izbrannix, Sochineniya. t.9. T., 1968</ref>.

== 1405—1450-yillar ==
[[Amir Temur]] vafotidan soʻng, besh yil mobaynida Movarounnahrda [[xonlik]]<nowiki/>lararo va [[sulola]]<nowiki/>lar oʻrtasida urushlar davom etgan. [[1409]]-yili Temur oʻgʻli [[Shohrux Mirzo|Shohrux]] (1376—1447) oʻz ukasining oʻgʻli – [[Xalil Sulton]]<nowiki/>ni yengib, rasman yagona Temuriylar davlatining hukmdoriga aylanadi, ammo amalda esa bu imperiya ikki alohida davlatga ajralgan edi. [[Shohrux]] markazi [[Hirot]] boʻlgan [[Xuroson (tarixiy viloyat)|Xuroson]]<nowiki/>ni boshqargan, poytaxti [[Samarqand]] boʻlgan Movarounnahr esa uning oʻgʻli [[Mirzo Ulugʻbek]] (1394—1449) tasarrufiga oʻtgan. Bu ikki davlat kichik feodal yerlari birlashmasidan tashkil topgan boʻlib, ular katta hokimiyatga daʼvogar temuriylar tomonidan boshqarilgan. [[Eron]] hukmdori etib tayinlangan [[Shohrux]] nabirasi [[Sulton Muhammad (temuriyzoda)|Sulton Muhammad]] mustaqil siyosat yurita boshlagani tufayli shaxsan Shohrux koʻp sonli qoʻshin yordami bilan mamlakatda tartib oʻrnatishga majbur boʻladi. U quyi [[Sirdaryo (daryo)|Sirdaryo]]<nowiki/>dagi voqealar jarayonini diqqat bilan kuzatib turadi, zotan bu yurtdan turib [[Dashti qipchoq oʻzbeklari|dashti qipchoqlik oʻzbeklar]] [[Xorazm]]ga tez-tez hamla uyushtirishadi. [[1419]]-yili u Barakni qoʻllab-quvvatlab, uni koʻchmanchi oʻzbeklar ulusi xoni boʻlishiga yordam beradi. Ulugʻbek yordami bilan xon Shermuhammad uzoq nizolardan soʻng Moʻgʻiliston taxtini egallaydi, biroq koʻp oʻtmay Ulugʻbek oʻz noiblariga qarshi urushishga majbur boʻladi. [[1425]]-yili [[Mirzo Ulugʻbek]] moʻgʻillarni tor-mor qiladi. [[1427]]-yili Barak bilan munosabatlar yomonlashgach, u quyi Sirdaryoga yurish uyushtiradi, ammo natijada qaqshatqich magʻlubiyatga uchraydi. [[1447]]-yili Shohrux oʻlimidan soʻng, Ulugʻbek Hirot va Xurosonni zabt etishga urinib koʻradi, biroq buning uddasidan chiqa olmaydi. [[1448]]-yili u oʻgʻli [[Mirzo Abdullatif|Abdullatif]] bilan Hirotga yana yurish qiladi va bu safar shaharni ishgʻol etadi. Xurosonni zabt etishga xurosonlik amirlar isyoni hamda xon [[Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)|Abdulxayr]] boshchiligidagi koʻchmanchi oʻzbeklarning Movarounnahrga bostirib kirishi monelik qiladi. [[1449]]-yili Abdullatifning otasiga qarshi fitnasi [[Mirzo Ulugʻbek]]ning oʻlimi bilan tugaydi va [[Mirzo Abdullatif|Abdullatif]] taxtga oʻtiradi, ammo zodagonlar va xalq tomonidan nafratlangan Abdullatif fitna natijasida [[1450]]-yilning 8-mayidayoq oʻldiriladi. Hokimiyat temuriy Abdulla ixtiyoriga oʻtadi va u Ulugʻbek siyosatini tiklashga intiladi.

== 1451—1507-yillar ==
[[Fayl:Portrait of Sultan Husayn Mirza Bayqara at the age of about 50 years. 1500–25 copy from Behzād's original of about 1490.jpg|thumb|left|[[Husayn Boyqaro|Sulton Husayn Boyqaro]]. 1490-yillar. [[Kamoliddin Behzod]] chizgan rasm. [[Stokgolm]], Milliy galereya]]
Turk zodagonlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan temuriy Abdullaga qarshi [[Xoʻja Ahrori Vali|Xoʻja Ahror]] (1404—1490) boshchiligidagi [[Naqshbandiya|naqshbandiya tariqati]] yordamiga suyangan [[Buxoro]] amirlari taxtga oʻz nomzodlarini ilgari suradilar. Bu talabgor [[Amir Temur]] oʻgʻli [[Mironshoh]] nabirasi [[Abu Said (Temuriy)|Abu Said]] (1451—1468) edi. Abu Said koʻchmanchi oʻzbeklar xoni Abulxayrni [[ittifoq]] tuzishga koʻndiradi. [[1451]]-yili yozida Samarqand yaqinida hal qiluvchi urush boʻlib oʻtadi. Bu urush da koʻchmanchi oʻzbeklar gʻolib chiqishadi, Abdulla qoʻshini parokanda boʻladi, uning oʻzi esa oʻldiriladi. Abu Said Samarqand va Movarounnahrda hokimiyatni egallaydi. Xoʻja Ahror uning yaqin maslahatchisi etib tayinlanadi. Abu Said Xurosonni ishgʻol eta olmaydi. Zero, Hirot taxtiga [[1452]]-yildan to umrining oxirigacha, yaʼni [[1457]]-yilga qadar Shohrux nabirasi [[Abulqosim Bobur]] egalik qilgan. Ikki hukmdor oʻrtasidagi munosabatlar adovatli boʻlgan. [[1457]]-yili Abusaid Hirot taxtini egallab oladi va vaqtinchalik ikki davlatni oʻzaro birlashtirishga erishadi. 1468-yili Abu Said [[Eron]]<nowiki/>ni zabt etish uchun safarga otlanadi, biroq undan qaytib kelmaydi. [[Husayn Boyqaro|Sulton Husayn]] (1469—1506) fursatdan foydalanib Hirot hokimiyatini egallab oladi. Abu Said oʻgʻillari hokimiyat uchun kurashdan voz kechib, Movarounnahrga joʻnab ketishadi. XV asrning ikkinchi yarmida Movarounnahr siyosiy parokandalik davrini boshidan kechiradi. [[1469]]-yildan [[1494]]-yilgacha [[Samarqand]]da Abu Said oʻgʻli [[Sulton Ahmad Mirzo|Sulton Ahmad]] (amalda hokimiyat Xoʻja Ahror va naqshbandiy tariqati tasarrufi ostida boʻlgan), Buxoroda – Sulton Al Mirzo, Fargʻonada esa [[Zahiriddin Muhammad Bobur]] hukmdorlik qiladi. Aynan Bobur [[Muhammad Shayboniy|Shayboniyxon]] boshchiligidagi koʻchmanchi oʻzbeklarning bosqiniga astoydil qarshilik koʻrsatadi. [[1497]]-yili Bobur boshqargan andijonliklar qoʻshini [[Samarqand]]ni ishgʻol etadi. [[1501]]-yilning bahorida Bobur Shayboniyxon bilan urush qilish uchun Samarqandni tark etadi, biroq Kuxak daryosi yaqinidagi urushda magʻlubiyatga uchraydi. Bobur Movarounnahrni tark etib [[Kobul]]<nowiki/>ga ketishga majbur boʻladi. Shayboniyxon Movarounnahr va Xurosonga jadallik bilan hujum boshlaydi. 1501—1506-yillar davomida u Samarqand, [[Toshkent]], Kat va Buldumsoz, Urganch, [[Balx]]<nowiki/>ni bosib oladi. Keksayib kuchdan qolgan Sulton Husayn Shayboniyxonga jiddiy qarshilik koʻrsata olmaydi. [[Xorazm]] Shayboniyxon tomonidan egallab olingandan soʻnggina Sulton Husayn yurish uyushtirishga qaror qiladi, ammo uning boshlanishida vafot etadi. Hirotda uning oʻrniga ikki voris – oʻgʻillari [[Badiuzzamon]] va [[Muzaffar mirzo|Muzaffar Husayn]] tayinlanadi. Ular oʻrtasidagi ixtiloflar Hirotning tushkunlikka yuz tutishini tezlashtirdi. [[1507]]-yili Shayboniyxon Hirotni ishgʻol etdi.

== Temuriylar davrida sipohlarni saylash ==
Amir Temur davlati tarkibiga Shimoliy Hindistonda to [[Oʻrta dengiz|Oʻrta Yer dengizi]]<nowiki/>gacha boʻlgan hududlar kirganligi, bu davlatlar turli elat va millatlar yashaganligi sababli mamlakat yahlitligini saqlash harbiy-maʼmuriy boshqaruvni talab etilar edi. [[Amir Temur]] shu sababli harbiy boshqaruvga katta eʼtibor bergan. Qoʻshin ichidagi birlikni saqlash maqsadida sipohlarning maxsus saylov tizimini joriy etgan. Qoʻshin boʻlinmalarga boʻlingan boʻlib, boʻlinma boshliqlari – Temurga tobe boʻlgan 40 [[aymoq]] ([[qabila]])dan 12 tasi: barlos, [[argʻin]], [[jaloyir]], [[tulkichi]], [[duldoy]], moʻgʻul, [[sulduz]], [[toʻgʻoy]], [[qipchoq]], [[arlot]], [[totor]] va [[tarxon]]<nowiki/>lar orasidan saylab olingan<ref>{{Citation|year=|seperator=|title=Abdulahad Muhammadjonov, Amir Temur va temuriylar saltanati “Qomuslar bosh tahririyati”. Toshkent. 1994. 38 b.}}</ref>.

Sipoh saqlab turish tuzuklarini yaratishda ham Amir Temur [[adolat]]<nowiki/>ni birinchi navbatga qoʻyadi. Har bir oʻn kishi orasidan bir navkarni [[oʻnboshi]] atashlarini maʼqul koʻrar ekan, uni [[Qonun (huquq)|qonun]] bilan mustahkamlaydi, oʻnboshini saylashda uning qolgan toʻqqiz navkaridan koʻra, tajribalisi, adolatli, botir va shijoatliligini eʼtiborga olishini aytadi. Yana oʻnboshini toʻqqiz kishining oʻzi saylasin, deydi. [[Yuzboshi (unvon)|Yuzboshi]], [[mingboshi]] saylashda ham yuqoridagi adolatli qoidalar inobatga olinadi<ref>{{Citation|year=|seperator=|title=Temur tuzuklari. “O’zbekiston”. Toshkent. 2016}}</ref>.

== Poytaxti ==
Amir Temur (1336-1405) davrida poytaxti Samarqand shahri boʻlgan. Shohrux davrida imperiya ikki poytaxtga ega edi: Samarqand va [[Hirot]]. Hukmdorning birinchi toj kiyish marosimi [[Balx|Balxda]] boʻlib, keyin bu odat 1405-yildan Samarqandda oʻtkazila boshlandi.
== Din ==
Temuriylar davlatlarida [[islom]] davlat dini hisoblangan. Deyarli barcha temuriylarda musulmon soʻfiylarning ruhiy ustozlari boʻlgan. Amir Temurning bir qancha ustozlari boʻlgan: [[Sayyid Baraka|Mir Sayyid Baraka]], Said Kulol.
Amir Temur musulmon va [[Soʻfi|soʻfiylik]] tariqatlariga ixlosi baland edi. Temurning birinchi maʼnaviy ustozi otasining ustozi, soʻfi, shayx Shamsiddin Kulol boʻlib, Xuroson shayxlaridan Zaynuddin Abu Bakr Toyabodiy ham unga ustozlik qilgan.

Temurning ustozlaridan yana biri Muhammad paygʻambarning avlodi shayx Mir Said Baraka edi. Aynan u Temurga 1370-yilda Samarqand taxtiga oʻtirganida hokimiyat timsollarini: nogʻora va bayroqni topshirgan. Mir Sayyid Baraka amirning kelajagini oldindan bashorat qilgan. U Temurga katta yurishlarida hamrohlik qilgan. [[1391|1391-yilda]] [[Toʻxtamish]] bilan boʻlgan jang oldidan unga oq fotiha bergan. Manbalarga koʻra, jangning hal qiluvchi pallasida u turkiycha „yogʻiy koʻchdi“ deb qichqirdi, bu esa dushmanning qochib ketishini anglatardi. Bu soʻzlar Temur jangchilarini ruhlantirib yuborgan. 1403-yilda Amir Temur va Mir Said Baraka taxt vorisi Muhammad Sultonning kutilmagan vafoti munosabati bilan birgalikda motam tutganlar. Keyinchalik Mir Sayyid Baraka vafot etgan va Temurning kenja oʻgʻli Shohruhning vasiyatiga koʻra uning jasadi Samarqanddagi [[Goʻri Amir|Goʻri Amir maqbarasiga]] dafn qilingan, Temurning oʻzi esa uning oyoqlari ostiga dafn qilindi. Temurning yana bir ustozi soʻfiy shayx Burxoniddin Sagarji Abu Saidning oʻgʻli edi. Temur ularning qabri ustiga [[Ruhobod maqbarasi|Ruhobod maqbarasini]] qurishni buyurgan<ref>Kandiya Malaya (per. V. Vyatkina) // Spravochnaya knijka Samarkandskoy oblasti. Vip. 8. Samarkandskiy oblastnoy statisticheskiy komitet. Samarkand, 1905, s. 258</ref>.

Temur 1370-yilda hokimiyat tepasiga kelgach, u birinchi boʻlib Samarqandda [[Nuriddin Basir maqbarasi|Shayx Nuriddin Basir maqbarasini]] qurdirgan boʻlsa, 1880-yillarda maqbara vayron qilingan.

Aholining faqat ikki toifasi: Temur avlodlari va Sayidlar Temuriylar davlatida daxlsiz hayot kechirgan<ref>Bartold V. V. Sochineniya t. 2. chast 1. M.,1963, s. 738</ref>.

Abu Saidga [[Xoja Ahror]] oʻzining ruhiy homiysi boʻlgan. Din sohasidagi barcha davlat lavozimlari Muhammad paygʻambar avlodlari yoki dastlabki toʻrt xalifaning qoʻlida edi. Ularni Sayidlar va Xojalar deb atashgan.
== Meros ==
Temur (1370-1405) tomonidan davlat pul tizimiga kiritilgan tanga pul birligi keyinchalik [[Qora qoʻyunlilar davlati|Qoraqoʻyunlu]], [[Oq qoʻyunli|Oqqoʻyunlu]], [[Shirvonshohlar saroyi|Shirvonshohlar]] va birinchi [[Safaviylar]] davlatlarida qabul qilingan<ref>Сейфеддини М.А., Мирабдуллаев А.М. Денежное обрашение и монетное дело Азербайджана IX-XIV веков (при феодальном государстве Ширваншахов и Ильдегизидов) (по данным нумизматики). Баку, «Nafta - Press», 2004, с.163</ref>. Tanga XVI—XIX asrlarda Oʻrta Osiyoning barcha xonliklarida pul birligi sifatida qabul qilingan. [[Buxoro amirligi]]<ref name="автоссылка5">Nastich V. N. Denejnoe xozyaystvo Yujnogo Kazaxstana v XIX veke (po dokumentam „Turkestanskogo arxiva“) // Orientalistika. 2020. T. 3, № 4. S. 985–1007</ref>, [[Xiva xonligi|Xiva xonligi{{sfn|Cuhaj|2009|pp=169—170}}]] va Qoʻqon xonligining pul muomalasi sohasida tanga<ref name="автоссылка5"/> deb nomlangan kumush tangalar mavjud edi.
Temur va uning avlodlari 40 dan ortiq shaharlarda tanga chiqargan. [[Mirzo Ulugʻbek|Mirzo Ulugʻbek]] ham oʻz hukmronligi davrida tangalar zarb qildirgan.

== Yana qarang ==
* [[Temuriylar]]
* https://sites.google.com/view/uyghur-we-trkik-arxiv/home


== Manbalar ==
{{Manbalar}}

[[Turkum:Oʻzbekiston tarixi]]
[[Turkum:Turkiy davlatlar]]
[[Turkum:Musulmon imperiyalar]]
[[Turkum:Temuriylar davlati]]
[[Turkum:Temuriylar imperiyasi ishtirokidagi janglar]]
[[Turkum:Temuriylar sulolasi]]
[[Turkum:Temuriylar]]
[[Turkum:Temuriy podsholar]]
[[Turkum:Hirot tarixi]]