Termiz sahifasining manbasini koʻrish

{{Bilgiquti aholi punkti 
| oʻzbekcha nomi                      = Termiz
| mavqe                              = shahar
|tasvir=  {{Photomontage
| photo1a = Termiz ArchaeNuseum 20141023.jpg
| photo2a = Khakim-at-Termezi-Komplex Gesamt.jpg
| photo2b = Sultan Saodat Komplex Seit.JPG
| photo3a = 22Ал-Хаким Термизий.jpg
| photo3c = Kirk-Kiz fortress - Interior-6.jpg
| photo4a = Termiz, Fayoz-Tepe (6240998331).jpg
| photo4c = Kirk-Kiz fortress - Exterior.jpg
| size = 280
| spacing = 2
| color = transparent
| border = 0
}}
| mamlakat = Oʻzbekiston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Surxondaryo viloyati
| jadvalda mintaqa =
| Shahar = Termiz shahar
| jadvalda shahar =
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
   |lat_dir = N|lat_deg= 37|lat_min= 13|lat_sec=01
   |lon_dir = E|lon_deg= 67|lon_min= 17|lon_sec=10
  |CoordAddon                        = 
  |CoordScale                        =          
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300
| mintaqa xaritasi oʻlchami =
| tuman xaritasi oʻlchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| asos solingan =
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari =
| qachondan beri =
| maydon =
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =
| iqlim =
| rasmiy til = Oʻzbek
| aholi = 201 604
| sanalgan yil =
| zichlik =
| aglomeratsiya =
| milliy tarkib =
| konfessiyaviy tarkib =
| etnoxronim =
| vaqt mintaqasi = +5
| DST =
| telefon kodi =
| pochta indeksi =
| pochta indekslari = {{Amir Temur ordeni}}
| sayt =
| avtomobil kodi = 75-79
| identifikator turi =
| raqamli identifikator =
| Commons turkumi =
}}
'''Termiz''' ({{lang-fa|ترمذ|Termez, Tirmiz}} [''Tarmiδ''] > ''Ταρμιδδιγο''> qad.-eron. ''*tara-maiθa-'' ʻ''oʻtish qismi''ʻ<ref>{{maqola|muallif=Лурье П.Б.|sarlavha=Историко-лингвистический анализ согдийской топонимики|havola=http://www.orientalstudies.ru/rus/images/pdf/dis_lurje_2004.pdf|язык=|nashriyot=Диссертация на соискание учёной степени кандидата филологических наук|тип=|joy=СПб.|yil=2004|oy=|число=|том=|номер=|sahifalar=116—117|issn=}}</ref>)- [[Surxondaryo viloyati]]dagi [[shahar]]. [[Amir Temur ordeni]] sohibi<ref>{{Veb manbasi |url=http://press.natlib.uz/uz/editions/1472 |sarlavha=„Xalq so‘zi" gazetasi 2014-yil 23-avgust soni  O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 2014-yil 22-avgustdagi "Termiz shahrini «Amir Temur» ordeni bilan mukofotlash to‘g‘risida"gi Farmoni |Qaralgan sana=19.10.2024 |sana=http://press.natlib.uz/ |qaralgan sana=2024-10-19 |arxivsana=2025-01-26 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20250126034149/https://press.natlib.uz/uz/editions/1472 }}</ref>.

Viloyat markazi [[Amudaryo]]ning oʻng [[sohil]]ida, Oʻzbekistonning [[janub]] qismida, [[Afgʻoniston]] [[chegara]]siga yaqin, oʻrtacha 310 m [[mutlaq balandlik|balandlik]]da joylashgan. Xalqaro daryo porti. [[Temir yoʻl stansiyasi]]. [[Toshkent]]dan 708&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. [[Maydon]]i 27,8&nbsp;km². [[Aholi]]si 201.6 ming kishidan iborat (2024). [[Iqlim]]i [[kontinental iqlim|kontinental]], issiq va quruq, [[yoz]]i jazirama issiq (Oʻzbekistondagi eng issiq shahar — eng yuqori temperatura 50-60c°, hozirgi kunda), qishi iliq va qisqa. Yillik oʻrtacha temperatura 16-18°. [[Yanvar]]ning oʻrtacha [[temperatura]]si 2,8-3,6, [[iyul]]niki 35-40°. Baʼzida, [[qish]]da sovuq — 18° va undan ham past boʻlishi mumkin. Yillik [[yogʻinlar|yogʻin]] 133&nbsp;mm.<ref>Qurbonov, Xolli; Botirov, Ismoil. „{{PAGENAME}}“ ''[[OʻzME]]''. [http://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_milliy_ensiklopediyasi/Oʻzbekiston%20Milliy%20Ensiklopediyasi%20-%20T%20harfi.pdf T-harfi]{{Oʻlikhavola|date=yanvar 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> Termiz shahri logistika uchun strategik nuqta sanaladi.

== Tarixi ==
=== Qadimgi davrda ===
[[Fayl:Termez Sultan-Saodat.jpg|thumb]]
Arxeologik topilmalar, [[arab tili|arab]] va [[yunon tili|yunon]] [[manbalar]]ida keltirilgan maʼlumotlar Termizning Sharqdagi qadimiy shaharlardan biri ekanligidan dalolat beradi. Shaharning qulay geografik oʻrni, strategik ahamiyatga molik joyda boʻlganligi, [[sharq]]ni [[gʻarb]], janubni [[shimol]] bilan bogʻlovchi [[savdo]] chorrahasida barpo etilishi, uning tez surʼatlar bilan [[rivojlanish]]iga zamin yaratgan. [[Buyuk ipak yoʻli]]ning muhim bir tarmogʻi ham Termiz orqali oʻtgan.
[[Chor-Sutun masjidi]] — kichik masjid boʻlib, ustunli gumbazli masjidning tipik namunasidir. Masjid Termizning shimoliy qismida, monumental binodan unchalik uzoq boʻlmagan joyda qurilgan boʻlib, uni mahalliy aholi „kyoshk“ — qal’a deb atashgan. XI asr boshlarida masjid yonida Oʻrta Osiyodagi eng qadimiy minora Chor-Sutun minorasi qurilgan. Oʻsha paytda uzoq vaqt tashlab ketilgan masjid xarobalari 1938-yilda [[V. A. Shishkin]] tomonidan topilgan. [[Masjid]] xarobalar topilgan vaqtda uning devor va ustunlarning faqat pastki qismlari saqlanib qolgan. Saqlanib qolgan qismlarini qayta tiklash orqali masjidning juda gʻayrioddiy boʻlib chiqqan asl qiyofasini tasavvur qilish imkoni paydo boʻldi.

Qadimgi Sharq [[sivilizatsiya]]sining shakllanishida Termizning oʻziga xos oʻrni bor. Koʻhna Termizning [[qalʼa]] qismida olib borilgan arxeologik izlanishlar natijalari va yozma manbalarning tahliliga koʻra shaharga [[milod|mil.]] avv. 1ming yillikning oʻrtalarida asos solingan. Tarixda [[Sugʻd]]iyona, [[Xorazm]], [[Margʻiyona]] va [[Parfiya]] [[davlat]]lari bilan [[madaniyat|madaniy]] va [[savdo]] [[aloqa]]larini oʻrnatgan. Topilmalarga qaraganda shaharning Hindiston bilan madaniy va savdo aloqalari ham juda faol va uzviy boʻlgan.

[[Mil. av. IV asr|Mil. av. 4]]-[[Mil. av. III asr|<nowiki>III</nowiki> asr]]larda 10 ga maydonni egallagan Termizning qadimiy qalʼasi oʻrnida aholi manzili boʻlgan. [[Hofizi Abru]]yning yozishicha, shahar [[nom]]i „Taramastxa“ (baqtriycha „narigi sohildagi manzil“) soʻzidan olingan boʻlib, asrlar davomida turlicha atalib kelgan (mas., Antioxiya, Demetrias, Tarmid, Tarmiz, Tami, Tamo), [[X asr|<nowiki>X</nowiki> asr]]dan Termiz deb atala boshlagan.

Termiz mil. av. 3-[[mil. av. II asr|<nowiki>II</nowiki> asr]]larga kelib [[Baqtriya]]ning eng rivojlangan, [[siyosat|siyosiy]], [[iqtisodiyot|iqtisodiy]] va madaniy markazlaridan biriga aylandi. [[Ashyoviy dalil]]larga koʻra bu davrlarda shaharda [[meʼmorlik]] va [[hunarmandchilik]]ning bir qancha sohalari ([[kulolchilik]], [[degrezlik]] va metallsozlik, [[shisha]]sozlik), [[Salavkiylar]], [[Yunon-Baqtriya podsholigi|Yunon-Baqtriya]] [[shoh]]lari [[tovar]][[pul]] [[muomala]]si [[Movarounnahr]]ning boshqa shaharlariga qaraganda ancha oldin rivojlanganligidan dalolat beradi.

=== Kushonlar davri ===
Birinchi boʻlib turkmanlar kelgan. Termiz shahrining gullab yashnagan davri [[Kushonlar davlati|Kushonlar]] hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. Bu davrda Termiz hududiy jihatdan kengayib, Shimoliy Baqtriyaning yirik shahriga aylangan. Shaharda shu davrga oid meʼmorlik va hunarmandchilik [[bino]]lari va namunalari, turli nafis [[sopol]] va shisha idishlar, fil suyagi, qimmatbaho metall va [[qimmatbaho toshlar|toshlar]]dan tayyorlangan [[zargarlik]] buyumlari kabi topilmalarning koʻplab qayd qilinishi buning dalilidir. Masalan, [[Dalvarzintepa]]dan topilgan va fil suyaklaridan yasalgan [[shaxmat]] donalari ([[fillar|fil]] va [[hoʻkiz]]zebu shaklida) xrz. kunda yer yuzida aniqlangan eng qad. shaxmat donalari ([[milod]]iy [[II asr|<nowiki>II</nowiki> asr]]) xisoblanadi. Oʻsha davrda Termiz Kushonlar davlatining muhim shahri va [[buddizm]]nintg markazlaridan biri boʻlgan.

Shaharni Termizshoxlar [[idora]] qilgan. Oʻsha davrda Termiz [[Termizshohlar|Termizshoxlar]] hokimligining [[poytaxt]]i boʻlib turgan. [[Oʻrta Osiyo (arab istilosi)|Arablar bosib olgan davr]]da ([[686]]-[[704]]) Termiz 70 gektarga yaqin maydonni egallagan, [[toʻrtburchak]] shaklidagi qalʼadan iborat boʻlgan. [[X asr|<nowiki>X</nowiki> asr]]da yozilgan „[[Hudud ul-Olam]]“ [[asar]]ida Termiz „Jayxun boʻyidagi kurkam va obod shahar. Qalʼasi daryo boʻyida, ulkan [[bozor]]i mashhur, Xuttalon va [[Chagʻoniyon]] ahli shu yerda savdo qiladi“, deb taʼriflangan.
=== X-XII asrlar ===
10-[[XII asr|<nowiki>XII</nowiki> asr]] Boshlarida Termiz ravnaq topgan. [[Toxariston]]ning yirik shahri, hunarmandchilik va savdo markaziga aylangan. Bu davrda Termiz hududi 500 gektar dan ortiq, maydonni egallagan. Shaharda bir qancha mahobatli binolar barpo etilgan. Shulardan Eski shahar qismida [[Termizshohlar saroyi]] saqlanib qolgan.

Shaharda [[temirchilik]], shishasozlik, kulolchilik rivojlangan. Termizda tayyorlangan hunarmandchilik buyumlariga talab yuqori boʻlgan. Shaharda oʻnlab [[karvonsaroy]]lar faoliyat koʻrsatgan. Oʻsha davrda Termiz yirik madaniyat va [[ilm]][[fan]] markazi sifatida ham nom qozongan. Termizlik olimu [[ulamo]]lar [[oʻrta asr]] Sharqining [[fan]], madaniyat va [[maʼrifat]]iga oʻz hissasini qoʻshgan.

Termiz vaqt-vaqti bilan [[Gʻaznaviylar davlati|Gʻaznaviylar]], [[Qoraxoniylar davlati|Qoraxoniylar]], [[Qoraxitoylar davlati|Qoraxitoylar]], [[Saljuqiylar davlati|Saljuqiylar]], [[Xorazmshohlar davlati|Xorazmshohlar davlatlari]] tarkibida boʻlgan. [[1220]] yilda Termiz [[moʻgʻullar]] tomonidan vayron qilib tashlangan. [[Sharafuddin Ali Yazdiy|Sharafudsin Ali Yazdiy]]ning „[[Zafarnoma (asar)|Zafarnoma]]“ asarida qayd qilinishicha, Termiz aholisi moʻgʻullarga qattiq, qarshilik koʻrsatgan va shu bois shahar „Madinat ur-ijol“ („[[Mardlar]] shahri“) deb ham atalgan. [[Moʻgʻullar istilosi]]dan soʻng, [[XIV asr|<nowiki>XIV</nowiki> asr]]da Termiz [[Surxondaryo (daryo)|Surxondaryo]] sohiliga yaqin joyda yangidan qad. koʻtardi. Shahar oʻz oʻrnini bir necha bor oʻzgartirsada, asrlar davomida oʻz nomini Tarmita, AntioxiyaTarmita, Tarmiz, Tirmiz, Termiz koʻrinishlarida saqlab kelgan.
=== Temuriylar davri ===
[[Amir Temur]] Movarounnahrni egallagach ([[1370]]), Termiz Surxondaryo [[voha]]si bilan birga [[Temuriylar davlati|Temur davlati]] tarkibiga kirdi. 1407-yilda [[Temuriylar|Temuriy]] [[Xalil Sulton]] farmoni bilan daryo sohilidagi Termiz qalʼasi qayta tiklandi. Koʻp oʻtmay oʻz [[tanga]]larini zarb etadigan katta shaharga aylandi. [[1504]]-[[1505|05]] yillarda shaharni [[Shayboniyxon]] egalladi. Keyinchalik turli [[sulola]]lar tasarrufida boʻlib, [[XVIII asr|<nowiki>XVIII</nowiki> asr]]ning 2yarmida shahar oʻzaro [[urush]]lar natijasida butunlay vayron qilingan. Faqat, uning atrofidagi Pattakesar va Solihobod [[qishloq|qishlok]]lari saqlanib qolgan.
=== XX asr boshlarida ===
[[Fayl:The friendship bridge connects Mangusar, Uzbekistan and Hariatan, Afghanistan.jpg|thumb]]
1894-yil Termiz xarobalaridan 8&nbsp;km narida joylashgan Pattakesar qishlogʻida [[ruslar]]ning mahalliy aholi tomonidan „Tuproqqoʻrgʻon“ deb nomlangan qalʼa [[istehkom]]i [[qurilish|qurilgan]]. Hoz. Termiz shu Tuproqqoʻrgʻon atrofida bunyod etilgan. 1916-yil [[Buxoro]]-[[Qarshi]]-Termiz [[temir yoʻl]] qurilish munosabati bilan Termizning iqtisodiy mavqei oʻsdi.
1917-yilgi davlat toʻntarishidan keyingi Sovet imperiyasi davrida ham Termiz oʻzining harbiy-strategik ahamiyatini yoʻqotmadi. Bu davrda Termizda katta-katta inshootlar qurildi. Maʼmuriy binolar qad koʻtardi. Ilm-fan rivojlandi, madaniyat va sanʼat ravnaq topdi.

Oʻzbekistonni [[qoʻsh]]ni [[Afgʻoniston]], [[Pokiston]], [[Hindiston]] va boshqa davlatlar bilan bogʻlovchi yoʻl Termiz orqali oʻtishi shaharning siyosiy va iqtisodiy hayotida muhim oʻrin egallaydi.

Termizda dastlabki [[arxeologik qazish]]ma ishlari B. P. Denike (1926-27), [[Masson Mixail Yevgenyevich|M.Ye. Masson]] rahbarligidagi [[Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi]] (1936-38) tomonidan olib borilgan. Eski Termizda arxeologik qazishma ishlari keyinchalik Sh. Pidayev, T.Annayev tomonidan davom ettirilib, shahar [[tarix]]i yanada oydinlashtirildi.
2022-yilmay oyida Termiz tuman Doʻstlik mahallasida istiqomat qiluvchi fuqaro Ulkan Eraliyev oʻziga tegishli bogʻni sugʻorish va ishlov berish chogʻida sariq metall topib olgan, Termiz arxeologiya muzeyiga murojat qilgan. Mutaxasisilar tekshiruvidan keyin bu qoraxoniylar va saljuqiylar davriga tegishli tilla tanga ekanligi aniqlangan<ref>https://yuz.uz/uz/news/termizda-fuqaro-bogidan-oltin-dinor-topildi</ref><ref>{{Veb manbasi |url=https://anhor.uz/culture/dinar/ |title=В Термезе нашли редчайший золотой динар Сельджукидов |access-date=2022-07-11 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711133933/https://anhor.uz/culture/dinar/ |deadlink=no }}</ref>.

1933-yilda Termizda birgina [[paxta tozalash sanoati|paxta tozalash]] [[zavod|zd]]i va yana bir necha [[ustaxona]]lar boʻlgan. Keyinchalik va ayniqsa, [[mustaqillik]] yillarida, [[sanoat]], qurilish, [[yengil sanoat|yengil]], [[oziq-ovqat sanoati|oziqovqat]] va boshqa [[korxona]]lar ishga tushdi. Obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlari yaxshilandi. Shaharda yangi [[temir yoʻl vokzali]] qurildi. [[Amfiteatr]], arxeologiya muzeyi, [[sanʼat]] [[kollej]]i, [[akademik litsey]], [[tadbirkorlik|tadbirkorlar]] markazi, markaziy [[stadion]], „Delfin“ suzish havzasi, [[kurash]] saroyi, [[tennis]] [[kort]]i, „<nowiki/>[[Alpomish (stadion)|Alpomish]]<nowiki/>“ majmuasi, markaziy bozor, „Termizning 2500-yilligi“ nomli [[xiyobon]] bor; [[shoshilinch tibbiy yordam|shoshilinch tibbiy]] markaz qurilib ishga tushirildi.

== Sanoat ==
Termizda jami 2500 dan ziyod korxona boʻlib, mikrofirmalar, kichik va oʻrta korxonalar, chet el investitsiyasi ishtirokidagi korxonalardir. Paxta tozalash, [[qurilish materiallari]] ishlab chiqarish., yengil va oziq-ovqat sanoati muhim oʻrin tutadi.
== Taʼlim ==
Termizda 6 ta OTM, akademik litsey, 2 ta musiqa maktabi, fizika-matematika fanlariga ixtisoslashgan maktab-internat bor. Shaharda 21 ta [[umumiy taʼlim]] maktablari va bir qancha bolalar bogʻchalari faoliyat yuritadi.

Oʻquvchilar [[saroy (qasr)|saroy]]i, [[bola]]lar va oʻsmirlar sport maktabi faoliyat koʻrsatadi. [[Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi|Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi]], [[Termiziy al-Hakim|Hakim at Termiziy]] meʼmoriy majmuasidagi „Meros“ tarmoq muzeyi bor. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti [[Islom Karimov|I. A. Karimov]]ning [[loyiha]]si va tashabbusi bilan Termizning 2500-yilligini aks ettiruvchi Surxondaryo arxeologiya muzeyi bunyod etildi; viloyat [[musiqali drama]], [[Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri|qoʻgʻirchoq teatrlari]] ishlab turibdi. 4 shahar [[kutubxona]]si hamda 2 tarmoq kutubxonasi mavjud. [[Hayvonot bogʻlari|Hayvonot bogʻi]] bor (qarang [[Termiz hayvonot bogʻi]]).

Termizda 18 [[gazeta]] chiqariladi, 3 [[telestudiya]] eshittirishlar olib boradi. Shahar markaziy [[kasalxona]]si (165 oʻrinli), [[yuqumli kasalliklar]] kasalxonasi (130 oʻrinli), bolalar va kattalar, [[tish]] davolash [[poliklinika]]lari, shahar [[Bolalar bogʻchasi|bolalar sanatoriybogʻchasi]] va boshqa tibbiy muassasalarda 211 vrach, 700 ga yaqin oʻrta tibbiy xodim xizmat qiladi. Undan [[tashqari]], viloyatga karashli 3 ta kasalxona, viloyat [[tugʻruqxona]]si, [[shoshilinch tibbiy yordam]] markazi, bolalar kasalxonasi, [[onkologiya]], [[koʻz kasalliklari]] kasalxonalari, [[endokrinologiya]], [[sil]] kasalliklari, teritanosil kasalliklari, narkologiya, [[asab kasalliklari]] [[dispanser]]lari, „Ona va bola“ va „Reproduktiv salomatlik“ markazlari, viloyat qon quyish markazi faoliyat koʻrsatadi. Taʼlim muassasalarida, mahallalarda bolalar sportini rivojlantirish darajasini oshirish maqsadida tegishli tadbirlar amalga oshirilmoqda. Termizda islom dini arboblaridan Hakim atTermiziy, Shaxobuddin Sobir Termiziy, Muhammad ibn Hamid Termiziy, Abu Bakr Varroq Termiziy kabi olimlar yashab oʻtishgan. Termizda 1999-yilda [[Alpomish]] [[doston]]ining 1000-yilligi, 2002-yilda xalqaro miqyosda Termizning 2500 yillik yubileyi oʻtkaziddi.<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn oxiri -->

Ushbu qarorlar asosida 2002-yil 2-aprelda oʻzining 2500 yillik yoshini nishonlagan Termiz shahri koʻplab katta voqealar va larzalarni boshidan kechirgan. Butun tarixi davomida Termiz Markaziy Osiyo xalqlari madaniy taraqqiyoti va oʻzbek xalqi davlatchiligi tarixida muhim rol oʻynagan. „Buyuk Ipak Yoʻli“ning asosiy chorrahalaridan biri sifatida dunyo sivilizatsiyasi rivojiga sezilarli darajada hissa qoʻshgan qadim shahardir. Buddizm dinining va u bilan bogʻliq boʻlgan memorchilik anʼanalarining Xitoy va Uzoq Sharq mamlakatlariga tarqalishi ham aynan Termiz orqali yuz bergan.

== Termiz hayvonot bogʻi ==
Termiz hayvonot bogʻi [[1934|1934-yilda]] viloyat [[Oʻlkashunoslik muzeylari|oʻlkashunoslik muzeyining]] tabiat boʻlimi negizida tashkil etilgan. Shu maqsadda muassasaga 20 gektar muhofaza hududi ajratilgan. Hayvonot bogʻida 382 ta ekzotik va noyob hayvonlar, qushlar mavjud. Ularning uchdan bir qismi [[Qizil kitob|"Qizil kitob"]]<nowiki/>ga kiritilgan<ref>{{Veb manbasi |url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1375210020 |title=Г.Тангирова: Добро пожаловать в наш Термезский зоопарк! |access-date=2022-07-10 |archive-date=2021-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806001806/https://centrasia.org/newsA.php?st=1375210020 |deadlink=no }}</ref>.

== Sport ==
Termizda jamoaviy sport turlari ham, yakkakurashlar ham rivojlangan. Termiz shaharda ittifoq chempionatida (1968-yilda tashkil etilgan) ishtirok etgan [[“Surxon” futbol klubi]] mavjud<ref>{{Veb manbasi |url=https://footballfacts.ru/club/7636-surhantermez#tab103_39292r |title=«Сурхан» Термез |access-date=2022-07-11 |archive-date=2022-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220711135135/https://footballfacts.ru/club/7636-surhantermez#tab103_39292r |deadlink=no }}</ref>.
.

Termiz shahrida tez-tez turli musobaqalar oʻtkazilib turiladi. 2021-yilda shahar [[Hakim at-Termiziy|Al Hakim at-Termiziy]] xotirasiga bagʻishlangan xalqaro kurash turnirga mezbonlik qilgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://xs.uz/uz/post/termimizda-kurash-bojicha-khalqaro-turnirining-ochilish-marosimi-bolib-otdi |qaralgan sana=2023-08-02 |arxivsana=2023-08-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230802095917/https://xs.uz/uz/post/termimizda-kurash-bojicha-khalqaro-turnirining-ochilish-marosimi-bolib-otdi }}</ref><ref>https://kun.uz/uz/news/2021/04/10/termizda-al-hakim-at-termiziy-xotirasiga-bagishlangan-xalqaro-kurash-turniri-boshlandi?q=%2Fuz%2Fnews%2F2021%2F04%2F10%2Ftermizda-al-hakim-at-termiziy-xotirasiga-bagishlangan-xalqaro-kurash-turniri-boshlandi</ref>. 2021-yilning avgust oyida [[voha]]lik [[chavandozlar]] oʻrtasida mustaqillikning 30-yilligi munosabati bilan ot sporti oʻyinlari boʻyicha [[Milliy gvardiya]] boshqarmasi boshligʻi kubogi oʻtkazilgan<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=arxiv nusxasi |url=https://www.milliygvardiya.uz/oz/news/surxondaryoda1 |qaralgan sana=2023-08-02 |arxivsana=2023-08-02 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20230802095917/https://www.milliygvardiya.uz/oz/news/surxondaryoda1 }}</ref>. 2022-yil may oyi oxirida Termiz shahrida kurash boʻyicha 2007—2008-yillarda tugʻilgan oʻsmirlar oʻrtasida Oʻzbekiston chempionati boʻlib oʻtgan<ref>-{{Veb manbasi |url=https://uz.sputniknews.ru/20220523/v-termeze-proxodyat-sorevnovaniya-po-kurashu-24753155.html |title=V Termeze proxodyat sorevnovaniya po kurashu |access-date=2022-07-11 |archive-date=2022-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220604100818/https://uz.sputniknews.ru/20220523/v-termeze-proxodyat-sorevnovaniya-po-kurashu-24753155.html |deadlink=no }}</ref>.
Termizning geografik jihatdan qulay joylashishi, iqlimi va strategik mavqei koʻplab davlatlar va hukmdorlarning diqqat-eʼtiborini oʻziga tortar edi. Shuning uchun u Eron va grek, arab va moʻgʻul bosqinchilarining hujumlariga duchor boʻldi, Movarounnahr ichki qon to;kishlarini boshidan kechirdi, mahalliy hokimlar zulmidan azob chekdi. Termiz istilochilarning olovli janglarida yonib ketar, kulga aylanar, qaddini rostlab paydo boʻlardi, oʻsib shon-shuhrat va qudratga ega boʻlardi. U yana halok boʻlardi, yonardi, kulga aylanardi va yana oʻzini tiklab ulgʻayardi. Shu sababli Termizning har safar qaytadan tiklanishi qadimgi oʻrnida yuz bermagan.

Koʻhna Termiz yoki Kushon Termizi amudaryo boʻyida rivoj topgan boʻlsa, Chingizxon bosqinidan song u sharqroqda Surxondaryo boʻyida qad koʻtarib gullab-yashnaydi. XVIII asrning ikkinchi yarmidagi oʻzaro urushlar tufayli vayronaga aylangan Termiz XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab janubroqda Pattakesar qishlogʻi zaminida bunyod etiladi va ravnaq topadi.
Koʻhna Termiz obidalari oʻzining takrorlanmasligi bilan hamisha qadimgi davr mualliflari, ilk oʻrta asr Xitoy sayyohlari va musulmon davri tarixchilarining diqqat-markazida boʻlib keldi.

Termiz haqidagi qimmatli yozma maʼlumotlar VII asrda Xitoy sayyohi, buddizm monaxi Syuan Tzyan yozmalarida; IX-X asrlar arab muarrixlari Ibn Xoʻrdodbeh, Ibn Xavqal, Maqdisiy, Istahriy asarlarida; grek, arman, xitoy, fors, arab manbalarida; qadimiy „Shohnoma“ dostonida, ulugʻ alloma Abu Rayhon Beruniy, arab sayyohi Ibn Battuta, Ispaniya elchisi Ryui Gonsales de Klavixo, venger sharqshunosi Herman Vamberilar asralarida, oʻrta asr mutafakkirlari Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Muhammad Bobur, Hofiz Abru, Anvariy, Hofizi Tanish Buxoriy, Davlatshoh Samarqandiy asarlarida berilgan. Termiz tarixini oʻrganishga qiziqish ayniqsa XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlaridan yanada kuchaydi. Arxeolog olimlardan V. V. Bartold, D. N. Logofet, N. A. Mayev, V. V. Krestovskiy, I. V. Mushketov, A. A. Semenov, M. E. Masson, V. A. Shishkin, T. V. Grek, B. N. Kostalskiy, B. B. Piotrovskiy, V. A. Vyatkin, D. D. Bukinich, B. N. Zasipkin, L. A. Albaum, G. A. Pugachenkova, E. V. Rtveladze, Ya. Gʻulomov, A. A. Asqarov va boshqalar Termizni shaxsan oʻrgandilar va ilmiy xulosalari bilan shahar tarixini boyitdilar.

Koʻhna Termiz tarixini oʻrganishda 1926-1927-yillarda professor Denike boshliq Moskvaning Sharq xalqlari madaniyati muzeyi ekspeditsiyasi, 1936-1939-yillarda professor M. E. Masson rahbarligidagi Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi, 1961-yili B. Ya. Staviskiy boshchiligidagi Sharq xalqlari muzeyi va Davlat Ermitaji arxeologik ekspeditsiyasi, 1959-yildan professor G. A. Pugachenkova boshliq Oʻzbekiston Respublikasi Sharqshunoslik instituti ekspeditsiyasi, 1972-yildan professor V. M. Masson boshchiligidagi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya Institutining Baqtriya ekspeditsiyasi, 1980-yildan akademik A. A. Askarov boschiligidagi kompleks ekspeditsiyasi, 1993-yildan professor T. Shirinov boshchiligidagi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Arxeologiya Institutining Pyer Lerish boshchiligidagi Fransiya Ilmiy tadqiqotlar Instituti Milliy Markazi va Kyudzo Kato boshchiligidagi Yaponiyaning Buyuk Ipak Yoʻli Akademiyasi bilan hamkorlikda olib borayotgan ekspeditsiyalari katta ahamiyatga ega boʻldi. Natijada, miloddan avvalgi I ming yillik ortalaridan tortib, XVII asrga qadar Termiz shahri xalqlarining moddiy va maʼnaviy madaniyatini yorituvchi koʻplab arxeologik dalillar qoʻlga kiritildi. Mazkur ekspeditsiyalar tarkibida Termiz Davlat Universitetining arxeolog olimlari ham faol ishtirok etib kelmoqdalar.

Rivoyatlarga koʻra, Termizni miloddan avvalgi VII asrda Baqtriyaning birinchi podshosi Zaroastr bunyod etgan. Miloddan avvalgi VI asrda bu yerlarni bosib olgan Eron Ahamoniylari Termizni juda koʻhna shahar deb taʼriflashgan. Shahar Aleksandr Makedonskiy bosqiniga qadar Ahamoniylar davlatiga boʻysungan.

Termizning tarixiga kirgan ilk nomlaridan biri Taramasta — Taramata (baqtrcha — daryo qirgʻogʻi) boʻlgan. MIloddan avvalgi 327 yili Aleksandr Makedonskiy Termizni zabt etib, shaharni oʻz nomi bilan Aleksandriya deb ataydi. Aleksandr Makedonskiy hukmronligi tugaganidan keyin Grek-Baqtriya davlatining asoschisi Demetriy shaharga Demetris nomini beradi. Miloddan avvalga I asrda Grek-Baqtria davlatining kushonlar tomonidan tor-mor qilinishi munosabati bilan Termiz, yozma manbalarning guvohlik berishicha, Ta-limmi shahri deb Xitoy manbalarida esa, Tu-mi (Tami) deb atala boshlaydi.
Termiz asosan kushonlar davrida (mil. avv. I — mil. III asrlar) yuksak rivojlanadi. Bu davrda Termiz Hindiston bilan gʻarb, shimol, sharq mamlakatlari bilan boʻgʻlaydigan savdo yoʻllaridagi yirik shaharga aylanadi. Termizda koʻplab budda ibodatxonalari va moʻla-maqbaralar quriladi.

V-VI asrlarda Termiz yuz bergan urushlar oqibatida goh eftaliylar hukmronligi, gohida eron sosoniylari hukmronligi ostida boʻldi. VII asrdab boshlab Termizni termizshohlar sulolasi boshqardi. 705 yili Termizni arab istilochilari zabt etdilar.
IX-XII asrlarda Termiz yirik feodal shahar sifatida maʼmuriy, savdo, hunarmandchilik va ilm-maʼrifat markaziga aylandi. Bu davrda shaharni oʻrab turgan istehkom devorning uzunligi 10&nbsp;km ni tashkil etib, 9 ta darvozasi boʻlgan. Shu davrda Termizda dunyoga mashhur boʻlgan shoirlar, allomalar, muhaddislar, diniy va dunyoviy olimlar yetishib chiqdi.

IX-XII asrlarda Termiz Gʻaznaviylar, Saljuqiylar va Qoraxoniylar davlarlari tasarrufida boʻldi. 1206-yili Xorazmshoh Muhammad davlati ixtiyoriga oʻtdi. 1220-yili Chingizxon qoʻshinlari tomonidan 11 kunlik qamaldan song vayron qilindi.
XIII asrning ikkinchi yarmidan boshlab Termiz eski oʻrnida emas, sharqroqda Sulton Saodat maqbarasi tevaragida yana rivojlandi. Temuriylar davlati tarkibiga oʻtgandan keyin u gullab-yashnaydi va Shahri gʻulgula nomini oldi.

Termiz Shayboniylar davlati tasarrufiga oʻtgandan keyin ham rivojlanishda davom etdi. Kohna Termiz qalʼasini qayta tiklash ishlari olib borildi. Minoralar, masjidlar va xonaqohlar qurildi.

Ilm-maʼrifat rivoj topdi. XVIII asrning ikkinchi yarmida olib borilgan oʻzaro janglar, taxt talashishlar tufayli Termiz butunlay vayron boʻldi. Faqat Salovat va Pattakesar qishloqlarigina saqlanib qoldi. Masjidlar, minoralar va saroylar quladi.
XVII asrning ikkinchi yarmida Surxondaryo boʻyidagi Koʻhna Termizdan janubda Pattakesar qishlogʻi paydo boʻldi. Qishloqning kengayib borishi hisobiga oradan bir asr oʻtgandan keyin hozirgi Termiz shahri qad koʻtardi. Yangi Termizning vujudga kelishi Rossiya-Angliya munosabatlarining keskinlashgan davriga toʻgʻri keldi-ki, Rossiya bu joylarda oʻz taʼsirini kuchaytirish maqsadida Oʻrta Osiyoga harbiy yurishlarini boshlab yuborgan edi.

1873-yilning 28-sentabridagi shartnoma Buxoroni Rossiyaga qaram davlatga aylantirgan boʻlsa, 1888-yil 23-iyundagi qoʻshimcha shartnoma ruslarning Termizga kelishi va bu yerda istehkomlar qurish masalasini hal qilgan edi. 1893-yilning 15-yanvarida Termiz Buxoro amiri tomonidan Rossiya hukumatiga berilgan edi. Yangi Termizda Rossiya manfaatini himoya qilish maqsadida qurilishlar boshlandi, koʻplab harbiy qismlar keltirildi. Tuproqqoʻrgʻon va mustahkam istehkom qurildi. Termir yoʻl qurilishi, telegraf, aloga, elektr tarmoqlarining tortilishi Termizning rivojlanishi va Amudaryo boʻyidagi harbiy-strategik ahamiyatga ega boʻlgan shaharga aylanishiga olib keldi.

=== Mustaqillik yillarida ===
Mustaqillik yillarida Termiz chiroyini yanada ochdi, shahar koʻchalari boshqadan qurilib, ravon va keng koʻchalarga aylantirildi, istirohat bogʻlari, sharqona usuldagi muhtasham va obod bozorlar, zamonaviy maʼmuriy binolar, oʻyingohlar, teatr va kinoteatrlar, ilm-fan maskanlari barpo etildi, borlari taʼmirlandi. Qisqasi, shaharning qiyofasi tanib boʻlmas darajada oʻzgardiki, bu oʻz navbatida har bir termizlik qalbida quvonch va faxrlanish hissini uygʻotmoqda.

[[1999]]-yil [[noyabr]] [[oy (vaqt birligi)|oy]]ida [[UNESCO]] Bosh konferensiyasining [[Parij]]da boʻlgan 30-majlisida [[Markaziy Osiyo]]ning qadim shahrlaridan biri Termiz shahrining 2500 yillik [[yubiley]]ini 2001-yilda xalqaro miqyosida nishonlashga qaror qilindi. Mazkur qaror munosabati bilan [[Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi|Ozbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi]] 1999-yilning 27-dekabrida „Termiz shahrining 2500 yillik yubileyini 2001-yilda oʻtkazish va unga tayyorgarlik koʻrish toʻgʻrisida“ maxsus qaror qabul qilindi.
== Iqlimi ==
Termez iqlimi yumshoq, ammo nisbatan sovuq qish (issiq kunlar va salqin kechalar bilan, baʼzan juda qattit sovuq yoki qor yogʻishi mumkin) va juda issiq yoz bilan issiq choʻl iqlimi bilan kechadi.

Yogʻngarchilikning katta qismi noyabrdan aprel oylari qadar yogʻadi. Oʻrtacha yillik namlik-55%. Oʻrtacha yillik shamol tezligi 2,9&nbsp;m/s ni tashkil qiladi.
Oʻrtacha yillik harorat +17,5&nbsp;°C
2014-yil 4-fevralda, shahar kuzatuvlar butun tarixi davomida haroratning mutlaq minimali −21,7&nbsp;°C qayd etildi<ref>http://pogoda.ru.net/records1.php {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130424042752/http://www.pogoda.ru.net/records1.php |date=2013-04-24 }} Absolyutniy minimum yanvarya</ref>.

{{Joy iqlimi
 | Uzunlik    = 
 | Joylashuv oʻrni = 
 | Joy_ot =Termiz 
|url=[http://pogoda.ru.net/climate/38927.htm Погода и климат]
| Yan_oʻr=4.2          | Yan_oʻr_yogʻin=24
| Fev_oʻr=6.7          | Fev_oʻr_yogʻin=24
| Mar_oʻr=12.1           | Mar_oʻr_yogʻin=37
| Apr_oʻr=18.9            | Apr_oʻr_yogʻin=23
| May_oʻr=24.6            | May_oʻr_yogʻin=9
| Iyn_oʻr=29.1            | Iyn_oʻr_yogʻin=2
| Iyl_oʻr=30.5          | Iyl_oʻr_yogʻin=0
| Avg_oʻr=28.4           | Avg_oʻr_yogʻin=0
| Sen_oʻr=22.8           | Sen_oʻr_yogʻin=1
| Okt_oʻr=16.5           | Okt_oʻr_yogʻin=3
| Noy_oʻr=10.8            | Noy_oʻr_yogʻin=11
| Dek_oʻr=5.6         | Dek_oʻr_yogʻin=21
| Yil_oʻr=17.5            | Yil_oʻr_yogʻin=155
| Yan_oʻr_min=-0.3      | Yan_oʻr_maks=10.4
| Fev_oʻr_min=1.7      | Fev_oʻr_maks=13.3
| Mar_oʻr_min=6.5     | Mar_oʻr_maks=18.9
| Apr_oʻr_min=12.0     | Apr_oʻr_maks=26.6
| May_oʻr_min=16.5       | May_oʻr_maks=32.8
| Iyn_oʻr_min=19.9       | Iyn_oʻr_maks=38.0
| Iyl_oʻr_min=21.4      | Iyl_oʻr_maks=39.7
| Avg_oʻr_min=19.2      | Avg_oʻr_maks=38.0
| Sen_oʻr_min=13.9        | Sen_oʻr_maks=32.8
| Okt_oʻr_min=8.6        | Okt_oʻr_maks=25.8
| Noy_oʻr_min=4.7      | Noy_oʻr_maks=18.8
| Dek_oʻr_min=1.0      | Dek_oʻr_maks=12.1
| Yil_oʻr_min=10.4      | Yil_oʻr_maks=25.6
| Yan_m_maks=23.8       | Yan_m_min=-19.7 
| Fev_m_maks=30.1        | Fev_m_min=-21.7
| Mar_m_maks=34.4       | Mar_m_min=-7.9
| Apr_m_maks=38.7       | Apr_m_min=-2.0
| May_m_maks=43.6       | May_m_min=-0.1
| Iyn_m_maks=46.5       | Iyn_m_min=11.4
| Iyl_m_maks=47.0       | Iyl_m_min=12.9
| Avg_m_maks=46.3       | Avg_m_min=9.3
| Sen_m_maks=41.5       | Sen_m_min=2.8
| Okt_m_maks=37.5       | Okt_m_min=-4.2
| Noy_m_maks=32.4       | Noy_m_min=-11.0
| Dek_m_maks=26.7       | Dek_m_min=-18.4
| Yil_m_maks=47.0       | Yil_m_min=-21.7
|}}

== Diplomatik missiya ==
2018-yilning oktabr oyidan boshlab Termizda Afgʻonistonning bosh konsulligi faoliyat yuritib kelmoqda.
== Mahshur insonlari ==
[[Lev Rovnin Ivanovich]] (1928—2014) — sovet neft geologi va davlat arbobi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1968), Lenin mukofoti laureati<ref>{{Veb manbasi |url=https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9280 |title=Ровнин Лев Иванович |access-date=2022-07-10 |archive-date=2022-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220221204220/https://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=9280 |deadlink=no }}</ref>.

Valeriy Xalilov Mixaylovich (1952—2016) — rus dirijyori, bastakor general-leytenant (2010). Rossiya Federatsiyasi xalq artisti (2014)<ref>[https://uz.sputniknews.ru/20161225/Halilov-Uzbekistan-biografiya-4471188.html Valeriy Xalilov: glavniy dirijer Rossii iz Termeza]</ref>..

Vyacheslav Beliy Vladimirovich (1945—2020) — sovet va rus fizigi, fizika-matematika fanlari doktori, RSFSR Davlat mukofoti laureati (1991).

Bilesuvarli Araz
== Manbalar ==
{{Manbalar}}

== Adabiyot ==
* Rtveladze E., Aminov M., Surxondaryo, T., 1996;
* Pugachenkova G. A., Muzey pod otkroʻtoʻm nebom, T., 1996;
* Roʻziyev A. N., Surxondaryo viloyati T., 1996;
* Mirzayev J., Termiz tarixi, T., 2001.

== Havolalar ==
* [http://www.meridian-hotel.com 4 star Meridian hotel in Termez]
* [http://travel.sv.uz Travel guide to Termez, history of Termez] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090509091159/http://travel.sv.uz/ |date=2009-05-09 }}
* [http://archaeomuseum.freenet.uz http://archaeomuseum.freenet.uz] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20081017145238/http://archaeomuseum.freenet.uz/ |date=2008-10-17 }}
* [http://foto.rambler.ru/users/gmamedaliev/termez/ Termez Photos] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20060618082218/http://foto.rambler.ru/users/gmamedaliev/termez/ |date=2006-06-18 }}

{{wikify}}

{{Oʻzbekiston shaharlari}}
{{Surxondaryo viloyati}}

{{OʻzME}}

[[Turkum:Oʻzbekiston shaharlari]]
[[Turkum:Termiz| ]]
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]]
[[Turkum:Aleksandr asos solgan shaharlar]]
[[Turkum:Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatiga nomzodlar]]