Ziyosfera

Timsoh koʻli

Timsoh koʻli yoki Krokodil koʻli (arabcha: بُحَيْرة التِّمْسَاح‎‎) Nil deltasidagi Misr koʻli. Oʻrta yer dengizidan Suvaysh qoʻltigʻiga Achchiq koʻllar hududi orqali choʻzilgan yoriq boʻylab rivojlangan havzada joylashgan[1]. 1800-yilda suv toshqini Tumilot vodiysini toʻldirdi, buning natijasida Timsoh qirgʻoqlari toshib ketdi va suv janubga, taxminan toʻqqiz mil (14 km) uzoqlikdagi Achchiq koʻllarga oqib ketdi[2]. 1862-yilda koʻl Qizil dengiz suvlari bilan toʻldi va Suvaysh kanalining bir qismiga aylandi[3].

Timsoh koʻli
arabcha: بُحَيْرة التِّمْسَاح‎‎
Markazdan oʻngda Timsoh koʻli tasvirlangan Nil deltasi xaritasi
Markazdan oʻngda Timsoh koʻli tasvirlangan Nil deltasi xaritasi
MamlakatMisr Misr
RegionIsmoiliya muhofazasi
Yuzasi14 km²
Hajmi0,08 km³

Geografiyasi

Timsoh koʻli Qizil dengiz va Oʻrta yer dengizi oʻrtasidagi boʻyinni qamrab olgan chuqurlikda joylashgan[4]. Pasayishning eng past nuqtalari sayoz tabiiy koʻllarni hosil qiladi, ulardan biri Timsohdir[4]. Timsoh koʻlining maydoni 5,4 kvadrat milyani egallaydi[5]. Koʻlning katta qismi botqoq va chuqurligi kamdan-kam hollarda 3 futdan (1 metr) oshadi[6].

Qadim zamonlarda Timsoh koʻli Qizil dengizning shimoliy chekkasi boʻlganligi taʼkidlangan[7][8].

1863-yil 4-martda Timsoh koʻlining shimoliy qirgʻogʻida noib Ismoil posho sharafiga nomlangan Ismoiliya shahri paydo boʻldi[9]. Koʻlga bir nechta plyajlar, jumladan Musulmon yoshlari, Fayrouz, Melaha, Bahriun, Taaven va bir nechta Suvaysh kanali maʼmuriyati plyajlari qaraydi[5].

Kanallari

Firʼavnlar kanali

Fir’avnlar kanalining taxminiy joylashuvi
Asosiy maqola: Firʼavnlar kanali

Timsah koʻli, ehtimol, taxminan 4000 yil oldin Misrning Oʻrta qirolligi davrida kanal qurilishi uchun toʻsiq boʻlgan[10] va Doro I tomonidan kengaytirilgan[11].

Suvaysh kanali

Timsoh koʻlining shimoliy qirgʻogʻida Ismoiliyadagi Suvaysh kanali, 1860. Bu segmentning tugallanishi Manzala koʻlidan Timsoh koʻliga suv olib keldi.

Timsoh koʻli yaqinida Suvaysh kanali qurilishi 1861-yilda koʻlning shimoliy segmentida boshlangan[12]. Dastlabki tayyorgarliklar 10 000 ishchini joylashtirish uchun shiyponlar qurish, bugʻ arra tegirmonlari, koʻp miqdorda gʻildirak aravalari va yogʻoch taxtalar olib kelishni oʻz ichiga olgan[12]. 3000 ishchi 1861 va 1862-yillarda Nil daryosidan Timsoh koʻliga kanal (Ismoiliya kanali) qazdi va bu hududga toza suv olib keldi[12][13]. Shuningdek, shu nuqtada kanal boʻylab yarim port qurish taklif qilingan[14]. Manzala koʻlini Timsoh koʻli bilan bogʻlagan Suvaysh kanalining Ismoiliya qismi 1862-yil noyabrida qurib bitkazildi[13]. Segmentning qurilishi majburiy mehnat bilan yakunlandi, bu esa ishchi kuchini 18 000 kishigacha kengaytirdi[12][13]. Xandaqning kengligi 50 fut (15 m), chuqurligi 4-6 fut boʻlgan va Timsoh koʻlini Oʻrta yer dengizi bilan bogʻlagan[12]. 1862—1863-yillarda Timsoh koʻlining janubida ish boshlandi, chunki kengayish shimoliy segmentda davom etdi[12]. 1862-yil martidan boshlab Ismoil posho 1864-yilda bu amaliyotni qonundan tashqariga chiqarguniga qadar kanal qurilishida majburiy mehnatdan foydalanilgan[13]. Kanal natijasida Manzala koʻlidan suv Timsoh koʻliga oqib tushdi[13]. Kengayish shimoliy segmentda 1867-yilgacha va janubiy segmentda 1876-yilgacha davom etdi[12].

Atrof-muhiti

Shoʻrlanishi

Timsoh koʻli shoʻr koʻl boʻlib, shoʻrligi sezilarli darajada oʻzgarib turadi[6]. Insoniy muhandislik loyihalari shoʻrlanishga taʼsir koʻrsatdi, natijada koʻl biotasi oʻzgaradi[6]. Suvaysh kanali qurilishidan keyin 1871-yildayoq shoʻrlanishning kamayishi qayd etilgan, keyinchalik Nil daryosidan kanalning kengayishi va boshqa qurilish loyihalari koʻlga chuchuk suv oqimini oshirgan[6]. El-Gamil chiqishi Timsoh koʻlining shoʻr suvining asosiy manbai boʻlib xizmat qiladi[6]. Timsohning asosiy chuchuk suv manbai 1966-yilda Asvon toʻgʻoni bu oqimlarni toʻxtatgunga qadar har yili Nil suv toshqini boʻlgan, biroq yer osti suvlari ham koʻlning chuchuk suv taʼminotining katta qismini tashkil qiladi[6]. Timsoh koʻli shoʻrlanishning qatlamlanish oʻzgarishini va shoʻrlanishning mavsumiy sirt oʻzgarishini boshdan kechiradi va soʻnggi oʻn yilliklarda chuchuk suv taksonlari shoʻr taksonlardan oʻzib ketmoqda[6].

Ifloslanishi

2002-yilda mahalliy aholi koʻldan isteʼmol qiladigan baliq va qisqichbaqasimonlar turlarida polisiklik aromatik uglevodorodlar (PAH) konsentratsiyasini tekshirish boʻyicha tadqiqot oʻtkazildi[15]. Namunalarga tilapiya, qisqichbaqalar, ikki pallalilar, mollyuskalar va gastropodlar kiradi[15]. Natijalar shuni koʻrsatdiki, qisqichbaqalar „boshqa turlarga qaraganda umumiy va kanserogen PAHlarning sezilarli darajada yuqori konsentratsiyasini oʻz ichiga olgan, mollyuskalarda esa PAH sezilarli darajada past boʻlgan“[15].

2003-yilda bir qator guruhlar koʻlni ifloslanishdan xalos etishga harakat qilishdi[16]. Bu mahalliy hamjamiyat uchun muhim voqea boʻldi, chunki koʻl shahar va baliqchilar uchun iqtisodiy ahamiyatga ega[16].

Manbalar

  1. ↑ Gmirkin, Russell E.. Berossus and Genesis, Manetho and Exodus. Continuum International Publishing Group, 2006 — 231-bet. ISBN 0-567-02592-6. 
  2. ↑ Hoffmeier, p.43
  3. ↑ Stanley, p.32
  4. ↑ 4,0 4,1 Jerry R. Rogers, Glenn Owen. Water Resources and Environmental History. ASCE Publications, 2004 — 124-bet. ISBN 9780784475508. Qaraldi: 2009-yil 10-aprel. 
  5. ↑ 5,0 5,1 „Ismailia“. Qaraldi: 2009-yil 9-aprel.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Stephan Gollasch, Andrew N. Cohen. Bridging Divides: Maritime Canals as Invasion Corridors. Springer, 2006 — 229-bet. Qaraldi: 2009-yil 10-aprel. 
  7. ↑ The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, s.v. „Suez Canal“. Accessed 14 May 2008.
  8. ↑ Naville, Édouard. „Map of the Wadi Tumilat“ (plate image), in The Store-City of Pithom and the Route of the Exodus (1885). London: Trubner and Company.
  9. ↑ Nourse, p.54
  10. ↑ Shea, William H. „A Date for the Recently Discovered Eastern Canal of Egypt“ Bulletin of the American Schools of Oriental Research, No. 226 (Apr., 1977), pp. 31-38
  11. ↑ Paice, Patricia „Persians“ in Kathryn A. Bard and Steven Blake Shubert, eds. Encyclopedia of the Archeology of Ancient Egypt(New York: Routledge, 1999),
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 12,6 Royal Statistical Society (Great Britain), Statistical Society (Great Britain).. Journal of the Royal Statistical Society. Royal Statistical Society, 1887 — 503–509-bet. Qaraldi: 2009-yil 10-aprel. 
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 W.O. Henderson. The Industrial Revolution on the Continent: Germany, France, Russia 1800-1914. W.O. Henderson, 2006 — 151-bet. ISBN 9780415382021. Qaraldi: 2009-yil 10-aprel. 
  14. ↑ Rogers, Jerry R.; Brown, Glenn Owen; Garbrecht, Jürgen. Water Resources and Environmental History. ASCE Publications, 2004 — 124-bet. ISBN 0-7844-0738-X. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 „US EPA“. 2009-yil 11-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 9-aprel.
  16. ↑ 16,0 16,1 Yasmine El-Rashidi. „Making a city livable“. Al-Ahram News. Qaraldi: 2009-yil 9-aprel.

Adabiyotlar

Havolalar

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Timsoh_ko%CA%BBli" dan olindi