Tulixon sahifasining manbasini koʻrish

'''Tulixon''', Tuli, Tuluy (taxminan 1192—1232) — [[Chingizxon]]nchng kenja oʻgʻli, otasining harbiy ishlar boʻyicha bosh maslahatchisi, sarkarda. [[Moʻgʻullar davlati]]nint 4 udusidan birining egasi. T. ulusi 50 ming xonadondan iborat boʻlgan. T. "yeke(baligʻ)noʻyon" (ulugʻ janob, xoja) va "ezden" (hukmdor) kabi unvonlar bilan atalgan, u otasi mulki(yurt)ga merosxoʻr boʻlgan. 1211 — 15 yillarda Chingizxonning [[Shimol|Shim.]] [[Xitoy]]ga qilgan yurishlarida akalari ([[Joʻji]], [[Chigʻatoy]], [[Oʻqtoyxon|Oʻqtoy]]) bilan birga qatnashgan. [[Moʻgʻullar istilosi]] davrida otasi bilan [[Buxoro]]ni egallagan (1220). 1220-yil Tagʻochor noʻyon bilan 80 ming kishilik qoʻshinga bosh boʻlib [[Xuroson]]ning [[Marv]], [[Nishopur]], [[Hirot]] kabi shaharlari, Tuye, Sabzavor, Jojarm, [[Niso]], Obivard, [[Saraxs]], Qof viloyatlarini 3 oy davomida bosib olib vayron qilgan. Soʻnfa otasi farmoniga koʻra, Toliqon, soʻng [[Badaxshon]] viloyatlari sari yoʻnalib otasi oʻrdusiga kelib qoʻshilgan. Chingizxon vafotidan soʻng (1227) 129 minglik moʻgʻul qoʻshinidan 104 ming nafari hamda Moʻgʻuliston, Xitoy, [[Qirgʻizlar]] yeri T. ixtiyoriga berilgan. 1229-yildagi moʻgʻul [[shahzoda]]lari, noʻyonlari qurultoyi Chingizxonning 3oʻgʻli Oʻqtoyni buyuk [[qoon]] (xon) etib taxtga oʻtirganligini qonuniylashtirmaguncha T. otasining udeli — [[Xalxa]]Mongoliyani boshqargan. 1229—30 yillar Xitoy yurishidan qaytishda yoʻlda kasal boʻlib vafot etgan. [[Moʻgʻul tili]]da "tuli" — [[koʻzgu]] maʼnosini bildiradi. T. vafotidan soʻng "koʻzgu" atamasini qoʻllash taqiklangan, uning mulkiga xotini Surxuktani (kerayit malikasi, xristian dinida boʻlgan) egalik qilgan. T. moʻgʻullar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlgan. Bu avlod vakillaridan ulugʻ qoonlar chiqqan (1248—1634). T.ning oʻgʻli [[Huloku]] [[Eron]]dagi [[elxon]]iylar sulolasiga asos solgan. Ichki Moʻgʻulistonda hanuzgacha T.ning [[maqbara]]si deb hisoblanadigan koʻhna [[ibodatxona]] mavjud.

Manba.Rashia addin, Sbornikletopisey, t. 1—3, M., 1952—1960; Karpini P, Istoriya mongolov, M., 1957.

== Adabiyot ==
* Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

{{OʻzME}} <!-- Bot tomonidan yaratildi -->

[[Turkum:Osiyo tarixi]]
[[Turkum:Mongoliya]]
[[Turkum:Kishilar]]


{{chala}}