Yangon sahifasining manbasini koʻrish

{{Turar-joy bilgiqutisi
|name                    = Yangon
|native_name             = ရန်ကုန်
|native_name_lang        = <!-- ISO 639-1 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead -->
|settlement_type = Shahar
|image_skyline = {{multiple image
 |total_width        = 270px
 |perrow             = 1/2/2/1
 |border             = infobox
 |image1             = ShwedagonPagoda.jpg
 |alt1               = 
 |image2             = 2016 Rangun, Dawny budynek Sądu Najwyższego (13).jpg
 |alt2               = 
 |image3             = Yangon downtown at night.jpg
 |image4             = 2016_Rangun,_Ratusz_(18).jpg
 |alt4               = 
 |image5             = 2016 Rangun, Sąd rejonowy (02).jpg
 |alt5               = 
 |image6             = KandawgyiLake (cropped).jpg
 |alt6               = 
 }}
|imagesize               = 
|image_alt               = 
|image_caption           = 
|image_flag              = File:Flag of Yangon Region.svg
|flag_alt                = 
|image_seal              = 
|seal_alt                = 
|image_shield            = 
|shield_alt              = 
|etymology               = 
|nickname                = 
|motto                   = 
|image_map               = 
|map_alt                 = 
|map_caption             = 
|pushpin_map             = Myanmar#Southeast Asia#Asia
|pushpin_map_alt         = 
|pushpin_map_caption     = Yangon shahri, Myanma
|pushpin_label_position  = left
|coordinates             = {{Coord|16.795|N|96.160|E|format=dms|type:city_region:MM|display=inline,title}}
|coor_pinpoint =
|coordinates_footnotes =
|subdivision_type = Mamlakat
|subdivision_name = {{flag|Myanmar}}
|subdivision_type1 = Myanmaning maʼmuriy boʻlinmalari
|subdivision_name1 = [[Yangon viloyati]]
|subdivision_type2 =
|subdivision_name2 =
|subdivision_type3 =
|subdivision_name3 =
|established_title = Asos solingan
|established_date = {{circa|1028–1043}} CE
|founder =
|seat_type =
|seat =
|government_footnotes =
|government_type =
|governing_body =
|leader_party =
|leader_title = Mayor
|leader_name = Bo Htay{{citation needed|date=January 2023}}
|leader_title1 =
|leader_name1 =
|leader_title2 =
|leader_name2 =
|leader_title3 =
|leader_name3 =
|leader_title4 =
|leader_name4 =
|unit_pref = Metric
<!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->
<!-- for references: use <ref> tags -->
|area_footnotes =
|area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> -->
|area_note =
|area_water_percent =
|area_rank =
|area_blank1_title =
|area_blank2_title =
<!-- square kilometers -->
|area_total_km2 =
|area_land_km2 =
|area_water_km2 =
|area_urban_km2 = 598.75
|area_rural_km2 =
|area_metro_km2 = 10170
|area_blank1_km2 =
|area_blank2_km2 =
<!-- hectares -->
|area_total_ha =
|area_land_ha =
|area_water_ha =
|area_urban_ha =
|area_rural_ha =
|area_metro_ha =
|area_blank1_ha =
|area_blank2_ha =
|length_km =
|width_km =
|dimensions_footnotes =
|elevation_footnotes =
|elevation_m =
|population_footnotes =
|population_as_of =2014-yil Birma aholini roʻyxatga olish
|population_total =
|population_density_km2 = auto
|population_note =
|population_demonym =
|timezone1 = [[Osiyo/Yangon]] yoki [[Osiyo/Rangun]]
|utc_offset1 = +06:30
|timezone1_DST =
|utc_offset1_DST =
|postal_code_type =
|postal_code =
|area_code_type =
|area_code =
|area_codes = <!-- for multiple area codes -->
|iso_code = [[ISO 3166-2:MM|MM06]]
|website = {{URL|yangon.gov.mm/}}
|module =
|footnotes =
}}
'''Yangon''', Rangun — [[Myanma]]ning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi, eng katta shahri<ref>"Yangon." ''Vocabulary.com Dictionary,'' Vocabulary.com, https://www.vocabulary.com/dictionary/Yangon . Accessed 30 Jan. 2024.</ref><ref>{{Citation |title=Rangoon, n. |date=2023-03-02 |work=Oxford English Dictionary |url=http://dx.doi.org/10.1093/oed/1808019758 |access-date=2024-01-30 |publisher=Oxford University Press|doi=10.1093/oed/1808019758 }}</ref> va Yangon viloyatining maʼmuriy markazi. 2006-yilgacha mamlakat poytaxti. Shundan keyin poytaxt [[Neypido]] shahriga koʻchirilgan<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm |title=Burma's new capital stages parade |work=BBC News |date=27 March 2006 |access-date=3 August 2006 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203065423/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm |url-status=live}}</ref>. Aholisi 2,5 mln. kishi (1990-yillar boshi). [[Yangon daryosi]] boʻyida, [[Andaman dengizi]]ning [[Moutama qoʻltigʻi]] yaqinida joylashgan. Iqlimi tropik, [[musson]]li, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 27°, aprelniki 29°, yiliga 2000&nbsp;mm dan ziyod yogʻin yogʻadi. Transport yoʻllarining muhim chorrahasi<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm |title=Burma's new capital stages parade |work=BBC News |date=27 March 2006 |access-date=3 August 2006 |archive-date=3 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203065423/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4848408.stm |url-status=live}}</ref> . Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yangon portiga okean kemalari ham kira oladi. Mamlakatning asosiy sanoat korxonalari Yangon va uning atrofida joylashgan. Sholi oqlash, taxta tilish, yogʻmoy, toʻqimachilik, farmatsevtika, jut, neftni qayta ishlash, poʻlatprokat, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda anʼanaviy badiiy buyumlar va turli matolar, poyabzallar tayyorlanadi<ref name="bygone">{{cite news |last=Martin |first=Steven |date=30 March 2004 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm |title=Burma maintains bygone buildings |work=BBC News |access-date=22 May 2006 |archive-date=8 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080408162817/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/3578993.stm |url-status=live}}</ref>. Yangonda mamlakatning savdotransport va bankmoliya ishlari amalga oshiriladi. Universitet, muzeylar, milliy kutubxona, nafis sanʼat maktabi va boshqalar bor. Shahar ilk bor buddaviylarning muqaddas joyi — [[Shuedagoun stupasi]] (ibodatxonasi) atrofida qishloq sifatida (avval [[Okkala]], keyinroq [[Dagon]] deb atalgan) vujudga kelgan. 1852-yilda inglizlar bosib olgan. 1862-yildan inglizlarning Myanma mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1948-yilda shaharda mamlakat mustaqilligi eʼlon qilingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Shuedagoun pagodasi majmuasi (mil. av. V asr) saqlangan<ref>{{cite news |title=As Myanmar Modernizes, Architectural Gems Are Endangered |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/06/04/299058830/as-myanmar-modernizes-architectural-gems-are-endangered |access-date=8 April 2017 |publisher=NPR |date=4 June 2014 |archive-date=15 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615191503/https://www.npr.org/sections/parallels/2014/06/04/299058830/as-myanmar-modernizes-architectural-gems-are-endangered |url-status=live}}</ref>.
== Etimologiyasi ==
Dastlab Oukkala qishlogʻi, XI asrdan — Dagon, 1775-yilda shahar Yangon deb oʻzgartirildi — bu ikki birmacha yang va koun soʻzlarining birikmasidan iborat boʻlib, ular tarjimada mos ravishda „dushmanlar“ va „oxir“ degan maʼnoni anglatadi. Shunday qilib, shahar nomini „Dushmanlikning oxiri“ deb tarjima qilish mumkin. Rangun mustamlaka nomi, ehtimol, birma tilining arakan lahjasida shahar nomining talaffuzining inglizchalashtirilishidan kelib chiqqan. 1989-yilgacha rus tilida shaharning inglizcha buzilgan nomi — Rangun ishlatilgan{{sfn|Поспелов|2002|с=491}}.
== Tarixi ==
=== Dastlabki davr ===
Yangon boy va qadimiy tarixga ega. Arxeologlarning fikriga koʻra, miloddan avvalgi V asrda [[Yangon daryosi]] boʻyida Oqqala degan aholi punkti boʻlgan. [[Okkala]] aholisi asosan baliqchilik bilan shugʻullangan<ref>{{Cite web |url=http://geosfera.info/aziya/myanma/1378-yangon-rangun.html |title=Янгон — Рангун |access-date=2014-06-26 |archive-date=2014-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140629100738/http://geosfera.info/aziya/myanma/1378-yangon-rangun.html |url-status=live }}</ref>. XI asr boshlarida (1028-1043) Okkala oʻrnida mon xalqining turar joyi paydo boʻlib, u [[Dagon]] nomi bilan mashhur boʻlgan<ref>Founded during the reign of King Pontarika, per {{книга |заглавие=Legendary History of Burma and Arakan |ссылка=https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog |год=1882 |издательство=The Government Press |страницы=[https://archive.org/details/legendaryhistor00smitgoog/page/n30 20] |язык=und |автор=Charles James Forbes Smith-Forbes}}; the kingʻs reign was 1028 to 1043 per {{книга |заглавие=History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824 |издательство=Frank Cass & Co. Ltd |год=1925 |место=London |страницы=368 |язык=en |автор=Harvey, G. E.}}</ref>. Dagon [[Shvedagon Pagodasi]] atrofida oʻsgan kichik baliqchilar qishlogʻi edi. 1755-yilda qirol [[Alaunpaya]] Dagonni bosib oldi va uni „Yangon“ deb oʻzgartirdi. Birinchi [[Angliya-Birma urushi]] (1824-1826) davrida inglizlar Yangonni bosib oldilar, ammo urush tugaganidan keyin shahar birmalarga qaytarildi. Shahar 1841-yilda yongʻin natijasida vayron boʻlgan<ref name=mcy>{{книга |заглавие=Megacity yangon: transformation processes and modern developments |isbn=3-8258-0042-3 |страницы=333—334 |издательство={{Нп3|LIT Verlag|Lit Verlag|en|LIT Verlag}} |mesto=Berlin |god=2006 |yazik=en |avtor=Kyaw Kyaw |otvetstvenniy=Frauke Krass, Hartmut Gaese, Mi Mi Kyi}}</ref>.
=== Mustamlaka davri ===

1852-yilda Ikkinchi Angliya-Birma urushidan keyin inglizlar Yangon va butun Quyi Birma ustidan nazorat oʻrnatdilar. [[Britaniya]] maʼmuriyati doimiy ravishda Yangonni Britaniya Birmasining savdo va siyosiy markaziga aylantirdi. Yangon 1857-yilgi [[Hindiston]] qoʻzgʻolonidan keyin soʻnggi Mugʻal imperatori [[Bahodurshoh II]] ning surgun qilingan joyi edi. Armiya muhandisi leytenant [[Aleksandr Freyzer]]ning rejalariga asoslanib, inglizlar sharqda [[Pazundong daryosi]], janub va gʻarbda Yangon daryosi bilan chegaralangan joyda, deltada muntazam toʻrga ega boʻlgan yangi shahar qurdilar. 1885-yilda Uchinchi Angliya-Birma urushi natijasida Yuqori Birma taslim boʻlganidan keyin Yangon butun Britaniya Birmasining poytaxti boʻldi<ref name="autogenerated4">{{cite web |url=http://www.bookrags.com/Yangon |title=Yangon Summary Review and Analysis |publisher=Bookrags.com |date=2005-10-17 |accessdate=2010-04-17 |archive-date=2006-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061128201939/http://www.bookrags.com/Yangon |url-status=live }}</ref>.

Gʻarbiy va anʼanaviy yogʻoch meʼmorchiligi qorishmasidan iborat boʻlgan bogʻlari va koʻllari bilan mustamlakachi Yangon „Sharqning bogʻ shahri“ nomi bilan mashhur boʻldi.

[[Ikkinchi jahon urushi]] boshlanishidan oldin Yangonning yarim millionlik aholisining taxminan 55% Hindiston va boshqa [[Janubiy Osiyo]] davlatlaridan, faqat uchdan bir qismi birmaliklar edi. Aholining qolgan qismini karenlar, birma xitoylari, anglo-birma va boshqalar tashkil etgan<ref name=tmmt>{{книга |заглавие=Indian Communities in Southeast Asia - Some Aspects of Indians in Rangoon |издательство=Institute of Southeast Asian Studies |год=1993 |страницы=585—587 |isbn=9789812304186 |язык=en |автор=Tin Maung Maung Than}}</ref>.

Yangon Rangun universitetining kommunistik talabalari boshchiligidagi milliy ozodlik harakatining markazi edi. Yangonda 1920, 1936 va 1938-yillarda Britaniya hukmronligiga qarshi uchta umummilliy ish tashlash boshlandi.

1942—1945-yillarda Yangon yapon qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1945-yil may oyida ittifoqchilar tomonidan ozod qilingan. Urush paytida shahar juda koʻp azob chekdi.

1948-yil 4-yanvarda Yangon Birma Ittifoqining poytaxti boʻldi.
=== Zamonaviy Yangon ===
1948-yilda Birma mustaqillikka erishganidan koʻp oʻtmay, koʻplab koʻcha va park nomlari Birma nomlari bilan almashtirildi. 1989-yilda shahar ingliz Rangun oʻrniga Yangon nomini qaytardi. Mustamlakachilikdan keyingi davrda Yangon faol rivojlandi. 1950-yillarda shaharning [[Taketa]], Shimoliy va Janubiy Okkalapa kabi hududlari sunʼiy yoʻldosh shaharlar sifatida qurilgan boʻlsa, 1980-yillarda [[Xlaingthaya]], [[Shvepita]] va Janubiy Dagon qurilgan. Katta Yangonning maydoni taxminan 600 km².
== Fiziografik xususiyatlari ==
Yangon Quyi Myanmada Yangon va [[Pegu]] daryolarining qoʻshilishida, [[Moutama koʻrfazi]]dan (Martaban) taxminan 30 km uzoqlikda joylashgan.
=== Iqlimi ===
Yangon iqlimi [[subekvatorial]]. Yomgʻirli mavsum maydan oktyabrgacha davom etadi, bu davrda yillik yogʻingarchilikning koʻp qismi tushadi; Quruq mavsumda (noyabrdan aprelgacha) yogʻingarchilik minimal. Quruq mavsumda havo issiq: oʻrtacha maksimal +37 °C aprelda, oʻrtacha minimal +24,3 °C<ref name=Peel>{{статья|заглавие=Updated world map of the Köppen–Geiger climate classification|издание=Hydrol. Earth Syst. Sci.|том=11|страницы=1633—1644|doi=10.5194/hess-11-1633-2007|ссылка=http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf|issn=1027-5606|язык=en|тип=journal|автор=Peel, M. C. and Finlayson, B. L. and McMahon, T. A.|год=2007|archivedate=2012-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120203170339/http://www.hydrol-earth-syst-sci.net/11/1633/2007/hess-11-1633-2007.pdf}}</ref>.
== Maʼmuriy boʻlinish ==
Mamlakat Yangon taraqqiyot qoʻmitasi (YCDC) tomonidan boshqariladi. Qoʻmita shaharsozlik masalalarini ham muvofiqlashtiradi. Shahar 4 ta tumanga boʻlingan. Tumanlar 33 ta tumanni birlashtiradi. Har bir tumanni obodonlashtirish va infratuzilmani rivojlantirish masalalari boʻyicha qarorlar qabul qiladigan tuman rahbarlari qoʻmitasi boshqaradi. Ularning yurisdiktsiyasi yoʻldosh shaharlarga taalluqli emas<ref>{{cite web| url=http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asianet/participating_cities/yangon.htm|url-status=dead| title=Yangon| accessdate=2006-08-13| publisher=Asian Network of Major Cities 21| archiveurl=https://web.archive.org/web/20060620010837/http://www.chijihon.metro.tokyo.jp/asianet/participating_cities/yangon.htm| archivedate=2006-06-20}}</ref>.
{|
|-
! style="width:200px;"|Gʻarbiy tuman (shahar markazi)
! style="width:200px;"|Sharqiy tuman
! style="width:200px;"|Janubiy tuman
! style="width:200px;"|Shimoliy tuman
|-
|
* [[Ahlon]]
* [[Bahan]]
* [[Dagoun]]
* [[Kiyaukta]]
* [[Kimdir]]
* [[Lanmadau]]
* [[Latha]]
* [[Pubdan]]
* [[Sunjaun]]
* [[Seikan (Yangona tumani)|Seikan]]
|
* [[Botataung]]
* [[Dagoun Seikan]]
* [[Sharqiy Dagon]]
* [[Shimoliy Dagon]]
* [[Shimoliy Okkalapa]]
* [[Pauza]]
* [[Janubiy Dagon]]
* [[Janubiy Okkalapa]]
* [[Tinganjun]]
|
* [[Mingala Taungniunt]]
* [[Dala (Yangona tumani)|Dala]]
* [[Daubon]]
* [[Seichi Kanaunto]]
* [[Tamve]]
* [[Taketa (Yangona tumani)|Taketa]]
* [[Yankin (Yangona tumani)|Yankin]]
|
* [[Insain (Yangona tumani)|Insain]]
* [[Hline]]
* [[Hlinetaya]]
* [[Kamayut]]
* [[Mayangon]]
* [[Mingaladon]]
* [[Shvepita]]
|}
== Aholisi ==
Yangon Myanmadagi eng gavjum shahar, ammo shahar aholisining hisob-kitoblari juda xilma-xildir (Myanmadagi oxirgi aholini roʻyxatga olish 1983-yilda oʻtkazilgan). [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]] 2010-yilda shahar aholisini 4,35 million kishi deb hisoblagan, ammo AQSh Davlat departamentining 2009-yilgi hisob-kitobiga koʻra, shahar aholisi 5,5 millionni tashkil etgan<ref name=usdos>{{cite web | url=http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35910.htm | title=Background note: Burma | accessdate=2010-03-06 | publisher=US Department of State | archive-date=2018-01-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180120180156/https://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/35910.htm | url-status=live }}</ref>. [[AQSh Davlat departamenti]]ning taxmini aniqroq boʻlishi mumkin, chunki BMT hisob-kitobida soʻnggi yigirma yil ichida shahar chegaralarining kengayishi hisobga olinmagan. 1948-yildan keyin shahar aholisi mamlakatning boshqa mintaqalaridan (asosan Birma) 1950-yillarda Janubiy Okkalapa va Taketa kabi sunʼiy yoʻldosh shaharlarga, 1990-yillarda esa Sharqiy, Shimoliy va Janubiy Dagonga koʻchishi tufayli shahar aholisi sezilarli darajada oʻsdi. Poytaxtni [[Neypido]]ga koʻchirish toʻgʻrisidagi qaror nomaʼlum miqdordagi davlat xizmatchilarining boshqa joyga koʻchirilishiga olib keldi.

Yangon — mamlakatdagi eng koʻp millatli shahar. Ikkinchi jahon urushidan oldin Yangon aholisining nisbiy koʻpchiligi hindlar edi, ammo bugungi kunda shahar aholisining asosiy qismi birma millatiga mansub. Katta jamoalarga [[Hindiston]] va boshqa [[Janubiy Osiyo]] mamlakatlari va birma xitoyliklari kiradi, ular hali ham asosan shahar markaziga tutashgan mahallalarda yashaydilar. Aralash nikohlar, ayniqsa, birma va xitoy oʻrtasida kam uchraydi. Shaharda shuningdek, [[Arakan]] va [[Karen]] aholisi ham katta.

Asosiy muloqot tili birma tilidir. Oʻrganish uchun mashhur tillar, ingliz tilidan tashqari, xitoy, yapon, fransuz va koreys tillari hisoblanadi<ref name=lang>{{статья|заглавие=Language training centres open doors to new worlds|ссылка=http://www.mmtimes.com/feature/edu/edu002.htm|издательство=The Myanmar Times|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080720094651/http://www.mmtimes.com/feature/edu/edu002.htm|archivedate=2008-07-20|accessdate=2009-01-01|язык=mis|автор=Kyaw Soe Linn and Phyo Wai Kyaw|число=14|месяц=5|год=2007}}</ref>.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

[[Turkum:Yangon| ]]
[[Turkum:Myanma aholi punktlari]]