Zarafshon (daryo) sahifasining manbasini koʻrish

{{Maʼnolari|Zarafshon (maʼnolari)}}{{Daryo bilgiqutisi|Tasvir=Река Зеравшан возле города Пенджикент (river Zarafshon by Panjakent).jpg|Tasvirga izoh=Zarafshon Tojikistonda|Xarita=Amudaryamap.jpg}}
'''Zarafshon''' ({{lang-tg|Зарафшон}}; {{lang-fa|زرافشان}} — zar — [[oltin]], afshon — sochuvchi; '''Mastchoh''') — [[Tojikiston]] va [[Oʻzbekiston]]dagi [[daryo]]. Avesto yodgorliklarida „Daytiya“ — „Ezgu suv“ deb yuritilgan; yunonlar hukmronligi davrida „Daytiya“ soʻzi yunonchaga aynan tarjima qilinib, Politimet — „Koʻp ezgu suv“ deb atalgan; daryoning Sugʻd, Jirt, Jon, Somjan shaklidagi nomlari ham maʼlum; pahlaviy (qad. forscha) tilida „Nomiq“ („Mashhur“, „Ezgu“), fors tilidagi manbalarda Rudi Mosaf, Rudi Shargʻ deyilgan; arabcha manbalarda esa Haramkom — „Muqaddas daryo“, [[Vodiy]] usSugʻd, Nahr ul-Buxoro kabi nomlari qayd etilgan; „Boburnoma“da Obi Koʻhak deb tilga olingan; keyinroq Daryoyi Koʻhak, <nowiki>XVIII</nowiki> asrdan 3. deb atala boshlagan. Uzunligi 877&nbsp;km, havzasining mayd. 41860&nbsp;km², shundan togʻli qismi 17710&nbsp;km², qolgani togʻ oldi qirlari va tekislikka toʻgʻri keladi. Zarafshon vohasida mil. av. 2ming yillik — 1ming yillik boshlarida yashagan oʻtroq aholi Zarafshondan kanalariqlar chiqarib dehqonchilik qilgan. <nowiki>I—IV</nowiki> asrlarda Zarafshondan suv oladigan [[Dargʻom kanali|Dargʻom]], Qalqonota, Shohrud, Romitan kabi yirik kanallar, SangiSaloh, Katta Beglik, Damdaryo kabi ariqlar qazilgan. Zominsuvdan qad. Varaqsar (hoz. Rabotxoja) qishlogʻi yaqinida arablar istilosi (712)dan ancha oldin qurilgan toʻgʻondan uchta [[ariq]] chiqarilgan. Eng shim.dagisi — Dargʻom arigʻi, qolgan ikkitasi temuriylar davrida Abbos va Qoraunas deb atalgan, keyinchalik ular Yangiariq va Qozonariq nomini olgan. Bu ariqlardan [[Samarqand]] shahridan janubdagi yerlar sugʻorilgan. Samarqand shahridan sharqdagi yerlarga suv keltiriluvchi Mirzaariq, Tuyatortar ariqlari <nowiki>V—VI</nowiki> asrlarda qazilgan degan maʼlumotlar bor. Qad. ariqlardan boʻlgan Narpay (Nahrpoy) Sugʻdning eng yirik irrigatsiya inshooti hisoblangan. Tabi Zarautsoy rasmlari. Zarafshon daryosining yuqori qismi. iyki, oʻsha davrlarda Samarqand sh. ham Zominsuvdan suv ichgan. [[Navoiy viloyati|Navoiy]] va [[Buxoro viloyati|Buxoro viloyatlaridagi]] [[Shofirkon]] (Shopurkom), Harkanrud (hoz. Qalqonrud), Xitraf yoki Govxitfar (hoz. Vobkentdaryo), [[Buxoro]] sh.ni suv bilan taʼminlovchi Rudizar (hoz. Shohrud) kanallari ham qad. suv inshootlaridandir. Ular haqidagi maʼlumotlar Narshaxiy, Istaxriy, Muqaddasiy asarlari (Yua.)da keltiriladi. 3. suvidan qadimdan Samarqand, Buxoro, [[Karmana]] mukofotlari bilan birga [[Qashqadaryo]] ([[Eski angor|Eski Angor]] kanali orqali) va [[Jizzax]] ([[Eski tuyatortar kanali|Eski Tuyatortar kanali]] orqali) mukofotlari yerlari ham bahramand boʻlib kelgan. 3. [[Turkiston tizmasi|Turkiston]], [[Zarafshon tizmasi|Zarafshon]] va [[Olay tizmasi|Olay togʻ tizmalari]] birikkan joy — Mastchoh (Koʻksuv) togʻ tugunidagi Zarafshon muzligidagi [[Mastchoh]] daryosi nomi bilan boshlanadi. Boshlanish joyidan qariyb 189&nbsp;km quyida, chapdan [[Fondaryo]] qoʻshiladi va 3. nomini oladi. Zominsuvga muzliklar va buloqlardan boshlanadigan 4200 ga yaqin irmoq quyiladi. Eng yiriklari — Fondaryo, [[Qoʻshtutdaryo]], [[Magʻiyondaryo]]. Tojikiston hududiga qarashli yuqori oqimida 3. Turkiston va Zarafshon togʻ tizmalari oraligʻida yon bagʻirlari baland va tik koʻtarilgan, koʻpchilik joylarida dara va tangilardan iborat tor vodiyda juda tez oqadi. Daryo vodiysi yirik irmoqlar kelib qoʻshiladigan joylardagina bir oz kengayadi. 3. Rabotxoja toʻgʻoni yaqinida Tojikiston hududidan chiqib, Oʻzbekiston Respublikasi chegarasiga kiradi va [[Samarqand viloyati|Samarqand]], Navoiy, Buxoro viloyatlaridan oqib oʻtadi. Samarqand sh. yaqinida (sharqrokda), Choʻponota tepaligi yonida 3. ikki tarmoqqa — [[Oqdaryo|Okdaryo]] (oʻng) va [[Qoradaryo (daryo)|Qoradaryo]] (chap)ga ajraladi. Ular [[Miyonqol|Miyonkol]] [[oraliq|o.ni]] hosil qilib, Navoiy viloyati [[Xatirchi tumani]] markazi — [[Yangirabot]] shaharchasi yaqinida birlashadi va yana 3. nomi bilan oqadi. 3. suvining 70—75% qismi Qoradaryo tarmogʻidan oqadi. Bu oraliqsa atrofdagi togʻlardan koʻplab soy oqib tushadi, suvning ozligi va sugʻorishga olinishi natijasida soylar 3. va uning tarmoqlarigacha yetib kelmay qurib qoladi. [[Navoiy]] sh. yaqinida, Boyqut va Toshrabot qishloqlari oraligʻida dare vodiysi ancha torayadi.
[[Fayl:Central Bukhara collector.jpg|thumb|250px|left|[[Markaziy Buxoro kollektori]] (kengaytirgan va chuqurlashtirgan Zarafshonning oʻzani) [[Jondor]] yaqinda]]
[[Fayl:Ayni zarafshon river.jpg|thumb]]
Soʻng jan.gʻarbiy yoʻnalishda oqib, [[Qizilqum]] choʻliga kirib boradi, [[Buxoro vohasi|Buxoro]], soʻng [[Qorakoʻl vohasi|Qorakoʻl vohalaridan]] oqib oʻtadi. Mana shu qismida ([[Qorakoʻl (shahar)|Qorakoʻl]] sh.gacha) Qorakoʻldaryo deb ham ataladi. Qorakoʻl sh.dan 3&nbsp;km yuqorida qurilgan toʻgʻon — suv taqsimlagichda 3. suvi kanallarga boʻlib yuborilgan. Toʻgʻondan quyida daryo oʻzani yana ikki tarmoqqa ajraladi: chapdagisi (kattarogʻi) — Toyqir, oʻngdagisi esa Saribozor deb ataladi. Har ikki tarmoqning yuqori qismi [[sugʻorish]] kanali sifatida xizmat qiladi. Sugʻorishdan ortgan va qaytarma suvlar Toyqir oʻzani orqali Dengizkoʻlga quyiladi. Saribozor tarmogʻi ham Qorakoʻl vohasidan ancha narigacha davom etadi, lekin quyi oqimida oʻzani koʻpincha quruq boʻladi. 3. [[Amudaryo]]ga yetib bormaydi. Mil. av. 3. suvi Amudaryoga quyilgan degan fikr bor. Akad. [[Gʻulomov Yahyo Gʻulomovich|Ya. Gʻ. Gʻulomov]] boshchiligida 50-yillarda shu hududda oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida daryoning muzlik davridan soʻng, mil. av. 4ming yillikkacha Amudaryoga quyilganligini koʻrsatuvchi izlar borligi aniqlandi. Biroq yunon manbalarida, mas, [[Iskandar Maqduniy|Iskander Maqduniy]] (Aleksandr)nnng tarixchisi [[Kvint Kursiy Ruf]], geograf [[Strabon]] (mil. av. <nowiki>I</nowiki> asr), tarixchi [[Arrian Flaviy|Arrian]] (mil. av. <nowiki>II</nowiki> asr Oxiri — <nowiki>I</nowiki> asr boshi)lar „Politimet (3.) sersuv boʻlishiga qaramay, qumga singib ketadi“ deb yozishgan. Lekin, [[Hofizi Abru]] (13621431) „Obi Koʻhak (3.) suvi toshganda Amudaryoga yetib boradi“ deydi. Demak, 3. maʼlum davrlardagi tabiiy iqlim sharoitlarida Amudaryoga quyilgan.

Zominsuvning suv toʻplash maydoni ancha baland joylashgan: Dupuli koʻprigidan yuqoridagi qismining oʻrtacha bal. 3100 m. Shu tufayli havzasida doimiy qor va muzliklar koʻplab uchraydi. 3. havzasida mayd. 1 ga va undan katta boʻlgan 424 muzlik hisobga olingan, ularning umumiy mayd. 557&nbsp;km{{sup|2}}. 3. muzlik, doimiy qor, mavsumiy qor qoplami va buloq suvlaridan toʻyinadi. 3. havzasining togʻli qismida 80 ga yaqin koʻl bor.

Zarafshon daryosiga Oʻzbekiston hududida bir qancha soy suvlari quyiladi, ulardan eng muhimligi Urgutsoy, Omonqoʻtonsoy, Oqsoy, Toʻsinsoy, Kattasoy va Tasmachisoylardir.

Zominsuvda toʻlinsuv davri aprel—sent. oylarida kuzatiladi. Bu davrda daryo yillik oqimining 80—85% oqib oʻtadi, oqimining qolgan qismi kuzgi-qishki (okt.—mart) kam suvli davrga toʻgʻri keladi. Iyul—avgust oylarida Zominsuvda suv eng koʻp boʻladi. Zominsuvning Dupuli koʻprigida oʻlchangan oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 154 m³/ sek yoki 4,86&nbsp;km³ (1914—21, 1923—89). Zominsuvning oʻrtacha yillik suv sarfi yillararo kam oʻzgaradi: Dupuli koʻprigida uning eng kichik oʻrtacha yillik suv sarfi 112 m³/sek (1957), eng katta oʻrtacha yillik suv sarfi 201 m³/sek (1973). Daryoning suv miqdori yil davomida katta oralikda oʻzgarib turadi: eng katta suv sarfi 1964 yil 31 mayda 996 m³/sek, eng kichik suv sarfi 1928 yil 31 yanvarda 24 m³/sek ga teng boʻlgan. Zominsuvning oʻrtacha koʻp yillik loyqa oqiziqlari sarfi Dupuli koʻprigi yaqinida 130&nbsp;kg/sek yoki yiliga 4200 ming t ni tashkil etadi, suvining oʻrtacha loyqaligi 0,80&nbsp;kg/m³; daryo havzasining har bir km² suv yigʻilish maydoni yuzasidan oʻrta hisobida yiliga 412 t tuproq va b. tog jinslari yuvilib turadi. Zominsuvda 60-yillar oxiridan daryo suvi minerallashuvi ortib bordi. 70-yillarning boshlarida suvining minerallashuvi quyi oqimida togʻli qismiga nisbatan 2,9 marta koʻpaydi. Keyingi yillarda ham daryo suvining minerallashuvi uning quyi qismi tomon borgan sari ortib boraverdi. Masalan, 1979 yilda Zominsuvning yuqori oqimida minerallashuv darajasi 0,22—0,39 g/l boʻlgan boʻlsa, Navoiy sh. yaqinida 0,58—1,05 g/l ortgan. Natijada 3. suvidan uning quyi oqimida ichimlik suvi sifatida foydalanish imkoniyati butunlay yoʻqoldi. 3. Togʻli qismida muzlamaydi, lekin sovush kuzatiladi. Qish faslining ob-havo sharoitiga (issiq yoki sovuq kelishiga) bogʻliq holda bu hodisa 2—70 kun davom etadi. 3. Quyi oqimida baʼzan qisqa muddat muz bilan qoplanishi mumkin. Qishda daryo, asosan, yer osti (buloq) suvlari hisobiga toʻyinadi. Paxta maydonlarini kengaytirish maqsadida Zominsuvdan Oʻngqirgʻoq kanali, [[Dargʻom kanali|Yangi Dargʻom]], MiyonqolXatirchi, Markaziy Miyonqol kabi yangi kanallar chiqarilgan, eskilari taʼmirlangan. 3. Suvidan samarali foydalanish maqsadida Samarqand viloyatining [[Kattaqoʻrgʻon]] sh. yaqinida [[Kattaqoʻrgʻon suv ombori]], Buxoro viloyatida esa [[Quyimozor suv ombori]] va [[gidrouzel]]lar qurilgan. Zominsuvning quyi oqimidagi ekinzorlarga [[Amu-qorakoʻl kanali|AmuQorakoʻl kanali]], [[Amu-Buxoro mashina kanali]] orqali Amudaryo suvi ham keltirilgan. Vohada sugʻoriladigan ekin maydonlari kengayishi va ulardan chiqadigan suvning koʻpayishi natijasida koʻplab yangi koʻllar paydo boʻldi, eskilari ([[Dengizkoʻl]], [[Shoʻrkoʻl]]) kattalashdi (ularning soni 40 dan ortdi). 3. Vohasida Samarqand, Buxoro, Kattaqoʻrgʻon, [[Gʻijduvon]], [[Romitan]], Navoiy (Karmana bilan birga) kabi shaharlar joylashgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.

== Adabiyot ==
* Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknovenie oroshaemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T. 1966;
* Shul s V. L., M ashrapov R., Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969;
* Muhammadjon ov A. R., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi, T., 1972;
* Chembarisov E. I., Bahriddinov B. O., Oʻrta Osiyoning daryo va zovur suvlari gidroximiyasi, T., 1983;
* Hasanov H. H., Geografik nomlar siri, T., 1985;
* Rasulov A. R., Hikmatov F. H., Oʻzbekistonning suv resurelari, ularni tejash va muhofaza qilish yoʻllari, T., 1989.

== Manbalar ==
{{manbalar}}

{{Amudaryo gidrologik tizimining palitrasi}}

[[Turkum:Oʻzbekistondagi daryolar]]
[[Turkum:Tojikistondagi daryolar]]
[[Turkum:Navoiy viloyati daryolari]]
[[Turkum:Buxoro viloyati daryolari]]
[[Turkum:Samarqand viloyatidagi daryolari]]
[[Turkum:Amudaryo havzasi]]
[[Turkum:Forscha soʻzlar va iboralar]]


{{hydro-stub}}