Abduxoliq Gʻijduvoniy
Абдухолиқ Ғиждувоний (1106-йил 24-март — вафоти 1179, 1189, 1199 ёки 1220) — сўфий устози (муршид), нақшбандия тариқати шайхлари ворислигининг олтин занжирининг ўнинчи маънавий ҳалқасидир. Накшибандия тариқатининг келиб чиқиши Боязид Бистомий даврига бориб тақалади, яъни сўфийларнинг „Бистомия“ ёки „Тоифурийя“ тариқати пайдо бўлган.
| Абдухолиқ Ғиждувоний | |
|---|---|
 | |
| Таваллуди | |
| Вафоти | Ғиждувон |
| Касби | Сўфий |
Ҳаёти
Хожа Абдулхолиқ Бухородан 40 километр узоқликдаги Ғиждувон шаҳрида таваллуд топган. Отаси Имом Абдулжамил Малатя шаҳридан (ҳозирги Туркия) келган[1]. Онаси олижаноб оиладан чиққан. Абдулхолиқ Ғиждувоний Имом Молик авлодидан бўлган деб тахмин қилинади[2]. Ғиждувоний диний илмни Бухорода олган. У ўша даврда машҳур олим Аллома Садриддиннинг шогирди бўлган. Ғиждувонийнинг келиши билан Муҳаммад Баҳоуддин Нақшбандгача тариқат „Тариқ ҳожиган“ (Ходжегания) деб атала бошланди. Абдулхолиқ Ғиждувонийнинг устози Юсуф Ҳамадоний бўлиб, у ҳам Аҳмад Яссавийнинг шайхи эди.
Абдулхоликнинг ўзига хос хусусияти яширин зикр, бу йўлга кирганларнинг маънавий ўзгаришининг асоси бўлиб, тариқатнинг ўн бир тамойилини илгари сурган. Ҳолбуки, Аҳмад Яссавий баланд зикр тарафдори бўлиб қолди. Ғиждувоний ўз йўлини Хоразм ва Хуросонга ёйган. Асрлар ўтиб, бу тариқатларнинг иккаласи ҳам бутун Ўрта Осиё, Онадўли ва Болқон мамлакатларига тарқалди.
Ташқи кўриниши
Манбаларда ёзилишича, у баланд бўйли, оқ танли, чеҳраси чиройли, қора қошли эди. Унинг боши катта эди. Кўкрак ва елкалари кенг, ўзи эса катта танали бўлган.
Хизр билан дўстлиги
Ривоятларга кўра, Хожа Абдулхолиқ Аллоҳ таоло уни руҳий камолотда тўғри йўлни кўрсата оладиган кимса билан бирга олиб келишини кута бошлаган. Тез орада Хизр билан учрашди. Хизр ҳам отасининг устози эди. Хизр Абдулхолиқни руҳий ўғил сифатида қабул қилиб, унга „вукуф адеди“ (зикр санаш зарурати) ва „яширин зикр“ни ўргатади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Абу Бакрга Севр ғорида биринчи марта ўргатган бу зикр тури Абдулхолиқ Ғиждувонийнинг унга кириши билан яна ўз аҳамиятини топди. Хожи Абдулхолиқ вафотидан кейин бу зикр тури Хожиган тариқати тарафдорлари томонидан яна унутилди, аммо Абдулхолиқнинг увейси (ғойиб) муриди бўлган Шоҳ Нақшбанд ниҳоят яширин зикрни қайта тиклади.
Шунингдек, Хизр Ғиждувонийга яширин зикрдан ташқари тавҳид зикри — „нафи ва исбат“ (инкор ва тасдиқ)ни ҳам ўргатгани айтилади.
Ғиждувонийнинг ҳақиқий муршиди Юсуф Ҳамадоний эди. Бироқ у билан танишиш Хизр шарофати билан юз берди. Тахминан йигирма ёшида ўзига устоз бўлган ҳожи Абдулхолиқ қисқа фурсатда билимини ўзлаштириб олди. Абдулхолиқ бир қанча мусулмон давлатларига саёҳат қилиб, бир муддат Сурияда яшади. Ҳаётлигида ҳам у ҳақидаги яхши шуҳрат Ислом халифалигининг барча ҳудудларига тарқалди. Минглаб одамлар уни кўриш ва эшитиш учун келишган.
Бир дарвеш ундан сўради: "Агар Аллоҳ менга дўзах ва жаннатни танлаш эркинлигини берган бўлса, мен дўзахни танлайман. Чунки жаннат менинг нафсим хоҳлаган нарсадир. Мен нафснинг туртки ва истакларига қарши курашмоқчиман. Бунга Абдулхолиқ Ғуждувоний жавоб берди: — Сизнинг фикрингиз нафсдан чиққани учун хато ва нотўғри. Қулнинг иродаси ёки танлови қандай қийматга эга бўлиши мумкин? Бизнинг ишимиз Раббий бизни олиб борадиган жойга эргашишдир. У бизга нима буюрса, биз бажаришимиз керак. Ва фақат бу банданинг ҳақиқий хизмати ва нафсга қаршилигидир[3].
Ўлими
Абдулхолиқ Ғиждувоний ҳаёти ҳақида тўлиқ маълумот йўқ, унинг ўлими ҳақида ҳам кам маълумот кам. Айрим манбаларда унинг 1179, 1189 ёки 1220 йилларда вафот этгани қайд этилган. Аммо унинг шайхи 80 йилга яқин яшаб, 1140-йилда Ғиждувоний 20 ёшда вафот этганидан келиб чиқиб, унинг ўлим санасини 1199-йил деб аташ мумкин. Ғиждувонийнинг қабри Самарқандга йўл бўйида, Бухородан 40 километр узоқликда жойлашган Ғиждувон шаҳрида жойлашган.
Ғиждувонийдан тариқатнинг 11 асоси
Абдулхолиқ Ғиждувоний шоҳ Нақшбанднинг ғойиб (увейсий) муршиди бўлиб, нақшбанд тариқатида алоҳида ўрин тутади.
У тариқатнинг асосий тамойиллари сифатида илгари сурган „ўн бир асос“ тасаввуфнинг барча бирламчи манбаларига киритилган.
Бу асослар Нақшбандия мақоласида баён этилган.
Манбалар
- ↑ „Энcйcлопæдиа Ираниcа | Артиcлес“. 2011-йил 16-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 24-август.
- ↑ „Доступ ограничен“. 2007-йил 20-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2011-йил 15-май.
- ↑ Следуй туда, куда укажет Господ (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-01-15 санасида архивланган)фондиҳлас.ру
Адабиётлар
- ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
- Нафаҳатул-унс, (таржимаси Ламия Челебий), 411—413-бетлар;
- Рашаҳат Айн ал-Ҳаёт, Истанбул. 1291, 29—43-бетлар;
- ал-Ҳадайкул-вардия, 110—119-бетлар;
- Ислом Ансиклопедиси, ИХ, 52—54;
- Муҳаммад б. Абдуллоҳ Хоний, Адаб Рисалеси, 46-бет;
- ад-Дурарун-надид, 26—29-бетлар;
- Иргамул — марид, 51—52-бетлар.
Ҳаволалар
 |
Викииқтибосда Абдухолиқ Ғиждувонийга тегишли иқтибослар мавжуд. |
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |