Ziyosfera

Al-Fazl ibn ar-Rabiy

Ал-Фазл ибн ар-Рабий (арабча: الفضل بن الربيع, тахминан 757/758—823/824-йиллар) – Аббосийлар халифалиги тарихида муҳим шахс бўлган. У халифа Ҳорун ар-Рашид (786—809-йиллар ҳукмронлик қилган) ва унинг ўғли ал-Амин (809—813-йиллар ҳукмронлик қилган) даврида энг нуфузли амалдорлар қаторига кирган. Ал-Фазл ар-Рашид даврида „ҳожиб“ яъни сарой бошқарувчиси ва вазир лавозимларида фаолият юритган.

Ҳорун ар-Рашид вафоти халифаликга ворислик масаласида жиддий сиёсий инқирозга сабаб бўлди. Ал-Фазл ибн ар-Рабий айнан шу ворислик можаросининг асосий ташкилотчиларидан бири сифатида тарихда қайд этилган. У Ҳорун ар-Рашиднинг кичик ўғли ал-Амин тарафини олиб, катта ўғил ал-Маъмун (кейинчалик 813—833-йилларда халифа бўлган)га қарши чиқди. Ушбу қарама-қаршилик 809—813-йиллар оралиғида қонли фуқаролар урушига айланишига олиб келди.

Ал-Маъмун ғалаба қозонгач, Ал-Фазл ибн ар-Рабий сиёсий ҳаётдан чекинишга мажбур бўлди ва бир муддат яширинча ҳаёт кечирди. Бироқ кейинчалик у ал-Маъмун билан ярашиб, яна давлат ишлари билан шуғулланиш имконига эга бўлди.

Ҳаёти

Ҳорун ар-Рашид давридаги фаолияти

Фазл ҳижрий 138-йилда (милодий 757/758) туғилган ва ар-Рабий ибн Юнуснинг ўғли эди[1]. Ар-Рабий аввалда қул бўлган бўлишига қарамай, халифалар ал-Мансур (ҳукмронлик йиллари 754—775) ва ал-Маҳдий (775—785) даврида муҳим давлат лавозими – сарой бошқарувчиси (ҳожиб) даражасига кўтарилган эди. Ар-Рабийнинг сиёсий қудрати, асосан, халифага ташқи шахсларнинг киришини назорат қилиши ҳамда халифанинг хизматкорлари ва озод қилинган қуллари (мавлолари) устидан норасмий раҳбарлик қилишига асосланган эди[2]. Фазл саройдаги отасининг мавқеини амалда мерос қилиб олди. Халифа Ҳорун ар-Рашид уни катта ҳурмат қилган, бу эса Фазлнинг давлатдаги ўрнини мустаҳкамлади. Ҳорун ар-Рашид халифалик тахтига ўтирган заҳоти, Фазлни ўзининг шахсий муҳрига мас’ул қилиб тайинлади. Милодий 789/790-йилларда эса Фазл „Девон ан-Нафақот“ – яъни сарф-харажатлар девони (идора) раҳбари лавозимига тайинланди. Милодий 795/796-йилларда Фазл отасининг илгари эгаллаган ҳожиб лавозимини эгаллади. Тарихий манбаларга кўра, бу тайинловга у машҳур шоир Ибн Жамийни топиб бергани учун сазовор бўлган. Мазкур шоир илгари халифа ал-Ҳодий (ҳукмронлик йиллари 785—786) томонидан сургун қилинган эди[1][3]. Фазл ўз хўжайини Ҳорун ар-Рашидга ғоят содиқ бўлган ва унга ишончли вакил сифатида хизмат қилган. Тадқиқотчи Ҳугҳ Н. Кеннедйнинг таърифига кўра: „Агар Ҳорун кимнидир яширинча ҳузурига чақиртирмоқчи ёки содиқлигига шубҳа қилган шахсни синовдан ўтказмоқчи бўлса, Фазл бу ишни ишонч билан амалга ошира оладиган одам эди“[4]. Ҳорун саройидан етиб келган кўплаб ривоятлар Фазлнинг „амалий фикрлайдиган, совуққон ва бироз хаёлотдан йироқ“ (Кеннедй) шахс бўлганини таъкидлайди. Бу унинг маданияти ва заковати билан машҳур бўлган Бармақийлар сулоласи вакилларидан кескин фарқ қилганини кўрсатган.

803-йилгача Аббосийлар саройи ва ҳукуматини деярли тўлиқ назорат қилган Бармақийлар тўсатдан қудратдан маҳрум бўлганларидан сўнг, Фазл уларга асосий рақиб сифатида майдонга чиқди[4][5]. Бармақийлар патриархи Яҳё ибн Холид билан яхши шахсий муносабатларига қарамай, ҳикояларда Фазл бармақийларнинг саройдаги бош рақиби сифатида тасвирланган[6]. Бармақий оиласи ҳокимиятдан қулаганидан сўнг, Фазл Яҳёни вазир сифатида ўрнини босди ва халифанинг бош вазири ва маслаҳатчиси бўлди[7][6]. Бироқ, Фазлда Ҳоруннинг Яҳёга берилган барча ваколатлари йўқ эди ва унинг ваколатлари харажатлар устидан назорат қилиш ва халифага мурожаатлар, хат ёзиш ва буйруқларни ижро этиш билан чекланган эди, ҳақиқий молиявий бошқарув эса бошқа мансабдор шахсга ишониб топширилган эди[7]. 808-йилда Фазл Ҳорунни Рофи ибн Лайс қўзғалонини тўхтатиш учун Хуросонга қилган сафарида ҳамроҳ бўлди ва 809-йил март ойида Тус шаҳрида вафот этганида у билан бирга эди. Фазл ўша ерда қолган Ҳоруннинг вориси ал-Аминга бай’ат қилган эди[8][9]. Фазлнинг тажрибасига муҳтож бўлган Амин унга хатлар жўнатиб, пойтахтга қайтишни ва Ҳорун олиб кетган хазина ва қўшини ўзи билан олиб келишни талаб қилган[8][10]. Ҳоруннинг иккинчи вориси ал-Маъмун Хуросонни бошқариш вазифасини бажарган бўлса-да, қўшинни олиб чиқиб кетилишини хиёнат деб ҳисоблаган ва Фазлни бу ҳаракатдан қайтаришга уринган лекин, уддалай олмаган[8][11].

Ал-Амин давридаги фаолияти ва фуқаролик урушидаги ўрни

Бағдодда Фазл Аминнинг етакчи маслаҳатчиси бўлиб қолди, аммо давлат бошқарувидаги ўз роли чекланган бўлиб кўринарди[12]. Шунга қарамай, Аббосий тузумидаги етакчи шахс бўлиб, Аминни отасининг ворислик режаларини бекор қилишга, Маъмунни Аминнинг ўғли Мусо фойдасига ворисликдаги ўрнидан четлатган, шунингдек Хуросон ҳокими бўлган. Бу сиёсат Аббосий икки шаҳзода ўртасидаги зиддиятни кучайтирди, Маъмуннинг вазири ал-Фазл ибн Саҳл бошчилигидаги Хуросоний зодагонлар Маъмун томон оқиб келдилар, чунки улар Маъмунни Бағдоддаги марказий ҳукуматга қарши ўз манфаатлари ҳимоячиси сифатида кўрдилар[13]. Икки томон ўртасидаги низо 810-йил ноябр ойида Амин Маъмуннинг исмини жума намозидаги хутбадан олиб ташлаши билан якунланди. Бу икки ака-ука ўртасида очиқ фуқаролар уруши („тўртинчи фитна“) бошланишига олиб келди. Маъмун қўшинлари Рай жангида халифа қўшинлари устидан кутилмаган ғалаба қозонганидан сўнг, Бағдодда вазият жиддийлашиб кетди, бу ерда кўплар Аминни бепарволик ва хотиржамликда ва Фазлни эса самарасиз раҳбарликда айблашди[14]. Маъмуннинг саркардаси Тоҳир ибн Ҳусайн Эрон бўйлаб юриб борар экан, Фазл Бағдод қўшинларини Сурия ва Жазира араб қабилалари билан кучайтиришга ҳаракат қилди. Бироқ бу ташаббус муваффақиятга эришмади, чунки янги жалб қилинган араб жангчилари билан абнаъ (марказий қўшин) ўртасида тез орада келишмовчиликлар бошланди. Абнаъ жангчилари уларга берилган имтиёзлар ва маошлар туфайли янги қўшиннинг келишига норозилик билдирди.

Юзага келган ички низолар сабабли бу ҳарбий режа амалга ошмай қолди. Воқеалар ривожидан Фазл ал-Аминнинг ҳолати тобора оғирлашаётганини англаб етди. Ал-Маъмуннинг қўшинлари Бағдодга яқинлашган бир вақтда, Фазл сиёсий майдондан чекинишга мажбур бўлиб, яширинишга қарор қилди[12][15]. Бағдод 813-йил сентябр ойида, бир йиллик шафқациз қамалдан кейин Маъмун қўшинлари қўлига ўтди ва Амин ўлдирилди[16]. Маъмун Хуросон шаҳрида қолди ва Бағдодга келиш учун ҳаракат қилмаган, халифаликни бошқаришни Фазл ибн Саҳл ва унинг Хуросоний дўстларига ишониб топширган. Бу Ироқда катта норозиликни келтириб чиқарган ва Маъмун ўз меросхўри сифатида Али ар-Ризони танлаганида, Бағдоднинг эски Аббосийлар элитаси 817-йилда кўтарилди ва Маъмунинг ўрнига Иброҳим ибн ал-Маҳдийни халифа этиб тайинлаган. Бироқ, Маъмун Бағдодга қарши қадам қўйишни бошлаганида, Иброҳимнинг қўллаб-қувватлаши пучга чиқди[17]. Фазл Иброҳимни қўллаб-қувватлаш учун шу вақт давомида яширинишдан бироз қайтди, аммо 819-йилда Маъмун пойтахтига кирганида у афв этилди. Ўзининг охирги йилларида Фазл ҳатто Аббосийлар саройидаги узоқ тажрибаси ва содиқ хизмати туфайли халифанинг ҳурмат ва эътиборига сазовор бўлди. У Бағдодда 823 ёки 824-йил баҳорида вафот этди[18][19].

Баҳолаш ва мерос

Аббосийларга узоқ ва содиқ хизматига қарамай, замонавий тарихчилар томонидан Фазлга салбий баҳо берилган, чунки у Маъмунни ворисликдан четлатиш учун қилган ҳийлалари орқали фуқаролар урушида унинг асосий сабабчиси саналади[20][21] .Шундай қилиб, Доминиқуэ Соурдел уни „ўртача шахсият ва чекланган қобилиятли интригатор“ деб атайди, у Аминнинг заиф характеридан ўз мафаати учун фойдаланишга ҳаракат қилди[22], Кеннедй эса уни фуқаролик уруши учун жавобгар „ёвуз даҳо“ сифатида кўради[23].13-асрдаги форс Жувайнийлар оиласи Фазлни аждод деб даъво қилишган[24].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Соурдел (1965), п. 730
  2. ↑ Кеннедй (2006), пп. 31–33
  3. ↑ Кеннедй (2006), п. 33
  4. ↑ 4,0 4,1 Кеннедй (2006), п. 33
  5. ↑ Кеннедй (2006), п. 42
  6. ↑ 6,0 6,1 Кеннедй (2006), п. 79
  7. ↑ 7,0 7,1 Соурдел (1965), п. 730
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Соурдел (1965), п. 730
  9. ↑ Кеннедй (2006), пп. 85–87
  10. ↑ Кеннедй (2006), п. 87
  11. ↑ Кеннедй (2006), п. 207
  12. ↑ 12,0 12,1 Соурдел (1965), п. 731
  13. ↑ Кеннедй (2006), пп. 86–89
  14. ↑ Кеннедй (2006), пп. 89–96
  15. ↑ Кеннедй (2006), пп. 97–99
  16. ↑ Кеннедй (2006), пп. 100–110
  17. ↑ Кеннедй (2006), пп. 110–111
  18. ↑ Кеннедй (2006), п. 207
  19. ↑ Соурдел (1965), п. 731
  20. ↑ Соурдел (1965), п. 730
  21. ↑ Кеннедй (2006), п. 99
  22. ↑ Соурдел (1965), п. 731
  23. ↑ Кеннедй (2006), п. 207
  24. ↑ Биран (2009), пп. 71–74 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Al-Fazl_ibn_ar-Rabiy" dan olindi