Ardabil

Ардабил
Ардабил; форсча: اردبیل‎‎
	Шаҳар
	Юқоридан пастга: Шаҳарнинг юқоридан кўриниши, Шайх Сафиюддин Ардабилий зиёратгоҳи, Шоҳ Исмоил Сафавий ҳайкали, Аминиддин Жаброил мақбараси, Шорабил кўли, Еттикўз кўприги.
	38°15′06″Н 48°17′51″Э / 38.25167°Н 48.29750°Э
Мамлакат	Эрон
устон	Ардабил
шаҳристон	Ардабил
бахш	Марказий туман
Ҳукумат
• Ҳоким	Маҳмуд Сафарий
Майдон	18.011 км2 (6.954 кв ми)
Маркази баландлиги	1351 м
Расмий тил(лар)и	форс тили
Аҳолиси (2016)	529 374
Вақт минтақаси	УТC+3:30
Телефон коди	+98 45
Почта индекс(лар)и	56131-56491
	Ардабил

Ардабил (форсча: اردبیل‎‎ Ардабīл) — Эроннинг шимоли-шарқидаги шаҳар. Аҳолиси 290 минг киши атрофида. Автомобил йўллари тугуни. Аэропорт бор. Ардабилда қадимдан гилам тўқилади. Шаҳарда Озарбайжон меъморчилигинининг 14-ХВИИ асрларга оид ноёб обидалари намунаси сақланган. Ардабил яқинида минерал булоқлар бор. Ардабилнинг қачон бунёд этилгани маълум эмас. Шаҳар ҳақида дастлабки маълумот сосонийларнинг сўнгги вакиллари даврига мансуб адабиётларда учрайди. Ўрта асрларда, айниқса 9 — Х асрларда Озарбайжоннинг йирик савдо — ҳунармандчилик ва маданият маркази эди; айрим даврларда кичикроқ, мустақил хонликлар пойтахти бўлган. 1220-йилда мўғул босқинчилари томонидан вайрон қилинган.

ХИИИ аср охирига келиб Ардабилда Сафавийлар дарвешлик тариқати вужудга келган. Сафавийларнинг Ардабил шайхлиги Сафавийлар давлатининг вужудга келишига асос бўлди. Ардабилда маҳобатли шайх Сафиюддин Ардабилий мақбараси меъморий мажмуаси (16 — ХВИИ асрлар) сақланган: катта боғга (узунлиги 120 м) пештоқли дарвоза (1648, ардабиллик Исмоил томонидан ишланган) орқали кирилади; кичик ҳовли, ундан 8 бурчакли масжиди бор (ХИИИ аср) катта ҳовлига ўтилади ва тўғри бурчакли зиёратгоҳ масжиди, унга силиндрик гумбазли, узлуксиз нақшинкор шайх Сафи мақбараси ва 8 бурчакли Чиннихона биноси туташиб кетган.

Этимологияси

Ардабил номи авесточа артавил ёки артавила сўзидан келиб чиққан бўлиб, „муқаддас жой“ деган маънони билдиради^[3].

Жойлашуви

Ардабил Балиқли чой дарёсида, Каспий денгизидан (Хазар) тахминан 70 км (43 ми) ва Табриз шаҳридан 210 км (130 ми) узоқликда жойлашган. Унинг ўртача баландлиги 1,263 метр (4,144 фт) ва умумий майдони 18.011 км² (6.954 кв ми) ни ташкил қилади. Каспий денгизига қўшни. У тарихан, айниқса Кавказ минтақасида катта сиёсий ва иқтисодий аҳамиятга эга бўлган. Денгиз сатҳидан 1,500 метр (4,900 фт) баландликдаги очиқ текисликда, Сабалан тоғидан (4811 м) шарқда жойлашган бўлиб, у ерда баҳор охиригача совуқ ҳаво кузатилади.

Аҳолиси

2006-йилги Миллий аҳолини рўйхатга олиш вақтида шаҳар аҳолиси 32 386 хонадонда яшовчи 412 669 кишини ташкил қилган^[4]. 2011-йилги аҳолини рўйхатга олишда 134 715 та хонадондан иборат 482 632 киши бор эди^[5]. 2016-йилги аҳолини рўйхатга олиш вақтида 158 627 та хонадонга бўлинган 529 374 киши истиқомат қилган^[2].

Шаҳардаги асосий кўпчилик этник Эрон озарбайжонлари ва асосий тил озарбайжон тилидир.

Бозори

Шаҳарнинг қоқ марказида милодий ИВ аср тарихчилари хоч шаклида тасвирлаган қадимий бозор жойлашган бўлиб, тўрт томонга чўзилган оддийгина ишланган гумбазлари бор. Бозорнинг аксарият қисмлари Сафавийлар ва Зандлар даврида қурилган ва таъмирланган^[6].

Зиёратгоҳи

Эрон шимоли-ғарбидаги Ардабил шаҳрининг диққатга сазовор жойларидан бири 1334-йилда вафот этган Шайх Сафииддин Ардабилий зиёратгоҳидир. Шайх сўфийлар етакчиси бўлиб, ўз издошларини исломий тасаввуфга ўргатган. Унинг ўлимидан кейин унинг издошлари тобора кучайиб бораётган оиласига содиқ қолишди.

1501-йилда унинг авлодларидан бири Шоҳ Исмоил сиёсий ҳокимиятни эгаллади. У бир неча асрларда биринчи марта Эронни бирлаштирди ва исломнинг шиа мазҳабини давлат дини сифатида ўрнатди. Исмоил шайх Сафииддин номи билан аталган Сафавийлар сулоласининг асосчиси эди.

1722-йилгача узлуксиз, сўнгра 1757-йилгача оралиқ ҳукмронлик қилган Сафавийлар Шайх зиёратгоҳини муқаддас қадамжога айлантирдилар.

Манбалар

↑ „محمود صفری شهردار اردبیل شد“ (фа). Ирна. Қаралди: 2024-йил 14-феврал.
↑ ^2,0 ^2,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
↑ Эверетт-Ҳеатҳ, Жоҳн (2020). "Ардабīл". Cонcисе Охфорд Диcтионарй оф Wорлд Плаcе Намес (6 нашри). Охфорд Университй Пресс. ИСБН 978-0-19-190563-6. ҳттпс://www.охфордреференcе.cом/виэw/10.1093/аcреф/9780191905636.001.0001/аcреф-9780191905636-э-10573?рскей=К9пВЖС&ресулт=2.
↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.
↑ „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.
↑ „Ардабил Базаар ин Ардебил , [Иран Тоурисм & Тоуринг Организатион“]. итто.орг.

Адабиётлар

ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил
Саламзода А. В., Архитектура Азербайджана ХВИ — ХИХ вв., Баку, 1964

Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган.

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

[1] „محمود صفری شهردار اردبیل شد“ (фа). Ирна. Қаралди: 2024-йил 14-феврал.

[2016_census-2] 2,0 ^2,1 „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1395 (2016)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2019-йил 22-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.

[3] Эверетт-Ҳеатҳ, Жоҳн (2020). "Ардабīл". Cонcисе Охфорд Диcтионарй оф Wорлд Плаcе Намес (6 нашри). Охфорд Университй Пресс. ИСБН 978-0-19-190563-6. ҳттпс://www.охфордреференcе.cом/виэw/10.1093/аcреф/9780191905636.001.0001/аcреф-9780191905636-э-10573?рскей=К9пВЖС&ресулт=2.

[2006_census-4] „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1385 (2006)“ (фа) (Эхcел). АМАР. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2011-йил 20-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 25-сентябр.

[2011_census-5] „Cенсус оф тҳе Исламиc Републиc оф Иран, 1390 (2011)“ (фа) (Эхcел). Сйраcусе Университй. Тҳе Статистиcал Cентер оф Иран. 2023-йил 15-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 19-декабр.

[6] „Ардабил Базаар ин Ардебил , [Иран Тоурисм & Тоуринг Организатион“]. итто.орг.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]