Astrokimyo

Инсон танасини ташкил этувчи кимёвий элементларнинг назарий келиб чиқишини кўрсатадиган инфографика

Астрокимё – коинотдаги молекулаларнинг кўплиги ва реаксияларини, уларнинг нурланиш билан ўзаро таъсирини ўрганади. „Астрокимё“ сўзи ҳам Қуёш тизимига, ҳам юлдузлараро муҳитга нисбатан қўлланилиши мумкин. Қуёш системаси жисмларида, масалан, метеоритларда элементларнинг кўплиги ва изотоп нисбатларини ўрганиш космокимё, юлдузлараро атомлар ва молекулалар ҳамда уларнинг нурланиш билан ўзаро таъсирини ўрганиш эса баъзан молекуляр астрофизика деб аталади. Молекуляр газ булутларининг шаклланиши, атом ва кимёвий таркиби, эволюцияси ва тақдири алоҳида қизиқиш уйғотади, чунки айнан шу булутлардан қуёш тизимлари ҳосил бўлади.

Тарихи

Астрономия ва кимё фанларининг бир қисми сифатида астрокимё тарихи икки соҳанинг умумий тарихига асосланади. Илғор кузатув ва экспериментал спектроскопиянинг ривожланиши қуёш тизими ва унинг атрофидаги юлдузлараро муҳитда тобора кўпайиб бораётган молекулалар қаторини аниқлаш имконини берди. Ўз навбатида, спектроскопия ва бошқа технологиялардаги ютуқлар натижасида топилган кимёвий моддалар сонининг кўпайиши астрокимёвий тадқиқотлар учун мавжуд бўлган кимёвий маконнинг ҳажми ва миқёсини оширди.

Спектроскопия тарихи

Афанасиус Кирчер(1646), Ян Марек Марси(1648), Роберт Бойл(1664) ва Франческо Мария Грималди(1665) томонидан амалга оширилган қуёш спектрларини кузатишлар — Нютоннинг 1666-йилдаги ёруғликнинг спектрал табиатини ўрнатган ишидан олдин бўлган ва натижада биринчи спектроскоп. Спектроскопия биринчи марта астрономик усул сифатида 1802-йилда Қуёш нурланишида мавжуд бўлган спектрал чизиқларни кузатиш учун спектрометр қурган [[Уилям Хайд Уолластон]]нинг тажрибаларида ишлатилган. Кейинчалик бу спектрал чизиқлар Жозеф фон Фраунгофернинг иши орқали аниқланган. Спектроскопия биринчи марта Чарлз Уицтоннинг 1835 йилда турли металлар чиқарадиган учқунларнинг аниқ эмиссия спектрларига эга эканлиги ҳақидаги ҳисоботи эълон қилинганидан кейин турли материалларни фарқлаш учун ишлатилган.[ Кейинчалик бу кузатиш Лéон Фуcаулт томонидан қурилган бўлиб, у 1849 йилда бир хил ютилиш ва эмиссия чизиқлари турли ҳароратларда бир хил материалдан келиб чиқишини кўрсатди. Эквивалент баёнот Андерс Жонас Ангстрöм томонидан 1853-йилги „Оптиска Ундерсöкнингар“ асарида мустақил равишда илгари сурилган бўлиб, у ерда ёруғлик газлари ўзлари ўзлаштира оладиган ёруғлик билан бир хил частоталарда ёруғлик нурларини чиқаради, деган назария мавжуд эди. Ушбу спектроскопик маълумотлар Иоганн Балмернинг водород намуналарида кўрсатилган спектрал чизиқлар Балмер серияси деб номланувчи оддий эмпирик боғланишга амал қилишини кузатиши билан назарий аҳамиятга эга бўла бошлади. Ушбу серия, 1888-йилда Ёханнес Рйдберг томонидан ишлаб чиқилган умумийроқ Ридберг формуласининг махсус ҳолати бўлиб, водород учун кузатилган спектрал чизиқларни тасвирлаш учун яратилган. Ридбергнинг иши бир нечта кимёвий элементлар учун спектрал чизиқларни ҳисоблаш имконини бериш орқали ушбу формулани кенгайтирди. Ушбу спектроскопик натижаларга берилган назарий аҳамият квант механикасининг ривожланиши билан анча кенгайтирилди, чунки назария бу натижаларни априори ҳисобланган атом ва молекуляр эмиссия спектрлари билан солиштиришга имкон берди.

Астрокимё тарихи

Радиоастрономия 1930-йилларда ривожланган бўлса-да, фақат 1937-йилгача юлдузлараро молекулани [6] аниқлаш учун муҳим далиллар пайдо бўлди — шу пайтгача юлдузлараро фазода мавжуд бўлган ягона кимёвий тур атомлар эди. Ушбу топилмалар 1940-йилда, МcКеллар ва бошқалар томонидан тасдиқланган. юлдузлараро космосдаги [[CҲ]] ва [[CН]] молекулаларига ўша пайтдаги номаълум радиокузатишда спектроскопик чизиқларни аниқлади ва белгилади. Ўттиз йил ўтгач, юлдузлараро космосда бошқа молекулалар топилди: энг муҳими ОҲ, 1963 йилда кашф этилган ва юлдузлараро [[кислород]] манбаи [8] ва Ҳ2CО — формалдегид, 1969-йилда кашф этилган ва муҳим аҳамиятга эга. Юлдузлараро фазода кузатилган биринчи органик, кўп атомли молекула бўлгани учун[9] баъзилар юлдузлараро формалдегиднинг ва кейинчалик потенциал биологик аҳамиятга эга бўлган бошқа молекулаларнинг, масалан, сув ёки углерод оксидининг кашф этилишини ҳаётнинг абиогенетик назариялари учун кучли далил сифатида кўришади, хусусан, ҳаётнинг асосий молекуляр компонентлари пайдо бўлган деган назариялар. ердан ташқари манбалардан. Бу тўғридан-тўғри биологик аҳамиятга эга бўлган юлдузлараро молекулаларни қидиришга туртки бўлди, масалан, 2009-йилда қуёш системамиздаги кометада топилган юлдузлараро [[глицин]] [10] — ёки хираллик каби биологик аҳамиятга эга бўлган хусусиятларни кўрсатадиган — бунга мисол. [[Пропилен оксиди]] 2016-йилда топилган - асосий астрокимёвий тадқиқотлар билан бир қаторда.

Манбалар

Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин.
Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак.

Ҳаволалар